ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
392
BEZAKLI HAYKALTAROSHLIK VA MUHANDISLIKNING UYG'UNLIGI
O’tkir Qudratovich Asrorov
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti,
Tasviriy san'at fakulteti, Haykaltaroshlik kafedrasi katta o’qituvchisi
Annotatsiya:
Maqolada O‘zbekiston zamonaviy san’atida dekorativ haykaltaroshlik va
muhandislikning sintezi ko‘rib chiqiladi. Tahlil qilingan misollarda muhandislik hisob-kitoblari
va texnologiyalari badiiy ifoda va haykallarning barqarorligi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Ayniqsa, haykaltaroshlik va muhandislarning hamkorligi ijodiy jarayonning ajralmas qismiga
aylangan yodgorlik loyihalariga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so'zlar:
dekorativ haykaltaroshlik, muhandislik, san’at va texnologiyalar, monumantal
san’at, konstruktiv barqarorlik, badiiy loyihalash.
Kirish:
Mazmun va vazifasiga koʻra haykaltaroshlik monumental haykaltaroshlik monumental, yirik
haykal inshootlar-jamoat joylariga oʻrnatiladi, hajmi yirik qilib ishlanadi. Monumental bezak
haykaltaroshligi binolar, turli inshootlarga, bogʻ, park, maydon, yoʻl va boshqa joylarda muhitga
moslab, bezak tarzida oʻrnatiladi, hajmi xar xil hisoblanadi. Badiiy fontanlar ham unga ichiga
kiradi. Dastgohli haykaltaroshlikda haykaltarosh dastgoh ustida ishlaydi va muzey, koʻrgazma
zallariga, binolarning intererlariga qoʻyiladi, hajmi naturaga yaqin yoki sal yirik va juda kichik
haykaltaroshlik asarlari sopol va chinni haykalchalar, shuningdek, medal, tanga, oʻyinchoqlar,
oʻyib ishlangan shakllar, uy-roʻzgʻor buyumlari, jihozlar, qurol va idishlarga ishlangan shakl-
tasvirlar, zargarlikda relef hosil qilib tayyorlangan bezaklarga boʻlinadi.
Monumental, monumental bezak, qisman dastgohli haykaltaroshlik asarlari sanʼat sinteziga
xizmat qiladi. Kichik haykaltaroshlik asarlari koʻpincha uy ichini bezaydi, jihoz, qurol, idish va
boshqa buyumlarni badiiy buyumga aylantiradi. Haykaltaroshlikning bu turi juda qadim
zamonlardan rivoj topgan. Haykaltaroshlik asari oldida turgan vazifaga qarab uning hajmi,
materiali belgilanadi. Haykalni bajaradigan vazifasi va mazmuniga koʻra bir necha turlarga
boʻlinadi: monumental haykaltaroshlik, bezak haykaltaroshligi, dastgohli haykaltaroshlik. Mayda
haykaltaroshlik turlari oʻzaro yaqin aloqada rivojlanadi hamda oʻziga xos xususiyatlarga ega.
Haykaltaroshlik sanʼati insonning uygʻun tarbiya topishiga zamin yaratadi. Haykaltaroshlikda
gʻoya tuygʻu va fikr plastik gavda harakati tilida beriladi. Odatda haykaltaroshlik asarlari oʻz
koʻrinishiga qarab, dumaloq qabariq haykallarga boʻlinadi. Dumaloq haykallarni hamma
tomondan aylanib koʻrish mumkin boʻladi masalan, maydon xiyobonlardagi haykal va
yodgorliklar, stol ustiga qoʻyiladigan har xil haykalchalar shu turga mansubdir. Haykallar rangini
asosan haykal uchun tanlangan material. Baʼzan haykaltaroshlikda haykallarni boʻyash hollari
ham uchraydi. Haykaltaroshlikning bu turida turli hayvonlar shakli ham keng ishlatiladi.
Haykaltaroshlikda ijodkor yorugʻ - soyalar oʻyinidan foydalanish orqali oʻz haykallarini taʼsirli
va jozibali boʻlishiga erishadi.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
393
Tasviriy sanʼat turi borliqni hajmli shakllarda, makonda uch oʻlchamda tasvirlashga asoslanadi.
Tasvir obʼekti, asosan tabiat manzara va narsalarni natyurmort haykaltaroshlik bajaradigan
vazifasi va mazmuniga koʻra bir necha turlarga boʻlinadi; Monumental haykaltaroshlik bezak
haykaltaroshligi, dastgohli haykaltaroshlik, mayda haykaltaroshlik turlari oʻzaro yaqin aloqada
rivojlanadi hamda oʻziga xos xususiyatlariga ega. Dastgohli haykaltaroshlikga mustaqil
mazmunga ega boʻlgan sanʼatning boshqa turlariga tobe boʻlmagan asarlar kiradi. Ular
koʻrgazmalar, muzey xonalariga va uylarning intereriga qoʻyish uchun moʻljallanadi.
Meʼmorchilik sanʼati bilan bogʻliq boʻlgan monumental haykalga muhim tarixiy voqealar, atoqli
shaxslar xotirasini abadiylashtirish maqsadida oʻrnatilgan monument, yodgorliklar, haykal
ansambllari kiradi, ular oʻzida katta mazmunni ifodalaydi hamda mustaqil ahamiyatga ega; biroq
haykalning bu turi bevosita muhit, meʼmoriy inshootlar hamda tabiat bilan uygʻun boʻlishi lozim,
bu unga yanada ulugʻvorlik va taʼsirchanlik baxsh etadi. Haykaltaroshda ijodkor nursoya
oʻyinidan foydalanish orqali asarning taʼsir kuchini oshirishga erishadi va nur tushishi bilan
haykal jonlanadi, nur yoʻnalishining oʻzgarishi bilan undagi nur-soya tovlanishi ham oʻzgaradi,
natijada undan tomoshabin oladigan taassurot ham oʻzgarib boradi. Bu ayniqsa monumental va
bezak haykaltaroshlik asarlari uchun qoʻl keladi, chunki maydon yoki xiyobonga oʻrnatilgan
haykalga ertalabki quyosh nurlari bir joziba bersa, kechki kun botish paytidan quyosh nurlari
boshqacha bir fayz kiritadi.
Zamonaviy san’at va muhandislik fanlari tobora ko‘proq urbanistika, arxitektura va dizayn
loyihalari doirasida o‘zaro kesishmoqda. Bu sintez ayniqsa dekorativ haykaltaroshlikda yaqqol
namoyon bo‘lib, unda estetik ifodalilik muhandislik aniqligi va texnologik hisob-kitoblar bilan
uyg‘unlashadi. Ushbu maqolada dekorativ haykaltaroshlikka muhandislik integratsiyasi
fenomeni shahar muhitining ifoda imkoniyatlarini kengaytirish vositasi sifatida ko‘rib chiqiladi.
Zamonaviy haykaltaroshlik endi faqat idrok qilinadigan obyekt bo‘lib qolmay, balki ko‘pincha
murakkab muhandislik hisob-kitoblari, barqarorlik tahlili, mexanik yuklamalar va atrofdagi
arxitektura hamda makon bilan o‘zaro aloqadorlik natijasi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shunday
qilib, bunday obyektlarni yaratishda ham badiiy, ham texnik jihatlarni o‘rganish zarurati paydo
bo‘ladi.
Adabiy tahlil asosi sifatida o‘zbek tadqiqotchilarining ishlari, jumladan, A. Hakimovning
(
"O‘zbekiston san’ati tarixi"
), B. Sattarovning (
"Dekorativ-amaliy san’at va dizayn"
) asarlari
hamda
"San’at"
va
"O‘zbekiston arxitektura va qurilishi"
jurnallaridan olingan materiallar olindi.
Ushbu manbalarda dekorativ san’atning an’anaviy yog‘och o‘ymakorligi va ganch o‘ymalaridan
tortib to zamonaviy shahar haykaltaroshligining shakllanishigacha bo‘lgan evolyutsiyasi aks
ettirilgan. Tahlilda ayniqsa Toshkent, Samarqand va Nukus maydonlari uchun yaratilgan
haykallarga alohida e’tibor qaratilgan. Ushbu asarlarda rassomlar muhandis-konstruktorlar bilan
yaqindan hamkorlikda ishlagan. Tadqiqot metodologiyasi arxitektura loyihalarini o‘rganish,
Toshkent arxitektura-qurilish instituti bitiruvchilari bilan intervyular o‘tkazish, shuningdek,
texnik va badiiy jihatdan Amir Temur monumenti (haykaltarosh Ilhom Jabborov) hamda
Toshkentdagi Alisher Navoiy haykali kabi ishlarning tahlilini o‘z ichiga oladi.
Batumi shahridagi (Gruziya) «Ali va Nino» haykali alohida eʼtiborga sazovor. Bu haykal taniqli
haykaltarosh Tamara Kvesitadze tomonidan yaratilgan. Metall plastinalardan tayyorlangan bu
haykaliy kompozitsiya ikki inson qiyofasini ifodalaydi: ular asta-sekin bir-biriga yaqinlashib,
birlashadi va keyin yana ajralishadi. Bu shunchaki statik asar emas, balki kinetik installyatsiya
boʻlib, har bir harakat texnik jihatdan aniq hisoblangan va oldindan rejalashtirilgan trayektoriya
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
394
boʻyicha amalga oshiriladi. Ammo bu yerdagi eng muhim gʻoya — bu muallif tomonidan
berilgan hissiy va ramziy harakatdir.
Muhandislik hisob-kitoblari, motorika, barqarorlik va trayektoriyalar — bularning barchasi
ajralish va muhabbat haqidagi badiiy metaforaga boʻysuntirilgan. Bu esa aksiga qaytgan
dinamikani namoyon etadi: bu holda badiiy gʻoya texnik yechimga taʼsir koʻrsatadi va muhandis
ijodiy gʻoyani amalga oshiruvchiga aylanadi. Bunday yondashuv haykaltaroshlik va muhandislik
oʻrtasidagi oʻzaro aloqalar doirasini kengaytiradi: haykaltarosh endi faqatgina shakl muallifi
emas, balki "harakat rejissyori"ga ham aylanadi, bu yerda texnologiya faqat amaliy vazifani
emas, balki metaforani ifoda etish vositasini ham bajaradi. Bu esa shundan dalolat beradiki,
zamonaviy sanʼatda rassom va muhandisning oʻrni almashishi mumkin va bu yangi
interdissiplinar muloqot maydonini yaratadi. Dekorativ haykaltaroshlik va muhandislik
oʻrtasidagi hamkorlik aniq bir shaklda belgilab qoʻyilgan model emas. Muallifning gʻoyasi,
loyiha miqyosi, texnologik muhit va madaniy kontekstga qarab — "tashabbuskorlik roli
muhandisdan rassomga yoki aksincha, rassomdan muhandisga oʻtishi mumkin".
Bundan tashqari oʻzbek tajribasini oladigan bo'lsak, Amir Temur va Alisher Navoiy haykallari
ham bunga misol bo'la oladi. Amir Temur haykali misol tariqasida ko'radigan bo'lsak, bunday
monumental asar uchun muhandislik yordami uning barqarorligi va seysmik talablarga
muvofiqligini taʼminlash uchun zarur boʻlgan. Haykal statik holatda qoladi va bu yerda
muhandislik badiiy shaklni toʻldiruvchi vazifani bajaradi. Bunga qarshi ravishda, «Ali va Nino»
loyihasida haykaltarosh faqat vizual obrazni emas, balki harakat gʻoyasini ham oʻzi yaratadi,
muhandislik yechimlari esa toʻliq badiiy mantiqqa boʻysuntiriladi. Bu kabi misol muhokama
doirasini kengaytirish imkonini beradi: "muhandislik endi faqat yordamchi vosita emas, balki
badiiy ifodaning oʻziga xos manbai"ga aylanadi.
Natijalar:
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, so‘nggi o‘n yilliklarda O‘zbekistondagi deyarli barcha yirik
dekorativ haykallar muhandislarning faol ishtiroki bilan amalga oshirilgan. Haykaltarosh I.
Jabborov Amir Temur siymosini yaratishda muhandislar bilan hamkorlik qilib, materiallarning
mustahkamligi, konstruksiyaning seysmik barqarorligi va bronza qoplamaning uzoq muddatli
saqlanishini hisobga olgan. Boshqa bir misol sifatida, Samarqanddagi
"Sharq yulduzi"
haykali
ANSYS dasturi va mahalliy qurilish me’yorlariga asoslangan karkas loyihasi bilan barpo etilgan
bo‘lib, unda iqlim sharoitlari hisobga olingan. Bundan tashqari, an’anaviy materiallar zamonaviy
armatura va korroziyadan himoya texnologiyalari bilan uyg‘unlashtirilmoqda. Demak,
muhandislik nafaqat haykallarning mustahkamligini ta’minlaydi, balki zamonaviy makonda
madaniy kodlarning integratsiyasiga ham xizmat qiladi.
Muhokama:
Olingan ma’lumotlar O‘zbekistonda badiiy-muhandislik hamkorligining noyob modelining
shakllanishini ko‘rsatadi, bu yerda an’anaviy shakllar va milliy ramzlar ilmiy-texnik yondashuv
orqali yangi ma’no kasb etadi. Haykaltaroshlikda rassomlar Temuriylar merosiga, sharqona
naqshlarga, mifologik va adabiy obrazlarga tayanishadi, ammo ularni zamonaviy muhandislik
yechimlari orqali ifodalaydilar. Bunday yondashuv, ayniqsa, butun mamlakat hududi seysmik
zona bo‘lgan sharoitda ahamiyatlidir, chunki oddiy badiiy g‘oya hisob-kitoblar, modellashtirish
va konstruktsiyaning barqarorligi bilan mustahkamlanishi kerak. Shuningdek, muhandislikning
ishtiroki haykalning "hayotini" uzaytirishda ham yordam berishini ta’kidlash muhim: to‘g‘ri
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
395
qoplama, yomg‘ir va harorat o‘zgarishlaridan himoya qilish ob’ektning estetik yaxlitligini
saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu shuningdek, muhandislikka ijodiy soha sifatida qarashni
o‘zgartiradi, bu yerda hisob-kitob va go‘zallik birlashib, ittifoqdoshga aylanadi.
Xulosa:
Xulosa o’rnida shuni aytish joizki, o‘zbek tajribasining tahlili dekorativ haykaltaroshlik va
muhandislik doimiy muloqotda bo‘lib, bir vaqtning o‘zida barqaror va ifodali madaniy shakllarni
yaratishini ko‘rsatadi. Muhandislik texnologiyalari nafaqat badiiy g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlaydi,
balki ularni rivojlantirib, haykaltaroshlikni tarix, madaniyat, fan va zamonaviylikni
birlashtiruvchi sintetik san’atga aylantiradi. Ushbu integratsiya barqaror madaniy rivojlanishning
asosi bo‘lib, har bir yodgorlik faqat san’at asari emas, balki aniq hisob-kitob va usta hamda
muhandislarning birgalikdagi mehnatining natijasi hisoblanadi.
Adabiyotlar ro'yxati:
1.
Boymetov B.B. Haykaltaroshlik. Kasb-hunar kollejlari uchun oquv qollanma. Toshkent, 2005.
2.
Shobaratov P.P. Haykaltaroshlik. O`quv uslubiy majmua. Nizomiy nomli TDPU. 2011.
3.
T. Esanov. Haykaltaroshlik. O’quv qo’llanma. Samarqand 2011.
4.
F. Shabaratov P.P. Haykaltaroshlik. O’quv uslubiy majmua. Nizomiy nomli TDPU. 2015.
5.
Hakimov A. – O’zbekiston san’ati tarixi. – Toshkent. Fan, 2002.
6.
Sattarov B. – Dekorativ-amaliy san’ati va dizayn. -Toshkent: Kamalak, 2018.
