ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
497
DAVLAT MOLIYASINI BOSHQARISHDA NAZORAT ORGANLARI FAOLIYATINI
TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
Boyqulova Madina Xakimali qizi
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya
akademiyasi magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada davlat moliyasini boshqarishda nazorat organlarining o‘rni,
ularning amaldagi faoliyati va mavjud muammolar tahlil qilinadi. Tadqiqotda O‘zbekiston
Respublikasi Hisob palatasi, Moliya vazirligi huzuridagi Ichki audit xizmati, Davlat moliyaviy
nazorati inspeksiyasi kabi asosiy nazorat institutlarining funksiyalari tahlil etilib, ularning
takomillashtirish yo‘nalishlari bayon qilingan.
Kalit so‘zlar:
Davlat moliyasi, moliyaviy nazorat, nazorat organlari, byudjet nazorati, audit
tizimi, ichki audit xalqaro standartlar, raqamlashtirish, korrupsiya qarshi kurashish, moliyaviy
shaffoflik.
НАПРАВЛЕНИЯ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ КОНТРОЛЬНЫХ
ОРГАНОВ В УПРАВЛЕНИИ ГОСУДАРСТВЕННЫМИ ФИНАНСАМИ
Аннотация:
В данной статье анализируется роль контрольных органов в управлении
государственными финансами, их текущая деятельность и существующие проблемы. В
исследовании рассматриваются функции основных контрольных институтов, таких как
Счетная палата Республики Узбекистан, Служба внутреннего аудита при Министерстве
финансов и Инспекция государственного финансового контроля, а также обсуждаются
направления их совершенствования.
Ключевые слова:
Государственные финансы, финансовый контроль, контрольные
органы, бюджетный контроль, аудиторская система, внутренний аудит, международные
стандарты, цифровизация, борьба с коррупцией, финансовая прозрачность.
DIRECTIONS FOR IMPROVING THE ACTIVITIES OF CONTROL BODIES IN
PUBLIC FINANCE MANAGEMENT
Abstract:
This article analyzes the role of control bodies in the management of public
finance, their current activities, and existing problems. The study examines the functions of key
control institutions such as the Accounts Chamber of the Republic of Uzbekistan, the Internal
Audit Service under the Ministry of Finance, and the State Financial Control Inspection, and
discusses the directions for their improvement.
Keywords:
Public finance, financial control, control bodies, budget control, audit system,
internal audit, international standards, digitalization, anti-corruption efforts, financial
transparency
.
Kirish.
Bozor munosabatlari tobora chuqurlashib borayotgan hozirgi sharoitda davlat moliyasini
samarali boshqarish har bir mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va ijtimoiy taraqqiyotining
muhim omillaridan biriga aylangan. Moliya resurslarini oqilona va maqsadli taqsimlash, byudjet
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
498
intizomini ta’minlash, shuningdek, korrupsiya va samarasiz xarajatlarning oldini olishda nazorat
organlarining faoliyati muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, O‘zbekiston Respublikasi misolida
davlat xarajatlari ochiqligi, byudjet mablag‘larining maqsadli sarflanishi va moliyaviy intizomni
kuchaytirish bo‘yicha tub islohotlar olib borilayotgan bir davrda, moliyaviy nazorat tizimini
yanada takomillashtirish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Nazorat organlari – bu davlat moliya tizimining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, ular moliyaviy
intizomni ta’minlash, moliyaviy huquqbuzarliklarning oldini olish, davlat byudjetining
shakllanishi va ijrosi ustidan doimiy monitoring olib borish orqali moliya siyosatining samarali
amalga oshirilishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, mavjud amaliyotda nazorat organlari
faoliyatini tashkil etish, ularning vakolatlari, texnik va insoniy resurslar bilan ta’minlanganligi,
raqamli texnologiyalarni joriy etish darajasi va boshqa ko‘plab jihatlar takomillashtirilishga
muhtojdir.
Ushbu maqolada davlat moliyasini boshqarishda nazorat organlari faoliyatini tahlil qilish,
mavjud muammolarni aniqlash hamda ilg‘or xorijiy tajriba asosida ularni takomillashtirish
yo‘nalishlarini ishlab chiqish asosiy maqsad qilib olinadi.
Metodologiya.
Mazkur tadqiqotda davlat moliyasini boshqarishda nazorat organlari faoliyatini
takomillashtirish yo‘nalishlarini aniqlash maqsadida tizimli va kompleks yondashuv asosida
ilmiy-uslubiy asoslar ishlab chiqildi. Tadqiqotda quyidagi ilmiy metodlardan foydalanildi:
Tahliliy metod – mavjud normativ-huquqiy hujjatlar, O‘zbekiston Respublikasi Moliya
vazirligi, Hisob palatasi va boshqa nazorat organlarining rasmiy hisobotlari, byudjet ijrosi
bo‘yicha ochiq ma’lumotlar tahlil qilindi.
Solishtirma metod – O‘zbekiston va bir qator xorijiy davlatlar, jumladan, AQSh, Germaniya
va Janubiy Koreya kabi mamlakatlarda moliyaviy nazorat tizimi solishtirilib, ularning
samaradorlik darajasi o‘rganildi.
Tajriba asosida umumlashtirish – davlat moliya tizimi nazoratiga oid ilg‘or amaliyotlar
umumlashtirilib, O‘zbekiston sharoitiga mos takliflar ishlab chiqildi.
Ekspert baholash usuli – nazorat organlari xodimlari, amaliyotchi mutaxassislar va iqtisodchi
olimlar fikriga asoslanib, mavjud tizimning kuchli va zaif tomonlari aniqlanib,
takomillashtirishga doir yo‘nalishlar ishlab chiqildi.
SWOT-tahlil – nazorat tizimining ichki va tashqi omillari baholab chiqildi: kuchli (Strengths),
zaif (Weaknesses) jihatlar, mavjud imkoniyatlar (Opportunities) va tahdidlar (Threats) aniqlandi.
Tadqiqot obyekti sifatida O‘zbekiston Respublikasining mavjud moliyaviy nazorat tizimi
tanlandi. Subyekt sifatida esa Hisob palatasi, Davlat moliyaviy nazorati inspeksiyasi, Ichki audit
xizmatlari va tegishli vazirliklar huzuridagi moliyaviy nazorat bo‘limlari faoliyati o‘rganildi.
Ushbu metodologik asoslar asosida nazorat organlari faoliyatining amaldagi holati tahlil qilinib,
ularni takomillashtirish bo‘yicha amaliy va ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqildi.
Adabiyotlar sharhi.
Davlat moliyasini boshqarish va moliyaviy nazorat tizimi bo‘yicha ko‘plab
nazariy va amaliy tadqiqotlar olib borilgan. Bu tadqiqotlar orasida moliyaviy nazoratning
mohiyati, uning turlari, subyektlari va amaliy qo‘llanilishi bo‘yicha batafsil yoritilgan manbalar
mavjud.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
499
Masalan, Xudoyqulov (2019) davlat moliyasining boshqaruv tizimidagi moliyaviy nazoratning
o‘rni, asosiy funksiyalari va yondashuvlari haqida batafsil tahlil bergan. Muallif moliya tizimida
samarali nazorat mexanizmlarini ishlab chiqish zaruriyatini asoslab bergan. Toshpo‘latov (2020)
esa ichki va tashqi audit tizimlarini qiyoslab, ularning o‘zaro bog‘liqligi va takomillashtirish
zaruriyatini ta’kidlagan.
Musgrave (1959) va Stiglitz (2000) kabi mashhur iqtisodchilar davlat moliyasining nazariy
asoslarini, byudjet siyosatini va xarajatlarni nazorat qilish mexanizmlarini chuqur yoritib bergan.
Ayniqsa, Musgrave (1959) tomonidan ishlab chiqilgan davlat xarajatlarini taqsimlash va nazorat
qilish modeli zamonaviy davlat moliyasi nazariyasiga asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xalqaro tashkilotlarning ishlanmalari, jumladan, IMF (2022), INTOSAI (2021) va Jahon banki
(2021) tomonidan chop etilgan hisobotlarda davlat moliyasida nazorat va shaffoflikni
kuchaytirish, korrupsiyaga qarshi kurashish va ichki nazorat tizimini takomillashtirish bo‘yicha
global tajribalar taqdim etilgan. Bu hujjatlar davlat moliyaviy boshqaruvida xalqaro standartlarga
mos yondashuvlarni joriy etish uchun muhim manbadir.
Shuningdek, AQSh, Germaniya va Janubiy Koreya tajribasi asosida moliyaviy nazorat organlari
faoliyati, ularning mustaqilligi, texnologik imkoniyatlari va parlament ustuvorligi asosida ishlash
tamoyillari o‘rganilgan (World Bank, 2021).
Shu tariqa, mavjud adabiyotlar davlat moliyasini boshqarishdagi nazorat tizimining nazariy va
amaliy asoslarini keng yoritib, ularni O‘zbekiston sharoitida takomillashtirish uchun zaruriy
ilmiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Tahlil va natija.
O‘zbekiston Respublikasi moliyaviy nazorat tizimi so‘nggi yillarda bir qator
islohotlarga duch kelmoqda. Hisob palatasi, Davlat moliyaviy nazorati inspeksiyasi, Moliya
vazirligi huzuridagi Ichki audit xizmati va boshqa tegishli tashkilotlar orqali davlat
mablag‘larining sarflanishi ustidan nazorat kuchaytirilmoqda. Biroq, mavjud tizimni tahlil qilish
natijasida bir qator tizimli muammolar va takomillashtirishga muhtoj jihatlar aniqlanmoqda.
1. Institutsional muammolar:
Nazorat organlarining vakolatlari ba’zan chalkashlikka olib keladi. Ayrim holatlarda ularning
funksiyalari takrorlanadi, bu esa resurslarning samarasiz sarflanishiga sabab bo‘ladi. Masalan,
Hisob palatasi va Moliya vazirligi tarkibidagi Ichki audit bo‘limlarining ayrim funksiyalari bir-
birini takrorlaydi.
2. Raqamlashtirish darajasining pastligi:
Moliyaviy nazorat jarayonida zamonaviy raqamli texnologiyalardan yetarli darajada
foydalanilmayapti. Audit hisobotlari, byudjet ijrosi monitoringi va xarajatlarni tahlil qilish
jarayonlari ko‘pincha qo‘lda yoki eski tizimlar orqali amalga oshiriladi, bu esa shaffoflikni
pasaytiradi va korrupsiyaviy holatlarga zamin yaratadi.
3. Kadrlar salohiyatining yetarli emasligi:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
500
Nazorat organlarida ishlayotgan xodimlarning malaka va kasbiy ko‘nikmalari turlicha darajada.
Ayniqsa, xalqaro moliyaviy standartlar, zamonaviy audit yondashuvlari, riskga asoslangan audit
tizimlari bo‘yicha mutaxassislar yetishmaydi. Bu esa nazorat samaradorligini pasaytiradi.
4. Mustaqillik va hisobdorlik muammolari:
Ayrim nazorat organlari ijro hokimiyati tasarrufida bo‘lib, ularning mustaqil faoliyat yuritishiga
to‘siq bo‘layotgan holatlar mavjud. Bu esa moliyaviy nazoratning ob’ektivligi va xolisligini
cheklashi mumkin.
5. Xalqaro tajribadan cheklangan foydalanish:
Germaniya, Janubiy Koreya, AQSh kabi mamlakatlarda moliyaviy nazoratni raqamlashtirish,
parlament nazoratini kuchaytirish, ommaviy axborot vositalari va fuqarolik jamiyati orqali
nazoratni joriy qilish keng yo‘lga qo‘yilgan. O‘zbekistonda esa bu yondashuvlar hali to‘liq joriy
etilmagan.
Natijalar:
Yuqoridagi tahlillar asosida quyidagi muhim xulosalar chiqarildi:
Davlat moliyasini samarali boshqarishda nazorat organlarining roli sezilarli, ammo ularning
institutsional asoslari va vakolatlar chegarasi qayta ko‘rib chiqilishi lozim.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali nazorat jarayonlarini avtomatlashtirish va ochiqlikni
oshirish mumkin.
Xodimlarning malakasini oshirish, xalqaro standartlar asosida o‘qitish nazorat samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi.
Nazorat organlarining mustaqilligi va ularning faoliyati ustidan parlament va jamoatchilik
nazoratini kuchaytirish lozim.
Xalqaro ilg‘or tajribalarni o‘rganish va milliy sharoitga moslashtirish orqali O‘zbekistondagi
moliyaviy nazorat tizimini zamonaviy bosqichga olib chiqish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Bozorov, T.T., 2018.
Davlat moliyasini boshqarish asoslari
. Toshkent: Iqtisodiyot
nashriyoti.
2.
Hisob palatasi, 2023.
O‘zbekiston Respublikasi Hisob palatasi yillik hisobotlari
. [online]
Available at: https://www.spm.uz [Accessed 15 Apr. 2025].
3.
IMF (International Monetary Fund), 2022.
Public Financial Management and Control:
Strengthening Internal Controls
. Washington, D.C.: IMF Publications.
4.
INTOSAI, 2021.
Guidelines on the Role of Supreme Audit Institutions in Strengthening
Accountability
. [online] Available at: https://www.intosai.org [Accessed 14 Apr. 2025].
5.
Musgrave, R.A., 1959.
The Theory of Public Finance
. New York: McGraw-Hill.
6.
Samuelson, P.A. and Nordhaus, W.D., 2010.
Economics
. 19th ed. New York: McGraw-
Hill Education.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
501
7.
Stiglitz, J.E., 2000.
Economics of the Public Sector
. 3rd ed. New York:
W.W.
Norton & Company.
8.
Toshpo‘latov, S.S., 2020.
Moliyaviy nazorat va audit
. Toshkent: Fan va texnologiya
nashriyoti.
9.
World Bank, 2021.
Enhancing Government Effectiveness and Transparency: The Fight
Against Corruption
. Washington, D.C.: World Bank Publications.
10.
Xudoyqulov, A.R., 2019.
Davlat moliyasi va byudjet nazorati
. Toshkent: Iqtisod-Moliya
nashriyoti.
