ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
422
MAKTAB O’QITUVCHISINING O‘Z ILMIY, O‘QUV-USLUBIY SALOHIYATINI
OSHIRISHNING PSIXOLOGIK MUAMMOLARI
Umarova Dilnoza Utkurovna
Toshkent shahar Uchtepa tuman
297-maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA:
Maqolada maktab o‘qituvchisining ilmiy va o‘quv-uslubiy salohiyatini
oshirishning psixologik muammolari tahlil qilinadi. O‘qituvchining mustaqil bilim egallashi va
diagnostik yondashuvlardan foydalanish zarurati asoslanadi. Pedagogning o‘z ustida ishlashga
sust munosabatda bo‘lishi ta’lim sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi ta’kidlanadi. Malaka oshirish
institutlari va zamonaviy ta’lim metodlarining ahamiyati yoritiladi. O‘qituvchining kasbiy o‘sishi
nafaqat uning shaxsiy rivojlanishi, balki ta’lim tizimining umumiy darajasini oshirishga ham
xizmat qiladi. O‘qituvchilarning o‘z ustida ishlashiga turtki beruvchi omillar va ularni
rag‘batlantirish choralari muhokama qilinadi. Sharq mutafakkirlarining ilmiy qarashlari asosida
pedagogning jamiyatdagi roli mustahkamlanishi zarurligi ko‘rsatiladi.
Kalit so’zlar:
O’qituvchi, bilimlar, psixologik muammo, qobiliyat, ishchanlik, pedagogik
mahorat, uslub, psixologik muhit.
Hozirgi jamiyatimizda o‘qituvchining mustaqil ravishda bilimlarni egallab, o‘z malakasini
oshirib borishi – bir tomondan o‘qituvchilik faoliyatining borgan sari naqadar muvaffaqiyatli
borayotganligini ko‘rsatsa, ikkinchi tomondan muhim vazifa ekanligidan dalolat beradi – chunki,
bu kechiktirib bo‘lmas jarayon shaxsni intellektual qashshoqlikdan qutqarib qoladi.
Psixologik nuqtai-nazardan o‘qituvchi doimiy ravishda o‘z bilimlarini oshirish bilan
shug‘ullanishi zarurdir. Chunki o‘qituvchilik mehnatining asosiy xususiyati ham shudir. Pedagog
har doim odamlar orasida bo‘larkan, u birinchidan, odamlarni ko‘pdan beri qiziqtirib kelayotgan
haqiqatni o‘z qarashlari bo‘yicha to‘g‘ri tushuntirib berishi lozim. Albatta, o‘qituvchidagi bu
tariqa qarashlar ko‘p yillar davomidagi mehnat va hayot faoliyati jarayonida shakllanadi;
ikkinchidan, o‘qituvchining o‘zi axborotlar olish uchun o‘quvchilarga nisbatan cheklangan vaqt
imkoniyatiga ega; uchinchidan, u o‘ta tor doiradagi tengqurlari bilangina muloqotda bo‘lish
imkoniyatiga ega bo‘lib, ko‘pincha o‘z kasbiga xos qiziqishlar bilangina cheklanib qoladi.
Ta’limning barcha ko‘rsatkichlari, Z.I.Kalmikovaning ta’kidlashicha, anglash tezligiga, yangi
vazifalar hal qilinishiga erishish mumkin bo‘lgan aniq ma’lumotlar hajmiga, uni bevosita hal
qilishdagi bosqichlar soniga natijaga erishishga yordam beruvchi ma’lumotlar miqdori,
Shuningdek, masalani hal qilish uchun sarflangan vaqt miqdori, o‘z-o‘zining bilimini oshirish
qobiliyati, ishchanlik va chiniqqanlik darajasiga bog‘liq. Bu o‘rinda A.K. Markova taklif etgan
bilim egallash ko‘rsatkichlari ham muhim ahamiyatga molikdir:
Bu ko‘rsatkichlar asosida o‘zlashtirishni aniqlash uslubi ishlab chiqilgan bo‘lib, Z.I.Kalmыkova
fikricha, uning asosini quyidagi ko‘rsatkichlar tashkil etadi:
- Diagnostik kompleks amalga oshirilib, u “analitik” emas balki “sintetik” yo‘lga suyanishi lozim;
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
423
- Diagnostika uslublari tabiiy o‘qitish tajribalarida qo‘llanilayotgan o‘quv materiallariga
tayanishi, ijobiy xususiyatlari laboratoriya tajribalari qat’iy bog‘lanishi lozim, ayniqsa, sinov
natijalarini qayd qilishda, miqdor va sifat tahlillarini jarayon vaqtida belgilab borishda, echilish
usullari va ko‘rsatilayotgan yordamni yozib borishda qat’iy aniqlik talab qilinadi;
- Muammoli o‘quv jarayonida iloji boricha qolgan barcha shartlar tenglashtirilgan holatda ta’lim
diagnostika qilinadi;
- Diagnostik tajriba vaqti uni qayd qilish talab qilinganda chegaralanmasligi lozim;
- Individual va jamoaviy diagnostik jarayonlarni birgalikda ko‘rib chiqish ta’lim jarayonini to‘liq
va aniq ko‘rsatib bera oladi.
O‘qituvchining mustaqil bilim egallashi deganda, uning o‘z bilimlarini doimiy ravishda kasbiy
va umummadaniy axborotlar bilan to‘ldirib, o‘zining individual ijtimoiy tajribasini keng
mikyosda doimo yangilab borishi tushuniladi.
Odatda aksariyat o‘qituvchilar mustaqil bilim egallash zarurligini tushungan holda, undan
muvaffaqiyatli foydalanadilar.Buning motivlari odatda pedagogik faoliyat jarayonida o‘qituvchi
oldida yuzaga keladigan muammolarni anglab olish natijasida shakllanadi. Ko‘p hollarda bunday
motivlar o‘qituvchilarni qanday o‘qitib va qanday tarbiyalash kerak, degan xohish-istaklar
tariqasida, fanning oxirgi yutuqlari, o‘zining pedagogik mahoratini takomillashtirish ehtiyoji
tug‘ilishi munosabati bilan shakllana boradi.
Shu bilan birga yaqqol ko‘zga tashlanib turgan ayrim hollardan ko‘z yuma olmaymiz. Masalan,
o‘qituvchilar ommasining ma’lum kismi mustakil izlanishda bo‘lib, o‘z bilim saviyasini oshirish
bilan faol shug‘ullanmaydi, malakasini oshirishga intilmaydi, ba’zilar muayyan bilimlar sohasida
taraqqiyotdan butunlay ortda qolmokdalar. Bunday o‘qituvchilar o‘sib kelayotgan Yosh
avlodning ta’lim va tarbiya taraqqiyotiga jiddiy zarar keltiradilar.
Bu mammoni hal etishda asosiy vazifa malaka oshirish tizimi zimmasiga
tushadi.
Respublikamizda xalq ta’limi xodimlarining malakasini oshirish instutlarining tarmoqlari joriy
etilgan. Xalq ta’limidagi bu tizimning asosiy vazifasi doimiy ravishda o‘qituvchi kadrlarning
malakasini oshirish, o‘qituvchi kadrlarni o‘zlarining kasbiga xos bilim saviyasini, ko‘nikma,
malakalarini, ma’naviyat va ma’rifatini, shu bilan bir qatorda iqtisodiy, ekologik va huquqiy
ma’lumotini oshirishga da’vat etuvchi ijtimoiy psixologik sohalarni rivojlantirib borishdan
iboratdir.
O‘qituvchining mustaqil bilim egallashi va malakasini oshirish pedagogik faoliyatning
samaradorligini oshirishda zaruriy shartlardandir.
Shu bilan birga o‘qituvchi doimiy ravishda o‘z malakasini oshirib, o‘z ishining
muvaffaqiyatini yuqori darajada ta’minlashga yordam beradigan shaxsiy hislatlarini tarbiyalab
borishi zarur. Shayx Najmiddin Kubro «Ey mo‘min, haqiqiy komillik yuzaga kelgunga qadar bir
g‘ayrat va hikmat bilan sayri suluk qilish lozim. Bu yo‘l parishonlik, yalqovlik va tanballikni
ko‘tarmaydi, zohir, birlik va butunlikni talab qiladi. Soyirlarga yaxshilab qara, parishon va
sustlashganlar yo‘lda ilgarilay olmaydilar. Bu yo‘l muhabbat ahlidan g‘ayratli, elib yuguruvchi
va uzluksiz harakatda bo‘lganlarning ravishidir» deb ko‘rsatgan.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
424
Shayx Najmiddin Kubroning tasavvuf nazariyasini boyitishga qaratilgan ushbu purma’no
fikrlari ayni paytda o‘zining ijtimoiy-pedagogik qiymati bilan ham ajralib turadi. G‘ayratli,
hikmatli inson ijtimoiy faol, jamiyat rivojiga o‘z ulushini qo‘sha oladigan shaxs sifatida tan
olingan bo‘lsa, yalqov, tanbal, parishon insonlar xalq nazaridan chetda qolib ketganligi bilan
bugungi kunda ham o‘zining tegishli bahosini olmoqda.
Bu borada hazrati Bahouddin Naqshband “Chaqmoq tosh qo‘limizga berilgan, faqat harakat
qilish kerak, toki natija hosil bo‘lsin” deb ta’kidlaganlar. Bu fikr bilan u ijtimoiy tarbiyaning
o‘rniga ishora qiladi, to‘g‘ri tarbiyaning mohiyatini, uning samarasini aniq o‘xshatishlar bilan
asoslab beradi.
Hozirgi zamon ilm-fan taraqqiyotini buyuk allomalar yaratgan bir necha qimmatli asarlarisiz
tasavvur qilib bo‘lmaydi. Bu nodir asarlar bir necha asrlar ilgari yaratilgan bo‘lsa-da, o‘z
qimmatini yo‘qotgan emas desak mutlaqo to’g’ri aytgan bo’lamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Abduqodirov A. Ta’lim va tarbiya asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2014.
2.
Hasanboyeva O., Yo‘ldoshev Q. Pedagogik mahorat asoslari. – Toshkent: Fan, 2010.
3.
Fridman L.M., Kulagina I.YU. Psixologicheskiy spravochnik uchitelya. – M.:
Prosveщenie, 1991. – 288 s
4.
G`oziyеv E. Umumiy psixologiya. Psixologiya mutaxassisligi uchun darslik, 1- kitob
Toshkеnt «Univеrsitеt» nashriyoti , 2002.
5.
