ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
516
BOLA SHAXSIDA SALBIY OZGARISHLARNI KELTIRIB CHIQARUVCHI TASHQI
TASIRLARGA IJTIMOIY PEDAGOGIK CHORA TADBIRLAR
Rahmonova Sevara Abdusattor qizi
Samarqand davlat universiteti Kattaqo’rg’on filiali
Ijtimoiy ish yo’nalishi talabasi
Ilmiy rahbar:
Ishmuradov Bunyodjon Farxodovich
Raqamli texnologiyalar va iqtisodiyot kafedrasi o‘qituvchisi
Anotatsiya:
Ushbu maqolada bolalar shaxsining shakllanish jarayoniga tashqi muhit tomonidan
ko‘rsatilayotgan salbiy ta’sirlar va ularning ijtimoiy-psixologik oqibatlari tahlil qilingan.
Bolalarning ijtimoiy moslashuvi, hissiy barqarorligi va sog‘lom shaxs sifatida shakllanishi
jarayonida oilaviy, maktab va ijtimoiy muhitning ta’siri alohida o‘rganilgan. Shuningdek,
maqolada Finlyandiya va Germaniya kabi xorijiy mamlakatlarning tajribalari asosida salbiy
ta’sirlarni bartaraf etish bo‘yicha samarali ijtimoiy-pedagogik chora-tadbirlar yoritilgan. Olimlar
fikrlariga tayanib, bolalar shaxsini salbiy tashqi omillardan himoya qilish va tarbiyaviy muhitni
to‘g‘ri tashkil etishning ahamiyati asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
bola shaxsi, salbiy tashqi ta’sirlar, ijtimoiy-pedagogik chora-tadbirlar, ijtimoiy
muhit, oilaviy tarbiya, bullying, Bronfenbrenner, Bandura, Finlyandiya tajribasi, Germaniya
modeli, ijtimoiy moslashuv.
Kirish
: Hozirgi globallashuv davrida jamiyat va axborot oqimining ortib borishi bola shaxsi
rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Tashqi muhitdagi salbiy omillar bolaning ijtimoiy
moslashuvi, hissiy-psixologik holati va shaxsiy qadriyatlari shakllanishiga sezilarli ta’sir
o‘tkazadi.
Ushbu maqolada aynan shunday omillar va ularga qarshi kurashish bo‘yicha ijtimoiy-
pedagogik yondashuvlar, shuningdek, xorijiy mamlakatlar tajribasi tahlil etiladi.Salbiy tashqi
ta’sirlar va ularning bola shaxsiga ta’siri:Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalar
hayotidagi salbiy tashqi ta’sirlar odatda quyidagi manbalardan kelib chiqadi:
Oilaviy muhitdagi zo‘ravonlik va befarqlik
Internet va ommaviy axborot vositalarining noaniq va salbiy axboroti
1
UNICEF. (2020).
The State of the World’s Children 2020: Children, Food and Nutrition.
New York: United Nations
Children's Fund.
— pp. 56–78.
(Bola rivojlanishida global salbiy omillar va ijtimoiy-pedagogik tavsiyalar.)
2
Bandura, A. (1977).
Social Learning Theory.
Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
— pp. 22–60.
(Model orqali taqlid va o‘rganish mexanizmlari tushuntirilgan qismi.)
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
517
Maktab va mahalla ijtimoiy muhitidagi tazyiqlar
Do‘stlar va tengdoshlardan kelayotgan noto‘g‘ri ijtimoiy bosim
Amerikalik psixolog Uriel Bronfenbrenner o‘zining "Ekologik tizimlar nazariyasi"da
ta’kidlaganidek, bolaning rivojlanishida uning atrof-muhitidagi barcha ijtimoiy tizimlar — oila,
maktab, do‘stlar va jamiyat — hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bronfenbrennerga ko‘ra, bu
tizimlardagi har qanday izdan chiqqanlik yoki befarqlik bolaning ijtimoiy identitetini
shakllantirish jarayonida salbiy oqibatlarga olib keladi.
Horijiy mamlakatlar tajribasidan misollar:Yevropa va AQSh tajribasiga ko‘ra, bolalar orasida
salbiy shaxsiy o‘zgarishlarning oldini olish uchun maktab va jamiyat o‘rtasida uzviy aloqalar
yaratish juda muhim.
1.
Finlyandiya tajribasi.
Finlyandiya ta’lim tizimi "Kiva Koulu" nomli bullyingning oldini olish
dasturini joriy qilgan. Ushbu dastur maktablarda tazyiq holatlarining oldini olish, o‘qituvchi, ota-
ona va bola o‘rtasida muntazam suhbatlar va ijtimoiy emotsional kompetensiyalarni
rivojlantirishga qaratilgan. Natijada, bolalar o‘z ijtimoiy muhitini to‘g‘ri anglab, salbiy
ta’sirlarga bardosh bera olishni o‘rganadilar.
2.
Germaniya tajribasi.
Germaniyada esa "Sotsialpedagogik" yondashuvi asosida bola ijtimoiy
muhitidagi har qanday salbiy holatlarni erta aniqlash va ijtimoiy pedagog tomonidan zarur
yordam ko‘rsatish tizimi ishlab chiqilgan. Har bir maktabda ijtimoiy pedagog bo‘lib, ular bolalar
bilan muntazam individual suhbatlar orqali psixologik va ma’naviy salomatlikni nazorat
qilishadi.
Ijtimoiy-pedagogik chora-tadbirlar.Bolaning salbiy tashqi ta’sirlarga bardosh berish salohiyatini
oshirish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish muhim:Oila bilan ijtimoiy-pedagogik
hamkorlikni mustahkamlash,ota-onalar va pedagoglar o‘rtasida doimiy muloqot va
maslahatlashuvlar bolaga psixologik himoya berishning asosiy kalitidir,iIjtimoiy ko‘nikmalarni
rivojlantirish,bolalarga stressni boshqarish, konfliktlardan chiqish va tengdoshlar bilan ijobiy
muloqot qilish kabi ko‘nikmalarni o‘rgatish zarur,yoshlar uchun ijtimoiy loyihalar va
volontyorlik faoliyati
,
yevropa mamlakatlari tajribasiga ko‘ra, yoshlarni jamiyatda foydali ishlar
qilishga jalb etish — ularda ijtimoiy mas’uliyat hissini shakllantiradi.
Olimlarning fikri.
Kanadalik psixolog Albert Bandura o‘zining "Ijtimoiy o‘rganish
nazariyasi"da bolalar atrofidagi ijtimoiy muhitni taqlid qilish orqali o‘z xatti-harakatlarini
shakllantirishini ta’kidlaydi. Demak, bola atrofidagi ijtimoiy muhitni to‘g‘ri tashkil qilish, ularni
salbiy xatti-harakatlardan himoya qilishning asosiy omili hisoblanadi.
3
Bertelsmann Stiftung. (2018).
Sozialpädagogik in der Schule: Konzepte und Praxismodelle für ein gelingendes
Bildungsumfeld.
Gütersloh, Germany.
— pp. 7–55.
(Ijtimoiy pedagogikaning Germaniya ta’lim tizimida qo‘llanishi.)
4
Bandura, A. (1977).
Social Learning Theory.
Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
— pp. 22–60.
(Model orqali taqlid va o‘rganish mexanizmlari tushuntirilgan qismi.)
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
518
Shuningdek, britaniyalik pedagog Sir Ken Robinson bolalar ijodkorlik va mustaqil fikrlash
orqali tashqi bosim va stereotiplardan saqlanishi mumkinligini ta’kidlagan.
Xulosa.
Bola shaxsida yuzaga kelayotgan salbiy o‘zgarishlar ko‘p jihatdan tashqi muhit
ta’siriga bog‘liq. Ushbu jarayonlarni oldindan sezish va ularni barvaqt bartaraf etish uchun oila,
maktab va jamiyat hamkorlikda harakat qilishi lozim. Horijiy mamlakatlar tajribasi shuni
ko‘rsatadiki, ijtimoiy-pedagogik yondashuvlar, psixologik yordam va ijtimoiy loyihalar orqali
bolalarda sog‘lom va ijtimoiy faollikni rivojlantirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
1. The State of the World’s Children 2020: Children, Food and Nutrition. New York: United
Nations Children's Fund.(Bola rivojlanishida global salbiy omillar va ijtimoiy-pedagogik
tavsiyalar.) UNICEF. (2020).
2. Bandura, A. (1977). Social Learning Theory
.
Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall..(Model
orqali taqlid va o‘rganish mexanizmlari tushuntirilgan qismi.)
3. Bertelsmann Stiftung. (2018
)
Sozialpädagogik in der Schule: Konzepte und Praxismodelle für
ein
gelingendes
Bildungsumfeld.
Gütersloh,
Germany.
(Ijtimoiy pedagogikaning Germaniya ta’lim tizimida qo‘llanishi.
4. Robinson, K. (2009
).
The Element: How Finding Your Passion Changes Everything. New
York: Viking.(Bolalarda ijodkorlik va mustaqil fikrlashni rivojlantirish haqidagi qism.
5
Robinson, K. (2009).
The Element: How Finding Your Passion Changes Everything.
New York: Viking.
— pp. 108–130.
(Bolalarda ijodkorlik va mustaqil fikrlashni rivojlantirish haqidagi qism.)
