ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
444
KORXONALAR BOSHQARUV TIZIMINI SHAKLLANTIRISH
Dr.Hj.Alfira Sofia
.ST.MM.
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
o‘qituvchisi.
Anvarova Mahliyo Axrorjon qizi
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
PENDIDIKAN fakulteti
Boshqaruv menejmenti yoʻnalishi talabasi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada korxonalar boshqaruv tizimini shakllantirish jarayoni, uning
asosiy tamoyillari, bosqichlari va amaliy ahamiyati tahlil qilinadi. Zamonaviy raqobat sharoitida
samarali boshqaruv tizimini yaratish korxonaning barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Maqolada boshqaruv strukturasini loyihalash, resurslardan oqilona foydalanish,
strategik rejalashtirish va axborot tizimlaridan foydalanish kabi jihatlar yoritiladi. Shuningdek,
ilg‘or boshqaruv tajribalari asosida korxonalar faoliyatini optimallashtirish yo‘llari taklif etiladi.
Kalit so‘zlar:
korxona boshqaruvi, boshqaruv tizimi, strategik rejalashtirish, boshqaruv struktura,
axborot tizimi, resurslarni boshqarish, menejment, samaradorlik.
Hozirgi paytdagi Respublikamiz milliy iqtisodiyot tarmoqlarida, shu jumladan sanoat
korxonalarida ham boshqaruv tamoyillarini tubdan qayta ko‘rib chiqishni taqozo etmoqda. Bu
borada Respublikamiz Prezidenti quyidagilarni ta’kidlab o‘tdi: —... korxonalarni modernizatsiya
qilish, texnik va texnologik qayta jihozlashni yanada jadallashtirish, zamonaviy, moslashuvchan
texnologiyalarni keng joriy etish. Bu vazifa avvalambor iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari,
eksportga yo‘naltirilgan va mahalliylashtiriladigan ishlab chiqarish quvvatlariga tegishlidir.
Bugungi kunda bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar o‘z faoliyatini muvaffaqiyatli olib
borishi va raqobatbardosh bo‘lishi uchun samarali boshqaruv tizimiga ega bo‘lishi zarur.
Boshqaruv tizimi korxonaning maqsadlariga erishish yo‘lida barcha resurslar — moddiy,
moliyaviy, insoniy va axborot resurslarini muvofiqlashtirib boshqarishni nazarda tutadi. Shuning
uchun boshqaruv tizimini to‘g‘ri shakllantirish korxonaning barqaror rivojlanishida asosiy
omillardan biridir.
Boshqaruv tizimi — bu korxonada qarorlar qabul qilish, ularni amalga oshirish va nazorat qilish
jarayonlarini tashkil etuvchi mexanizm hisoblanadi. Bu tizimning asosiy vazifasi korxona ichki
imkoniyatlari va tashqi muhit talablarini muvofiqlashtirib, strategik va operatsion maqsadlarga
erishishni ta’minlashdan iborat.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
445
Hozirgi kunda har bir sohani tog‘ri boshqarishda strategik menejmentning ahamiyati katta.
Uning asosiy vazifalaridan biri korxonani rivojlantirish strategiyasini amalga oshirishdir.
Korxonada byudjet tizimini ishlab chiqish uchun kompaniya ichidagi rejalarni ya’ni strategik
reja, o‘rta muddatli va taktik rejalarni amalga oshirishi kerak. Hozirda korxonalar amaliyotida
strategik boshqarishning dolzarbligi ortib bormoqda. Albatta, bu jarayon ularning vakolatini
kengayishi hamda korxonaning iqtisodiy ahvoli uchun javobgarlikning oshganligi bilan
bog‘liqdir. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, 2021-2025-yillarda davlat ishtirokidagi
korxonalarni boshqarish va isloh qilish strategiyasi davlat tomonidan dolzarb masalalardan etib
belgilangan.[2; 76,87-b]
Strategiya ilg‘or xorijiy tajribani, shu jumladan, iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotining
davlat ishtirokidagi korxonalar uchun korporativ boshqaruv bo‘yicha tamoyillarini hisobga olgan
holda, davlat ulushi mavjud bo‘lgan xo‘jalik jamiyatlari va davlat unitar korxonalarini
boshqarish va isloh qilishning maqsadlari, vazifalari va ustuvor yo‘nalishlarini belgilaydi.
Zamonaviy boshqarishning sifati korxonalar samaradorligini belgilab beruvchi asosiy omil
hisoblanadi. Shu sababdan korxonalarga eng zamonaviy texnika va texnologiyalarni jalb etish
bugungi kundagi muhim vazifalardan biri sanaladi.
Har qanday korxonaning uzoq muddatli yutuqlari ishlab chiqilgan strategiyaga bog‘liq bo‘ladi.
Agar korxonaning rivojlanish strategiyasi bo‘lmasa u yoki bu xatoliklar bilan ishlab chiqilgan
bo‘lsa, bu hol korxonaga bozorda barqaror va mustahkam o‘rin egallash uchun imkon bermaydi.
Zamonaviy ilm-fan va amaliyot strategik rejalashtirish hamda boshqarishning katta tajribasiga
ega, ammo ko‘pgina strategiyalar haligacha tashqi va ichki muhitning o‘zgaruvchan shart-
sharoitlariga moslasha olmayapti. Bu hali hanuzgacha strategik boshqarishning barcha
muammolari ham o‘z yechimini topmaganligini ko‘rsatadi, bunday hol, birinchi navbatda,
korxona rivojlanishi strategik barqarorligining mexanizmlarini ishlab chiqish bilan bog‘liq.
Korxonalarning strategik boshqaruvini rivojlantirish bo‘yicha juda ko‘plab xorijiy hamda
mahalliy olimlar o‘z ilmiy izlanishlarini olib borishgan. Jumladan, xorij olimlaridan R.S.Kaplan,
D.P.Norton asarlarida strategik boshqaruv tizimida korxonaning samaradorligini oshirish va
iqtisodiy faoliyatini rivojlantirish masalalari keng ko‘rib chqilgan. Ushbu olimlarning asosiy
qarashlari strategik boshqaruv tizimini korxona va tashkilot uchun asosiy xususiyatlarini, uning
samaradorlik ko‘rsatkichini baholashga qaratilgan.
I.Ansoffning qarashlarida strategik boshqaruv tizimida korxonaning istiqbollarini o‘rganish va
ularga ta’sir qiluvchi omillarni baholash muhim o‘rin tutadi. Uning e’tiborida korxona doim risk
bilan ishlashi, uning uzoq muddatli faoliyati uchun prognozlar tuzish, ekstropflyatsiya usulini
qo‘llash zarur.
M.Porter qarashlarida kompaniyalarning rivojlanishida innovatsiyalarning o‘rni, ularni qo‘llash
xususiyatlari, kompaniyaning barqaror rivojlantirilishiga faqat innovatsiyalarni doimiy ravishda
joriy etish hamda kompaniyalarning raqobat ustunligiga erishishlarida innovatsiyaning ta’sir
masalalari tadqiq etilgan.
Mahalliy olimlardan, R.S.Muratov, I.A.Djalolova, S.Sh.Oripov qarashlarida esa korxona alohida
obyekt sifatida qaralib, uning mazmun va mohiyati, unga qo‘yiladigan talablar, ko‘rsatkichlar
tizimi, moliyaviy barqarorligi va boshqaruvi masalalari atroflicha yoritib berilgan. Korxonalar
boshqaruvi va ularga qo‘yiladigan talablar, tamoyillar, boshqaruv shakllari baholab berilgan.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
446
I.O.Ulashev, Sh.A.Atamuradovlarning ilmiy qarashlarida korxonalar faoliyatini boshqarish
mexanizmi muammolari, ularni yechish bo‘yicha takliflar, boshqaruv usullari, boshqaruvda
optimal variantni tanlash, boshqaruv samaradorligini baholash kabi masalalar yoritib berilgan.[3;
273,278-b]
Boshqaruv tizimini shakllantirish bosqichlari
Korxonada boshqaruv tizimini shakllantirish bir necha asosiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
1. Tahlil bosqichi – korxonaning hozirgi holati, ichki va tashqi muhit omillari o‘rganiladi.
2. Rejalashtirish bosqichi – strategik va taktik maqsadlar belgilanadi, resurslar taqsimoti
aniqlanadi.
3. Tashkiliy tuzilma shakllantirish – vazifalar, bo‘limlar va lavozimlar aniqlanadi, mas’uliyat va
vakolatlar taqsimlanadi.
4. Axborot tizimi va nazorat mexanizmlarini joriy etish – tezkor va to‘g‘ri qarorlar qabul qilish
uchun axborot oqimi tartibga solinadi.
5. Samaradorlikni baholash – tizimning samarasi muntazam monitoring qilinadi, zarur hollarda
o‘zgartirishlar kiritiladi.
Hozirgi vaqtda raqamli texnologiyalar, avtomatlashtirilgan tizimlar va sun’iy intellekt asosida
boshqaruv jarayonlarini optimallashtirish tendensiyasi kuchaymoqda. Bu esa korxonaga tezkor
axborot asosida aniq qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, xodimlar salohiyatini
rivojlantirish, jamoaviy boshqaruv yondashuvi va innovatsion fikrlash kabi jihatlar ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Korxonalardagi strategik boshqaruv tizimini ko‘rib chiqishimiz uchun avvalambor biz strategik
reja haqida tushunchaga ega bo‘lishimiz kerak. Strategik reja, bu tashkilotning maqsadli xulq-
atvori konseptsiyasini amalga oshirish, shuningdek, uning strategik majmuasini amalga oshirish
vositasi hisoblanadi. Strategik reja murakkab ichki tuzilishga ega bo‘lib, korxona faoliyatining
ko‘p maqsadli xususiyatini aks ettiradi va reja va dasturlar tizimini shakllantirishni taqozo etadi.
O‘z tarkibida strategik reja rasmiylashtirilgan rejalashtirish hujjati bo‘lib, u alohida rejalashtirish
vazifalarida ko‘rsatilgan korxonaning strategik majmuasini ifodalaydi. Strategik rejaning zarur
tarkibiy qismlari yordamchi rejalar, dasturlar, smetalar, byudjetlardir. Strategik rejalar va
dasturlarni amalga oshirish vositalari joriy va operatsion rejalardir. O‘rta muddatli rejalashtirish
tizimi strategik maqsadlarga erishish ketma-ketligini (strategik rejalarni amalga oshirish
bosqichlari), bozor konyunkturasining rivojlanish istiqbollarini, iste’mol talabining prognoz
qilinayotgan dinamikasini va mavjud resurs salohiyatini hisobga olgan holda belgilashni
ta’minlaydi.
Strategiyaning maqsadi davlat ishtirokidagi korxonalarni boshqarish tizimini isloh qilish,
raqobatbardosh bozor sharoitida ularning faoliyatini takomillashtirish va tijoratlashtirish hamda
davlat tomonidan har bir korxonaga qo‘yilgan maqsad va vazifalarni bajarishda ularning
samaradorligini oshirishdan iborat. Maqsadga erishish uchun quyidagilar Strategiyaning asosiy
vazifalari hisoblanadi:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
447
- iqtisodiy o‘sish uchun barqaror shart-sharoitlarni ta’minlash manfaatlarini ko‘zlagan holda,
davlat ishtirokidagi korxonalar tarkibi va tuzilmasini optimallashtirish;
- korxonalarning (ulardagi ulushlarning) davlat mulkida bo‘lishi yoki saqlanishining mezonlarini
(asoslarini) belgilash;
- davlat ishtirokidagi korxonalarga nisbatan maqsadlarni belgilash bo‘yicha talablarni o‘rnatish;
- davlat ishtirokidagi korxonalarni boshqarish samaradorligini oshirish, shu jumladan,
boshqaruvning uzoq va qisqa muddatli maqsadlari va vazifalarini belgilash hisobidan ularning
raqobatbardoshligi hamda investitsion jozibadorligini, korporativ boshqaruv darajasi va axborot
shaffofligini oshirish.[4; 123,129-b]
Strategiya aniqlik, shaffoflik, manfaatlar muvozanatini ta’minlash, nazoratning uzluksizligi va
loyihaviy yondashuv tamoyillariga asoslanadi. Aniqlik tamoyili har bir davlat ishtirokidagi
korxonaga nisbatan maqsadni shakllantirish va belgilashni, unga erishish usullarini, boshqaruv
qarorlarini qabul qilish tartibini, hisobotni va boshqa boshqaruv mexanizmlarini tavsiflaydi.
Shaffoflik tamoyili davlat ishtirokidagi korxonalar va ularda davlat nomidan mulkdor (aksiyador,
ishtirokchi, muassis) funksiyasini amalga oshirayotgan davlat organlari haqidagi
ma’lumotlarning ochiqligi, mavjudligi va oshkoraligini, korxonalar haqidagi ma’lumotlarni
aniqlash va hisobini yuritishni, shu jumladan, xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini amalga
oshirish orqali ta’minlaydi.
Korxonaning faoliyati maqsadlarini ro‘yobga chiqarishga o‘z mahsuloti, ishlari va xizmatlariga
bo‘lgan ehtiyojlarini qanoatlantirish hamda ana shu asosda mehnat jamoasi a’zolarining ijtimoiy
va iqtisodiy manfaatlarini hamda korxona mol-mulki egasining manfaatlarini ta’minlash yo‘li
bilan erishiladi. Korxona to‘g‘risida tushuncha hosil qilish muhim iqtisodiy ahamiyatga ega.
Bizning fikrimizcha, huquqiy shaxs huquqiga ega bo‘lgan, mulkchilik huquqi yoki xo‘jalikni
to‘la yuritish huquqi bo‘yicha o‘ziga qarashli mol-mulkdan foydalanish asosida mahsulot ishlab
chiqaradigan va sotadigan yoki mahsulotni ayirboshlaydigan, ishlarni bajaradigan, xizmat
ko‘rsatadigan, bellashuv hamda mulkchilikning barcha shakllari teng huquqliligi sharoitida
amaldagi qonunlarga muvofiq o‘z faoliyatini ro‘yobga chiqaradigan mustaqil xo‘jalik yurituvchi
subyekt korxona hisoblanadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, korxona o‘zining faoliyati davomida davlat, fuqarolar va yuridik
shaxslar bilan ijtimoiy, iqtisodiy hamda siyosiy munosabatlarda bo‘ladi va milliy iqtisodiyotning
barqaror rivojlanishida o‘zining katta hissasini qo‘shadi.
Hozirgi paytda korxonani rivojlantirilishiga faqat innovatsiyalarni uzluksiz ravishda joriy etilishi
bilangina erishish mumkin. M.Porter kompaniyalarning raqobatli ustunlikka erishishlarida
innovatsiyaning rolini quyidagicha aniqlagan: "....kompaniya raqobatdagi ustunlikni
innovatsiyalar vositasida qo‘lga kiritadi. Ular yangi kiritilgan tartib-qoidalarga ham yangi
texnologiyalardan, ham yangi ish usullaridan keng ma’noda foydalangan holda yondashadilar.
Kompaniya yangiliklar tufayli raqobatdagi ustunliklarga erishganidan keyin, bu ustunliklarni
faqat muntazam ravishda yaxshilashlar yordamida qo‘lda tutib turishi mumkin. Raqobatchilar
innovatsiyalarni takomillashtirish va joriy etishdan to‘xtagan har qanday kompaniyani darhol va
albatta chetlab o‘tib ketadilar".[5; 35-b]
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
448
Mohiyatan, raqobatchilar ustidan erishilgan ustunlik innovatsiyalar hisobidan bo‘ladi va shuning
uchun, korxona faoliyatidagi raqobatchilar ustidan erishiladigan har qanday ustunlikni
ta’minlovchi
yangi
elementlarni
joriy
etishga
bo‘lgan
layoqat,
shu
korxona
raqobatbardoshligining zarur tashkil etuvchisidir.
Korxonaning ishlab chiqarish salohiyati qancha yuqori bo‘lsa, mahsulot ishlab chiqarishga va
uning sifatiga qilinadigan xarajatlar ulushining darajasi shuncha past bo‘ladi. Ishlab
chiqarilayotgan mahsulotning, raqobatchilar tovarlarining sifatidan yuqori turuvchi sifati,
innovatsion salohiyatning moddiy ifodalovchisidir.
Iqtisodiy tizimlar rivojlanishining innovatsion turiga o‘tish zarurati tufayli yuzaga kelgan
obyektiv sabablar, butun innovatsion-investitsion jarayonda ilmiy-texnikaviy va iqtisodiy
omillarning samarali ravishda o‘zaro hamkorlikda ishlash muammolarini kompleks hal etilishini
talab qiladi. Fikrimizcha, texnologik va iqtisodiy salohiyatlarni oqilona uyg‘unlashtirish
innovatsion-investitsion jarayonni boshqarishning markaziy masalasini tashkil etadi.
Xulosa qilib aytganda, korxona boshqaruv tizimini shakllantirish — bu strategik yondashuv va
uzluksiz takomillashtirishni talab qiladigan jarayondir. To‘g‘ri shakllangan boshqaruv tizimi
korxonaga nafaqat raqobatbardoshlikni oshirish, balki ichki barqarorlik va uzoq muddatli
rivojlanishni ta’minlashda ham yordam beradi. Shuning uchun har bir korxona o‘ziga mos,
zamonaviy va samarali boshqaruv tizimini yaratishga alohida e’tibor qaratishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasining "Tadbirkorlik faoliyati erkinligi kafolatlari to‘g‘risida" gi
Qonuni. Qonunlar to‘plami. T.: "Adolat", 2001.
2. Akbarxodjayev Z.Z. "Innovatsion menejment". O‘quv - uslubiy majmua. T.: "TDIU", 2012.
76- 87
3. Taraxtiyeva G.K. "Innovatsion menejment". O‘quv qo‘llanma. T.: "Fan va texnologiya", 2013.
273-278
4. Qosimova D.S. "Menejment nazariyasi" O‘quv - uslubiy majmua. T.: "TDIU", 2011. 123-129
5. Muratov R.S., Djalolova I.A.,.Oripov.S.Sh. Korxona iqtisodiyoti. Darslik-Toshkent, 2014- 35-
b.
6. Ulashev I.O., Atamuradov Sh.A. Korxona iqtisodiyoti va menejmenti. O‘quv qo‘llanma.
Toshkent-2013, 24-b.
