ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
469
BARQAROR TADBIRKORLIK: IQTISODIY, IJTIMOIY VA EKOLOGIK
BARQARORLIKKA ERISHISH UCHUN INNOVATSIYALAR VA STRATEGIYALAR
Bekimbetova Gulnora Maratovna,
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
i.f.d.. dots.
Dr. Heny Hendrayati, S.IP.,MM
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
o‘qituvchisi.
Abdurahmonov Abdugʻani Ulugʻbek oʻgʻli
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
PENDIDIKAN fakulteti
Boshqaruv menejmenti yoʻnalishi talabasi.
Annotatsiya:
Ushbu maqola barqaror tadbirkorlik tushunchasini va uning iqtisodiy, ijtimoiy va
ekologik barqarorlikka erishishdagi rolini yoritadi. Mualliflar innovatsion yondashuvlar va
strategik boshqaruv orqali tadbirkorlik faoliyatini qanday qilib atrof-muhitga zarar yetkazmagan
holda, jamiyat farovonligini oshirish va iqtisodiy samaradorlikni ta’minlashga yo‘naltirish
mumkinligini tahlil qiladilar. Maqolada barqaror biznes modellar, yashil texnologiyalar,
korporativ ijtimoiy mas’uliyat va uzoq muddatli qiymat yaratish strategiyalari muhokama
qilinadi. Shuningdek, real hayotiy misollar orqali barqaror tadbirkorlikning amaliyotdagi
qo‘llanilishi yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
barqaror biznes, ijtimoiy iqtisodiyot, iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy tadbirkorlik,
korporativ ijtimoiy mas’uliyat, innovatsiya, ekologik barqarorlik, davlat siyosati.
Iqtisodiy o‘sish va barqaror rivojlanish zamonaviy iqtisodiy nazariya va amaliyotning ikkita
muhim jihati hisoblanadi. Ko‘plab tadqiqotlar va ilmiy ishlar o‘zaro bog‘liqlikni tahlil qilib,
ushbu munosabatlarni belgilovchi asosiy omillarni ochib beradi. Jon Maynard Keyns va undan
keyingi iqtisodchilar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar investitsiyalarning iqtisodiy o‘sish va
ish o‘rinlarini yaratish uchun stimulyator sifatida muhimligini ta’kidlaydi. Bundan tashqari,
Brutlandiya komissiyasi kabi barqaror rivojlanish nazariyasini rivojlantirish bo‘yicha ishlar uzoq
muddatli farovonlikni
ta’minlash uchun ekologik barqaror loyihalarga investitsiyalarni
yo‘naltirish zarurligini ko‘rsatadi. Infratuzilma sohasida ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
infratuzilmani rivojlantirish iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirishning asosiy
omilidir. Romerning infratuzilma kapitali nazariyasi kabi ishlar infratuzilmaning mehnat
unumdorligini oshiruvchi va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradigan omil sifatida rolini
ta’kidlaydi, bu esa iqtisodiy o‘sishga yordam beradi. Texnologik innovatsiyalar ham barqaror
rivojlanishga erishishning asosiy elementi hisoblanadi. Jozef Shumpeterning tadqiqotlari kabi
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
470
ishlar iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va mehnat unumdorligini oshirishda innovatsiyalarning
rolini ta’kidlaydi.
Zamonaviy tadqiqotlar, shuningdek, barqaror rivojlanishga erishish uchun resurslarni tejaydigan
va ekologik barqaror texnologiyalarni yaratish uchun texnologik innovatsiyalarni yo‘naltirish
muhimligini ta’kidlaydi. Adabiyotlarni ko‘rib chiqish iqtisodiy o‘sish va barqaror rivojlanish
o‘rtasidagi munosabatlarning murakkab va o‘zaro bog‘liq tabiatini aniqlashga, shuningdek,
ushbu munosabatlarni belgilovchi asosiy omillarni aniqlashga imkon beradi.
Hozirgi bosqichda iqtisodiyotning innovatsion yo‘lga o‘tishining muqarrarligi mamlakatning
iqtisodiy o‘sishini tezlashtirish, uning texnologik va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, jahon
bozorida iqtisodiy xavfsizlik va raqobatbardoshlikni ta’minlashning muhim omillaridan biridir.
Iqtisodiyotni rivojlantirishning innovatsion yo‘li innovatsiyalarni izlash, tayyorlash, yaratish,
amalga oshirish va tijoratlashtirish jarayoniga asoslanadi, ya’ni g‘oyaning to‘g‘ridan- to‘g‘ri
innovatsiyaga aylanishini ta’minlash. Zamonaviy raqobatbardosh ishlab chiqarish ilmiy va
texnik potentsialni to‘liq amalga oshirmasdan mumkin emas, shu bilan birga nafaqat ilmiy va
texnik resurslarning miqdori, balki sifati, innovatsiyalarni boshqarish va ixtirolarni
qo‘llabquvvatlash tizimini takomillashtirish alohida ahamiyatga ega.
Bugungi global muammolar – iqlim o‘zgarishi, ijtimoiy tengsizlik va resurslar tanqisligi
sharoitida barqaror tadbirkorlik tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. An’anaviy tadbirkorlik, odatda,
faqat iqtisodiy foydani maqsad qilgan bo‘lsa, barqaror tadbirkorlik buning aksincha, iqtisodiy
o‘sishni ijtimoiy va ekologik mas’uliyat bilan uyg‘unlashtirishga intiladi. Ushbu maqolada
barqaror tadbirkorlik tushunchasi, uni amalga oshirishdagi innovatsiyalar va uzoq muddatli
barqarorlikka erishishga xizmat qiluvchi strategiyalar yoritiladi.
Barqaror tadbirkorlik – bu iqtisodiy qiymat yaratish bilan birga, ijtimoiy muammolarni hal qilish
va atrof-muhitga zarar yetkazmaslikni maqsad qilgan faoliyatdir. Bu yondashuvda tadbirkorlar
ekologik tozalikka, ijtimoiy adolatga va uzoq muddatli foydaga asoslangan biznes modellarni
tanlaydi. Asosiy maqsad – qisqa muddatli daromad emas, balki uzoq muddatli va keng ko‘lamli
ijobiy ta’sirni ta’minlashdir.
Innovatsion yondashuvlar barqaror tadbirkorlikning yurak urishi hisoblanadi. Jumladan:
Yashil texnologiyalar: qayta tiklanuvchi energiya manbalari, ekologik toza ishlab chiqarish va
energiya tejamkor uskunalar.
Aylanish iqtisodiyoti (circular economy): mahsulot hayotiy davrini uzaytirish, chiqindilarni
kamaytirish, qayta ishlash va qayta foydalanish.
Raqamli transformatsiya: sun’iy intellekt, IoT va katta ma’lumotlar yordamida samaradorlik va
ekologik nazoratni oshirish.
Ijtimoiy innovatsiyalar: ijtimoiy muammolarga yechim taklif qiluvchi, aholining ehtiyojlarini
qondiruvchi yangi biznes g‘oyalari.
Barqaror tadbirkorlikka erishishda quyidagi strategiyalar muhim ahamiyatga ega:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
471
1. “Uch barqarorlik yo‘nalishi” (Triple Bottom Line): iqtisodiy foyda, ijtimoiy ta’sir va ekologik
xavfsizlik asosida baholash.
2. Qiziqishdor tomonlarni jalb etish: xodimlar, mijozlar, hamkorlar va mahalliy hamjamiyat
bilan faol muloqot va hamkorlik.
3. Korporativ ijtimoiy mas’uliyat (CSR): kompaniyaning jamiyat oldidagi majburiyatlarini
bajargan holda faoliyat yuritishi.
4. Hamkorlik va tarmoqlar yaratish: boshqa tashkilotlar, davlat organlari va NNTlar bilan
barqaror rivojlanish yo‘lida ishlash.
5. Barqaror brend yaratish: ijobiy imidj, mijozlar ishonchi va uzoq muddatli iste’molchilarga
yo‘naltirilganlik.[3; 215,220-b]
Barqaror tadbirkorlik ko‘plab foydalar keltirishi bilan birga, moliyalashtirish, bozor talabi va
qonunchilikdagi cheklovlar kabi muammolarga ham duch keladi. Biroq, ekologik va ijtimoiy
ongli iste’molchilar sonining ortishi, ESG (Ekologik, Ijtimoiy va Boshqaruv) investitsiyalarining
kengayishi va davlat siyosatining qo‘llab-quvvatlanishi barqaror tadbirkorlik uchun yangi
imkoniyatlar yaratmoqda.
Barqaror biznesni rivojlantirish bugungi kunda jahon iqtisodiyotining muhim yo‘nalishlaridan
biri hisoblanadi. Ijtimoiy iqtisodiyot esa bu jarayonda muhim o‘rin tutib, tadbirkorlik
faoliyatining nafaqat iqtisodiy samaradorligini, balki ijtimoiy mas’uliyatini ham oshirishga
xizmat qiladi. Ushbu maqolada ijtimoiy iqtisodiyotning barqaror biznes rivojlanishidagi o‘rni va
ahamiyati tahlil qilinadi.
Bugungi kunda iqtisodiyotning barqaror rivojlanishining asosiy konsepsiyasi hayot sifatidir.
Hayot sifati, qashshoqlik darajasi, aholining jismoniy va ijtimoiy farovonligi BMT tizimidagi
mamlakatlarning rivojlanish samaradorligini aniqlash uchun asosdir. Binobarin, barqaror
rivojlanish tamoyillariga ko‘ra sanoat ishlab chiqarishining samaradorligi birinchi navbatda
ijtimoiy ko‘rsatkichlar bilan o‘lchanishi kerak. Bu talab nafaqat insonparvarlik asoslariga ega.
Past ijtimoiy ko‘rsatkichlar ishlab chiqarishni yangi sifat darajasida modernizatsiya qilish uchun
kuchli to‘siqlar yaratadi.
Xalq xo‘jaligi tarmoqlarining samarali faoliyat ko‘rsatishiga iqtisodiyotning birlamchi
bo‘g‘inlari - jamiyat hayotida muhim o‘rin tutadigan korxonalar barqaror faoliyat ko‘rsatishi
sharti bilan erishish mumkin. Korxona iqtisodiyotning asosiy tuzilmani tashkil etuvchi elementi
bo‘lib, mahsulot ishlab chiqarish uchun har xil turdagi resurslarni birlashtiradi.
Korxonada sodir bo‘layotgan ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish bizga korxonaning
barqaror rivojlanishi va butun mamlakat iqtisodiyotini samarali rivojlantirish uchun omillarni
aniqlash va xo‘jalik yurituvchi sub’ektning zaxiralarini aniqlash imkonini beradi.
Korxonaning barqaror rivojlanishi ta’rifi barqarorlik va rivojlanish kabi tushunchalarga
asoslanadi.
Ko‘pgina mualliflar korxona barqarorligini moliyaviy, iqtisodiy, ishlab chiqarish, boshqaruv,
ekologik, marketing va ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikning kombinatsiyasi sifatida belgilaydilar.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
472
Rivojlanish - bu butunlay yangi holatga olib keladigan tizimning qaytarilmas va tabiiy o‘zgarishi
jarayoni.
K.S.Barmashov va E.N.Kucherovaning nuqtai nazariga qo‘shilib, biz korxonaning barqaror
rivojlanishi - bu uning yaxlitligi va asosiy xususiyatlarini saqlab qolgan holda, entropik
tendentsiyalarga qarshilik ko‘rsatishga qodir bo‘lgan korxona barqarorligining barcha
ko‘rsatkichlarining muvozanatli muvozanatli progressiv o‘zgarishi deb hisoblashadi.
Ijtimoiy iqtisodiyot - jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy jihatlarining uyg‘unlashgan holda
rivojlanishini ta’minlovchi tizimdir. Uning asosiy maqsadi nafaqat iqtisodiy o‘sishni ta’minlash,
balki ijtimoiy farovonlikni oshirishdir. Bu jarayon quyidagi jihatlar orqali amalga oshiriladi:
• Ijtimoiy tadbirkorlik - biznes faoliyatini yuritishda jamiyat manfaatlariga xizmat qilish;
• Adolatli mehnat bozori - ishchilarning mehnat sharoitlarini yaxshilash va ularga munosib haq
to‘lash;
• Atrof-muhitni muhofaza qilish - ekologik barqarorlikni saqlash va ekologik toza
texnologiyalarni joriy qilish;
• Mahalliy jamoalar bilan hamkorlik - biznes va jamiyat o‘rtasidagi ijobiy aloqalarni
mustahkamlash.
Barqaror biznesni rivojlantirishda ijtimoiy iqtisodiyotning o‘rni
Barqaror biznesni rivojlantirish jarayonida ijtimoiy iqtisodiyot quyidagi jihatlar orqali muhim rol
o‘ynaydi:
1. Korxonalarning ijtimoiy mas’uliyati. Korxonalar nafaqat foyda olishga, balki jamiyatga
foydali bo‘lishga ham intilishi kerak. Bu esa ularning obro‘sini oshiradi va iste’molchilar orasida
ishonchni mustahkamlaydi.
2. Ijtimoiy innovatsiyalar va startaplar. Zamonaviy biznes ijtimoiy innovatsiyalar orqali
rivojlanmoqda. Masalan, energiya tejovchi texnologiyalar, ekologik mahsulotlar ishlab chiqarish
va inklyuziv ish o‘rinlarini yaratish ijtimoiy iqtisodiyotning biznesga ijobiy ta’sirining
namunalaridir.
3. Davlat va xususiy sektor hamkorligi. Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik ijtimoiy-
iqtisodiy muammolarni hal qilishda muhim rol o‘ynaydi. Davlat tomonidan taqdim etilayotgan
imtiyozlar va grantlar ijtimoiy biznesni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
4. Atrof-muhit va ekologik barqarorlik. Ijtimoiy iqtisodiyot ekologik masalalarga e’tibor qaratadi.
Barqaror biznes yuritish uchun kompaniyalar ekologik normalarga rioya qilishi va yashil
texnologiyalarni joriy etishi zarur.[4; 147,152-b]
Xulosa. Ijtimoiy iqtisodiyot barqaror biznesni rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. U nafaqat
iqtisodiy samaradorlikni oshirish, balki jamiyat manfaatlariga ham xizmat qilishga yordam
beradi. Bugungi kunda ijtimoiy iqtisodiyot tamoyillariga asoslangan biznes yondashuvlari
nafaqat korxonalarning uzoq muddatli muvaffaqiyatiga, balki jamiyatning barqaror
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
473
rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Shu sababli, tadbirkorlar ijtimoiy-iqtisodiy omillarni e’tiborga
olgan holda, o‘z biznes strategiyalarini ishlab chiqishlari muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Марченко, В. В. (2021). "Yashil iqtisodiyot va barqaror rivojlanish: printsiplar va amaliyot ".
2. Schoenmaker, D., & Schramade, W. (2019). "Principles of Sustainable Finance" Oxford
University Press.
3. Turopova, N., & Rustamov, A. A. (2023). "Barqaror iqtisodiy o„sish: rivojlanish
strategiyalari va global muammolar." Universal Scientific Research, 2(11), 215-220. inlibrary.uz
4. Bahromov, B. (2024). "Iqtisodiy barqarorlik va global iqtisodiy o‘sish." Proceedings of
International Conference on Educational Discoveries and Humanities, 1(12), 147-152.
conferenceseries.com
5. O„zbekiston Respublikasida Barqaror rivojlanish maqsadlari statistik to„plami – Toshkent:
O„zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi, 2023
