ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
425
UDK: 628.292:338.312
TABIIY GAZ SIZIB CHIQISHINI BOSHQARISH VA NAZORAT QILISHNING
AVTOMATLASHTIRILGAN TIZIMI
Pirimov Odiljon Jurayevich
DSc, dots."TIQXMMI" Milliy tadqiqot universiteti
Yunusova Sayyora Toshkenboyevna
dots. Toshkent davlat texnika universiteti
To’xtaboyeva Gulbahor Azimboy qizi
talaba "TIQXMMI" Milliy tadqiqot universiteti
Annotatsiya:
Tabiiy gaz analizatori gaz sizib chiqishining oldini olish va xavfsizlikni ta’minlash
maqsadida xonalardagi gaz konsentratsiyasini kuzatish uchun mo‘ljallangan. Qurilma havoning
uzluksiz tahlilini amalga oshiradi, metan (CH4) va boshqa gazlarning ruxsat etilgan chegaraviy
konsentratsiyalarini aniqlaydi, shuningdek, sizib chiqish aniqlanganda ijrochi mexanizm
yordamida gaz quviridagi ventilni avtomatik ravishda yopadi va is gazidan zaxarlanishini oldini
oladi. Maqolada gaz analizatori ishlashining asosiy tamoyillari, uning konstruktiv xususiyatlari
va qo‘llanilish sohalari ko‘rib chiqildi.
Kalit so‘zlar:
Gaz analizatori, tabiiy gaz, metan (CH4), gaz sizib chiqishi, xavfsizlik, datchik,
detektor, havoni nazorat qilish, gaz konsentratsiyasi, signalizatsiya, monitoring.
Kirish.
Turar-joy va sanoat binolarida tabiiy gazdan foydalanish uning sizib chiqishini nazorat
qilishni talab qiladi, chunki gaz yuqori konsentratsiyalarda yonuvchanligi va zaharliligi tufayli
potentsial xavf tug‘diradi. Zamonaviy gaz analizatorlari gazni avtomatik aniqlashni ta’minlaydi,
bu esa portlash yoki zaharlanish kabi favqulodda vaziyatlarning oldini olish imkonini beradi.
Yarimo‘tkazgichli, katalizatorli va infraqizil datchiklar kabi zamonaviy datchiklar
texnologiyalarning joriy etilishi ushbu qurilmalarning aniqligi va ishonchliligini sezilarli
darajada oshirdi [1]. Ushbu ishda gaz datchiklari ishlashining asosiy jihatlari, ularning turlari va
tanlash mezonlari ko‘rib chiqiladi.
Tabiiy gaz datchiklari turar-joy va sanoat binolarining xavfsizligini ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Ular gaz sizib chiqishini tezda aniqlash va favqulodda vaziyatlarning oldini olish
imkonini beradi. Zamonaviy gaz datchiklari yuqori aniqligi, ishonchliligi va avtomatik nazorat
tizimlariga integratsiya qilish imkoniyati bilan ajralib turadi [2]. Ushbu maqolada gaz
datchiklarining asosiy ishlash tamoyillari, ularni kalibrlash va ishlatish usullari ko‘rib chiqiladi.
Muammoli vaziyat.
Tadqiqotning asosiy vazifalari: 1. Tabiiy gazni aniqlashning zamonaviy
texnologiyalari tahlili. 2. Gaz analizatorlarining sezgirlik va aniqlik parametrlarini aniqlash. 3.
Turli kalibrlash usullarining samaradorligini baholash. 4. Gaz analizatorlarini turli xonalarda
qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Muammoni yechimi.
Tabiiy gazni detektorlash texnologiyalari tahlili. Zamonaviy gaz
datchiklari detektorlashning turli prinsiplaridan foydalanadi: infraqizil, elektrokimyoviy va
yarimo‘tkazgichli. Ularning har biri ekspluatatsiya sharoitlari va o‘lchash aniqligiga qo‘yiladigan
talablarga bog‘liq bo‘lgan o‘z afzalliklari va cheklanishlariga ega. Gaz datchiklarining sezgirligi
u ishlay oladigan gazning minimal konsentratsiyasi bilan belgilanadi [3]. Aniqlikni oshirish
uchun harorat kompensatsiyasi tizimlari, signallarga raqamli ishlov berish va datchiklarning o‘z-
o‘zini diagnostika qilish qo‘llaniladi. Kalibrlash etalon gaz aralashmalari yordamida amalga
oshiriladi. Asosiy usullarga dasturiy ta’minot bilan avtomatik kalibrlash va sinov gazlaridan
foydalangan holda qo‘lda sozlash kiradi. Gaz analizatorini tanlash ekspluatatsiya sharoitlariga
bog‘liq. Turar-joy binolarida vizual va ovozli signalizatsiya qurilmalari, sanoat binolarida esa
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
426
avtomatik xavfsizlik tizimlariga integratsiyalashgan tizimlar afzal ko‘riladi. MQ-5 gaz datchigi
uy sharoitida va korxonalarda gaz sizib chiqishini ijrochi mexanizm yordamida gaz quviridagi
ventilni avtomatik ravishda yopadi va is gazidan zaxarlanishini oldini oladi [4]. Tabiiy gaz,
propan, izobutan gazini aniqlash uchun ishlatilishi mumkin. Datchik analog chiqishga ega bo‘lib,
undagi kuchlanish ko‘rsatilgan gazlarning havodagi aralashmalari konsentratsiyasiga bog‘liq
holda o‘zgaradi. Arduino, AVR, PIC, ARM va boshqa mikrokontrollerlar asosidagi sxemalarda
ishlatilishi mumkin (1-rasm).
Modulning kontaktlari:
VCC - "+"
musbat zaryad
GND - "-"
manfiy zaryad
DO -
raqamli chiqish.
AO -
analog chiqish.
1-rasm. Gaz datchigi MQ-5.
MQ-5 - bu tabiiy gaz, suyultirilgan gaz (LPG) va metan (CH4) ni aniqlash uchun mo‘ljallangan
yuqori sezgir gaz datchigi. U Arduino, ESP8266, ESP32 asosidagi loyihalarda, shuningdek,
avtomatlashtirish va gaz sizib chiqishini kuzatish tizimlarida qo‘llaniladi [5]. MQ-5 datchigi aqlli
uy qurilmalari, sanoat tizimlari va boshqa loyihalariga osongina integratsiyalashadi (2-rasm).
2-rasm. MQ-5 gaz datchigini Arduino bilan ulash sxemasi
MQ-5 gaz datchigining asosiy xususiyatlari: Aniqlanadigan tabiiy gaz, suyultirilgan gaz (LPG)
va metan. Konsentratsiya diapazoni 200 ppm dan 10 000 ppm gacha, bu esa gazning past va
yuqori konsentratsiyalarini qayd etish imkonini beradi [6]. Ta’minot kuchlanishi 5 V, bu
modulni aksariyat mikrokontroller platformalari bilan moslashtiradi. Chiqish signali Analog
chiqish gaz konsentratsiyasiga proporsional. Raqamli chiqish belgilangan chegaradan oshganda
ishga tushadi (potensiometr bilan boshqariladi). Suyultirilgan gaz, metan va tabiiy gazga yuqori
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
427
sezgirlik, konsentratsiyaning o‘zgarishiga tez javob berish, barqaror ishlash uchun 20-30 soniya.
Ish harorati -20 °C dan +50 °C gacha, turli sharoitlarda foydalanish uchun mos keladi [7]. MQ-5
datchigi gaz sizib chiqishini barqaror va aniq aniqlash imkonini beradi, bu esa uni turar-joy,
tijorat va sanoat binolarida gaz sizib chiqishini kuzatish va nazorat qilish tizimlari uchun eng
maqbul tanlovga aylantiradi [8]. Ulanishning soddaligi va Arduino va Raspberry Pi kabi
mikrokontrollerlar bilan ishlash imkoniyati uni avtomatlashtirish loyihalarida foydalanishni
osonlashtiradi (3-rasm).
3-rasm. Gaz datchigi MQ-5 ulanishining prinsipial sxemasi.
MQ-5 gaz datchigining qo‘llanilishi tizimlarida gaz sizib chiqishini aniqlash, aqlli uylarda gaz
ta’minotini avtomatik ravishda o‘chirish, sanoat qurilmalarida qo‘llaniladi [9]. Ushbu datchik
oshxonalar, qozonxonalar, gaz uskunalari bo‘lgan omborxonalar va gaz darajasini nazorat qilish
muhim bo‘lgan boshqa xonalar uchun juda mos keladi (4-rasm).
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
428
4-rasm. Gaz sizishini boshqarishning funksional-texnologik sxemasi.
MQ-5 gaz datchigi havodagi yonuvchi gazlar konsentratsiyasini aniqlay oladi. "AO" (Analog
Out) analog chiqishidagi kuchlanish darajasi yonuvchi gazlar konsentratsiyasiga to‘g‘ri
proporsional. "DO" (Digital Out) raqamli chiqishidagi mantiqiy daraja havodagi yonuvchi gazlar
konsentratsiyasi chegarasidan oshganligini bildiradi. "DO" raqamli chiqish uchun ishga tushish
chegarasi plataning orqa tomonidagi potensiometr bilan boshqariladi (6-rasm).
Texnologik jarayon uchun dasturiy ta’minoti tuzildi. S++ dastur tili yordamida is gazi datchigi,
kontroller va servomotrni uzaro bog‘lashga erishildi. Yani is gazi meyordan oshib ketsa ijrochi
mexanizm (servomotor) ventilni yopib quyadi va gaz kelishini tusib qo‘yadi.Ushbu algoritm
siklik ravishda ishlaydi, gaz sathini doimiy ravishda nazorat qiladi va sizib chiqishga avtomatik
ravishda javob beradi (1-jadval).
1-jadval.
#include <Servo.h>
#define GAS_SENSOR A0
int gasLevel = analogRead(GAS_SENSOR);
Serial.print("Gaz: ");
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
429
#define BUZZER 8
#define LED 7
#define SERVO_PIN 9
Servo gasValve;
int threshold = 300;
void setup() {
pinMode(GAS_SENSOR, INPUT);
pinMode(BUZZER, OUTPUT);
pinMode(LED, OUTPUT);
gasValve.attach(SERVO_PIN);
gasValve.write(0);
Serial.begin(9600);
}
void loop() {
Serial.println(gasLevel);
if (gasLevel > threshold) {
digitalWrite(BUZZER, HIGH);
digitalWrite(LED, HIGH);
gasValve.write(90);
Serial.println("Xavfli gaz darajasi! Klapan
yopiq.");
} else {
digitalWrite(BUZZER, LOW);
digitalWrite(LED, LOW);
gasValve.write(0);
}
delay(1000);
}
Blok algoritm — bu kompyuterda yoki boshqa avtomatlashtirilgan tizimda bajariladigan
amaliyotlarni qadamma-qadam vizual shaklda ko‘rsatadigan grafik shakl. U har bir qadamni
alohida blokda ko‘rsatib, u bloklarni o‘zaro chiziqlar orqali bog‘laydi. Yaratilgan funksional
texnologik sxemaga dasturiy ta’minoti tuzildi. Bu dasturiy ta’minot uchun blok-algoritmi
shakilantirildi. Buni 5-rasmda kurishimiz munkun.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
430
5-rasm. Dasturiy ta’minoti uchun blok-algoritmi
6-rasm. MQ-5 gaz datchigining Arduino kontrolleri bilan bog‘lanish sxemasi
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
431
Tavsifi:
Kirish kuchlanishi:
5 V;
Iste’mol qilinadigan tok kuchi:
150 mA gacha;
O‘lchov diapazoni:
Propan: 200-10000 ppm;
Izobutan: 200-10000 ppm;
Tabiiy gaz: 200-10000 ppm;
Ishchi harorat:
0... +50 °C;
Ulanishi:
"AO" (Analog Out) modulining analogli chiqishi -
Arduino ning istalgan analogli kirishiga ulanadi va
modulning analogli ko‘rsatkichlarini olish uchun
mo‘ljallangan.
"DO" (Digital Out) modulining raqamli chiqishi -
Arduino ning istalgan kirishiga ulanadi va ishga
tushirish
chegarasini
qayd
etish
uchun
mo‘ljallangan
(ishga
tushirish
chegarasi
potensiometr yordamida havodagi gazlarning
kerakli konsentratsiyasiga sozlanadi).
Arduino bilan bog‘lanish qulay bo‘lishi uchun Trema Shield, Trema Power Shield, Motor Shield
yoki Trema Set Shield dan foydalanadi. 5 V o‘zgarmas tok manbaining kirish kuchlanishi
modulning Vcc va GND chiqishlariga beriladi.
7-rasm. MQ-5 gaz analizatori moduli
Modul yarimo‘tkazgichli MQ-5 gaz analizatori asosida qurilgan. Ushbu datchik yuqori sezgirligi
va yonuvchi gazlar konsentratsiyasining oshishiga tezkor reaksiya berishi bilan ajralib turadi (7-
rasm). Datchikning qizdirish elementi gaz sezgir yarimo‘tkazgich plyonkani qizdiradi, u
qizdirilgan holatda aniqlanadigan gazlar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishadi va o‘zining elektr
qarshiligini ushbu gazlarning atrofdagi havodagi konsentratsiyasiga mutanosib ravishda
o‘zgartirishga qodir [9].
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
432
8-rasm. MQ-5 sezgirlik xususiyatlari
8 va 9 -rasmda bir nechta gazlar uchun MQ-5 sezgirligining tipik xususiyatlari ko‘rsatilgan:
Harorat: 20°C; Namlik: 65%, O
2
konsentratsiyasi 21%, RL = 20 kOm, Ro: 1000ppm da datchik
qarshiligi, H
2
toza havoda.
Rs - gazlar konsentratsiyasining turli qiymatlarida datchikning qarshiligi.
9-rasmda MQ-5 ning namlik va haroratga tipik bog‘liqligi ko‘rsatilgan.
Ro - datchikning 1000ppm H
2
havodagi qarshiligi 33% RG va 20°C.
Rs - datchikning turli harorat va namlikdagi qarshiligi.
Xulosa.
Tabiiy gaz analizatorlari xona xavfsizligi tizimlarining muhim elementi hisoblanadi.
Ular ishining samaradorligi detektorlash texnologiyasini to‘g‘ri tanlash, muntazam kalibrlash va
ekspluatatsiya sharoitlariga bog‘liq. Datchik texnologiyalar va signallarga raqamli ishlov berish
tizimlarining rivojlanishi, o‘lchashlarning ishonchliligi va aniqligini oshirishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Ivanov I.I., Petrov P.P. Sovremennыe metodi analiza gazov. - M.: Nauka, 2020.
2. Smirnov A.A. Gazoanalizatori: prinsipi raboti i primeneniye. - SPb.: Texnosfera, 2019.
3. GOST 13320-2019. Statsionar gaz analizatorlari: umumiy texnik talablar.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
433
4. Ubaydulaeva, Shakhnoza R. and Nigmatov Aziz M., Development of a Graphical Model and
Algorithm for Analyzing the Dynamics of a Linear System with Delay, Proceedings - 2020
journal, International Conference on Industrial Engineering, Applications and Production,
ICIEAM 2020,
https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0-
85086757861&doi=10.1109%2fICIEAM48468.2020.9111939&partnerID=40&md5=bd0b36735
9704ab5733ec63162a7d568
5. Nigmatov, Azizjon and Sherbaev, Murod and Mukhamedkhanov, Ulugbek and Yeshmatova,
Barno and Yunusova, Sayyora, Automated control system and processing of object temperature
parameters,
volume
508
https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0-
85190706630&doi=10.1051%2fe3sconf%2f202450805008&partnerID=40&md5=cabbdbfb330a
212c5cb3c564eca3dbac
6. Ubaydullayeva, Sh. and Nigmatov, A. and Yunusova, S. and Eshmatova, B., Automated
Monitoring System for Assessment of the Current State of Groundwater,AIP Conference
Proceedings,
volume
2612
https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0-
85151367101&doi=10.1063%2f5.0118280&partnerID=40&md5=81ce0b3565f43f272f462d715
1accc54
7. Ubaydulayeva, Sh. and Gazieva, R. and Nigmatov, A. Calculation of dynamic processes in
relay systems of automatic control based on graph models, IOP Conference Series: Materials
Science and Engineering, volume 883 https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0-
85091349870&doi=10.1088%2f1757-
899X%2f883%2f1%2f012152&partnerID=40&md5=e6a2241af570acd0ba6231ce3f4b930e
8. Gazieva, Rano and Aynakulov, Sharafidin and Nigmatov, Aziz and Rakhmankulova, Barna
and Khafizov, Otabek and Ziyaeva, Sholpan, The software solution of the overload capacity of a
three-phase asynchronous motor, journal 2020 International Conference on Information Science
and Communications Technologies, ICISCT, https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-
s2.0-
85102143265&doi=10.1109%2fICISCT50599.2020.9351402&partnerID=40&md5=ff5509b938
d44db9017034a96e686df0
9. Gazieva, Rano and Aynakulov, Sharafidin and Ozodov, Ezoz and Nigmatov, Azizjon,
Automatic diffusion mixing system for watering in regions with high water, journal International
Conference on Information Science and Communications Technologies: Applications, Trends
and Opportunities, ICISCT 2019, https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0-
85082389382&doi=10.1109%2fICISCT47635.2019.9011841&partnerID=40&md5=86d890390
6fab9d826cf0d226a8baf88
