ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
389
HOZIRGI O'ZBEKISTONDAGI HAYKALTAROSHLIK TA'LIM TIZIMI:
AN'ANALAR VA INNOVATSIYALARNI UYG'UNLASHTIRISHDAGI
QIYINCHILIKLAR.
Nodirbek Shavkatovich Usmanov
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rasomlik va dizayn instituti,
Tasviriy san'at fakulteti, Haykaltaroshlik kafedrasi o'qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqola O'zbekistondagi haykaltaroshlik ta'lim tizimini tahlil qilishga
bag'ishlangan bo'lib, unda milliy madaniy identifikatsiya kontekstida an'anaviy usullar va
innovatsion texnologiyalarni uyg'unlashtirishdagi qiyinchiliklar ko'rib chiqiladi. Maqolada
haykaltaroshlik ta'limining tarixiy ildizlari, sovet davrining san'at dasturlariga ta'siri, shuningdek,
xalqaro standartlarga integratsiya qilish va madaniy merosni saqlash kabi zamonaviy
muammolarni o'rganishadi. Muallif, o'quv yurtlarining moddiy-texnik bazasidagi muammolar,
an'anaviy va zamonaviy materiallar (tosh, yog'och, marmar, metallar) bilan ishlash uchun
ixtisoslashtirilgan ustaxonalar yetishmasligi, shuningdek, talabalar uchun chet elda amaliyot
o'tkazishdagi qiyinchiliklarga e'tibor qaratadi. Ushbu muammolarni hal qilish yo'llari, ta'lim
tizimini modernizatsiya qilish va haykaltaroshlarni xalqaro maydonda raqobatbardosh qilishga
qaratilgan yechimlar taklif etiladi.
Kalit so'zlar:
Haykaltaroshlik ta'limi, O'zbekiston, an'analar va innovatsiyalar, tarixiy meros,
san'atli quyish, tosh, yog'och, marmar, 3D-printing, xalqaro standartlar, kadrlar tayyorlash,
tajriba almashish, moddiy-texnik baza.
O'zbekiston boy va murakkab tarixga ega bo'lib, bu tarixiy meros san'atda, jumladan,
haykaltaroshlikda ham o'z aksini topgan. Miloddan avvalgi davrlardan boshlab, Zolotaya Orda
davridan tortib, so'nggi asrlarga qadar O'zbekiston san'ati va madaniyati Buyuk Ipak yo'li
kontekstida rivojlanib, turli xalqlar va madaniyatlar o'rtasidagi o'zaro aloqalarni kuchaytirdi. Bu
davrda haykaltaroshlik ko'pincha me'moriy ansambllar, diniy va davlat ramzlari, shuningdek
bezak san'ati bilan bog'liq bo'lib, mamlakat tarixida sezilarli iz qoldirdi.
Sovet hokimiyati davrida O'zbekistonda san'at, jumladan haykaltaroshlik, ko'pincha
sotsialistik realizmning ideologik maqsadlariga bo'ysundirildi. Bu, san'atning mavzu
yo'nalishlaridan tortib, o'qitish usullarigacha barcha sohalarda o'z izini qoldirdi. Sovet davrida
haykaltaroshlar tarixiy shaxslar, mehnat yutuqlari va milliy qahramonlar sharafiga haykallar
yaratishga majbur bo'lib, bu ijodiy erkinlikni cheklab qo'ydi.
O'zbekistonning mustaqillikka erishishi bilan bu tizimda ba'zi o'zgarishlar yuz berdi, ammo
sovet davrining ta'siri hali ham sezilmoqda, ayniqsa ta'lim yondoshuvlarida. Mustaqillikdan
keyin san'atingizning erkin ifodalanishiga imkon yaratish imkoniyati paydo bo'ldi, ammo eski
ta'lim tizimi o'zgarishga qarshi turdi.
1990-yillardan boshlab, O'zbekiston mustaqillikka erishgach, ta'lim va madaniyat sohasida
modernizatsiya jarayoni boshlandi. Ayniqsa, milliy madaniy identifikatsiyani saqlab qolish
maqsadida ko'plab yangiliklar kiritildi. Biroq, haykaltaroshlik ta'limida bu jarayon bir qancha
muammolarga duch kelmoqda.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
390
Xalqaro standartlarga moslashish zarurati:
O'zbekistonning haykaltaroshlik ta'limi
jahonning zamonaviy san'atiga moslashishga intilmoqda, bu esa o'quv dasturlari va o'qitish
usullarida katta o'zgarishlarni talab qiladi. Globalizatsiya jarayonida san'at sohasida yangi
texnologiyalar (masalan, 3D-printing), interdisiplinar yondashuvlar va innovatsion materiallar
ishlatilmoqda. Ammo O'zbekistondagi o'quv yurtlari bu yangi yondashuvlarni eskirgan o'quv
dasturlariga kiritishda qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar.
Madaniy identifikatsiyani saqlash:
Boshqa muhim masala bu milliy an'analarni saqlashdir.
O'zbekistonda san'at doimo arxitektura, bezak san'ati va diniy an'analar bilan chambarchas
bog'liq bo'lgan. Shu bilan birga, zamonaviy g'arbiy san'at oqimlarining ta'siri ortib bormoqda, bu
esa mahalliy urg'ularning yo'qolishiga olib kelmoqda. O'zbek haykaltaroshlik ta'limi, o'zining
milliy xususiyatlarini saqlab qolish bilan birga, global san'at yo'nalishlariga ham moslashishi
kerak.
O'quv yurtlarining muammolari va kadrlar yetishmasligi:
O'zbekistondagi
haykaltaroshlik ta'lim muassasi zamonaviy jihozlar va materiallar yetishmovchiligi bilan
yuzlashmoqda. Shu bilan birga, 3D-printer kabi yangi texnologiyalarni o'rgatish uchun
o'qituvchilar yetishmaydi. Ko'plab o'quv yurtlarida eski usullar bo'yicha ta'lim beriladi, bu esa
talabalar va o'qituvchilarning ijodiy imkoniyatlarini cheklaydi.
Xalqaro amaliyot va tajriba almashish imkoniyatlari:
O'zbekistondagi talabalar va
o'qituvchilar uchun dunyoning yetakchi haykaltaroshlik markazlarida amaliyot o'tkazish
imkoniyatlari cheklangan. Yaxshi tajriba almashish va xalqaro amaliyotlar yordamida
talabalarga zamonaviy tendensiyalarni o'rganish, o'z ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda katta
foyda keltiradi. Ammo cheklangan moliyaviy va tashkiliy imkoniyatlar tufayli, bunday
amaliyotlar kam uchraydi.
O'zbekiston haykaltaroshlik ta'lim tizimini rivojlantirish uchun bir qator muhim qadamlar
zarur:
1.
O'quv
dasturlarini
yangilash:
Dunyo
miqyosidagi
haykaltaroshlik
va
texnologiyalardagi yangi tendensiyalarni hisobga olgan holda, o'quv dasturlarini yangilash zarur,
lekin milliy identifikatsiya va tarixiy an'analarni saqlashni unutmaslik kerak.
2.
Moddiy-texnik bazani rivojlantirish:
O'quv yurtlari zamonaviy ustaxonalarga ega
bo'lishi, talabalar yangi materiallar va texnologiyalar bilan ishlash imkoniyatiga ega bo'lishi
kerak. 3D-printing texnologiyasini joriy etish zarur.
3.
Kadrlar tayyorlash:
Zamonaviy usullarni o'rgatishga qodir yangi o'qituvchilarni
tayyorlash, mavjud mutaxassislarni esa doimiy ravishda malaka oshirish kurslaridan o'tkazish
zarur.
4.
Xalqaro hamkorlik va tajriba almashish:
Chet eldagi o'quv yurtlari bilan hamkorlikni
yo'lga qo'yish, bu talabalar va o'qituvchilarga jahon miqyosidagi standartlar va texnologiyalarga
kirish imkoniyatini yaratadi.
Xulosa:
O'zbekistondagi haykaltaroshlik ta'lim tizimi an'anaviy usullar bilan zamonaviy innovatsiyalarni
uyg'unlashtirish vazifasiga duch kelmoqda. Ta'lim faqat tarixiy merosni saqlab qolish bilan
cheklanmasligi, balki yangi texnologiyalar va yondashuvlarni o'zlashtirish orqali zamonaviy
talablarni qondirishga ham intilishi kerak. Bu esa yuqori malakali haykaltaroshliklarni
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
391
tayyorlashga yordam beradi, ular esa global miqyosda o'z madaniyatini saqlagan holda ijodiy
muvaffaqiyatlarga erishadilar.
Adabiyotlar:
1.
Ruskin, J. (1853).
The Seven Lamps of Architecture
. Smith, Elder & Co.
2.
Manovich, L. (2001).
The Language of New Media
. MIT Press.
3.
Appadurai, A. (1996).
Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization
.
University of Minnesota Press.
4.
Shevchenko, M. A. (2005).
Sovetskoe iskusstvo: kul'tura i politika
. Moskva, Moskva
universiteti.
5.
Qodirov, A. M. (2018).
Markaziy Osiyo haykaltaroshligi tarixi
. Toshkent.
6.
Xo'jaev, U. (2019).
Markaziy Osiyoda haykaltaroshlik ta'limidagi zamonaviy
yondashuvlar
. Toshkent san'at universiteti.
7.
Mirzoev, B. (2017).
O'zbekistondagi zamonaviy san'atning holati va muammolari
.
Toshkent.
