ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
379
SHAXSGA YO’NALTIRILGAN TA’LIM ORQALI BOSHLANG’ICH SINF
O’QUVCHILARIDA LIDERLIK SIFATLARINI SHAKLLANTIRISH
Jamolidinova Guluzraxon
Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti Namangan filiali, 4-bosqich talabasi.
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqot boshlang’ich sinf o’quvchilarida shaxsga yo’naltirilgan ta’lim
usullaridan foydalangan holda etakchilik fazilatlarini rivojlantirishga qaratilgan. Mahalliy va
xalqaro tadqiqotlarni o’rganish orqali shaxsga yo’naltirilgan ta’limning asosiy tamoyillari,
pedagogik usullari va amaliy qo’llanilishi ko’rib chiqildi. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, bu
yondashuv o’quvchilarda mustaqil fikrlash, ijodiy qarorlar qabul qilish va ijtimoiy faollik
ko’nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Kalit so’zlar:
Shaxsga yo’naltirilgan ta’lim, yetakchilik sifatlari, mustaqil fikrlash, boshlang’ich
sinf, ta’lim metodlari, innovatsion pedagogika, ijodkorlik, o’quv jarayoni, mustaqil topshiriqlar,
ta’lim samaradorligi.
Abstract:
This study focuses on developing leadership qualities in primary school students using
student-centered teaching methods. By examining local and international research, the
fundamental principles, pedagogical methods, and practical applications of student-centered
education have been analyzed. Studies show that this approach helps students develop
independent thinking, creative decision-making, and social engagement skills.
Keywords:
Student-centered education, leadership qualities, independent thinking, primary
school, teaching methods, innovative pedagogy, creativity, learning process, independent
assignments, educational effectiveness.
KIRISH
Ta’lim tizimi inson kamolotining muhim omillaridan biri bo’lib, jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishida muhim o’rin tutadi. Bugungi kunda ta’lim jarayoni faqat ma’lumot berish bilan
cheklanib qolmay, shaxsning har tomonlama rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan. Shu nuqtai
nazardan, shaxsga yo’naltirilgan ta’lim konsepsiyasi zamonaviy pedagogik tadqiqotlarning
asosiy yo’nalishlaridan biriga aylandi. Bu yondashuv o’quvchilarning individual ehtiyojlari,
qobiliyatlari va qiziqishlarini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil qilishni o’z ichiga
oladi. Bu yondashuv, ayniqsa, boshlang’ich maktab yoshidagi bolalar uchun juda muhimdir;
chunki u bolalarning shaxsiyatini, mustaqil fikrlash va yetakchilik qobiliyatlarini rivojlantirishga
yordam beradi.
Shaxsga yo’naltirilgan ta’lim samaradorligi xorijiy tadqiqotlarda ham tasdiqlanib,
o’quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, ijtimoiy moslashuv darajasini
oshirish va yetakchilik fazilatlarini shakllantirishda shaxsga yo’naltirilgan ta’limning ahamiyati
ochib berildi. Xususan, amerikalik pedagog Jon Dyui, rus olimi Lev Vygotskiy, psixolog Govard
Gardner kabi olimlarning tadqiqotlari shaxsga yo’naltirilgan ta’limning nazariy asosini tashkil
etdi. Bu olimlarning fikr-mulohazalari o’quvchilarning individual ehtiyojlariga mos ta’lim
usullarini ishlab chiqishda muhim manba bo’lib xizmat qiladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
380
Zamonaviy ta’lim tizimida shaxsga yo’naltirilgan yondashuvni joriy etish boshlang’ich sinf
o’quvchilarida yetakchilik ko’nikmalarini shakllantirishning samarali vositalaridan biridir.
Chunki bunday yondashuv yordamida bolalar o’z iqtidorini to’liq namoyon etishi, muammoni
yechish ko’nikmalarini egallashi, ijtimoiy faoliyatga tayyorlanishi mumkin. Shaxsga
yo’naltirilgan ta’lim o’quvchilarning mustaqil bilim olishi, ijodiy bo’lishi, o’z fikrini erkin ifoda
etishi uchun imkoniyatlar yaratadi.
Shu bois mazkur tadqiqotning maqsadi xorijiy manbalarda shaxsga yo’naltirilgan ta’lim
tushunchasini o’rganish va konsepsiyaning nazariy asoslari va uning amaliy qo’llanilishining
ta’lim jarayonida tutgan o’rnini aniqlashdan iborat. Tadqiqotning asosiy maqsadi boshlang’ich
sinf o’quvchilarida shaxsga yo’naltirilgan ta’lim orqali yetakchilik fazilatlarini shakllantirishda
samarali bo’lgan omillarni o’rganish, ularning xorijdagi tajribalarini tahlil qilish va pedagogik
ahamiyatini aniqlashdan iborat.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Shaxsga yo’naltirilgan ta’lim va yetakchilik xususiyatlarini shakllantirish bo’yicha mavjud
adabiyotlarni tahlil qilish, tadqiqotning nazariy asoslarini belgilash va uslubiy yondashuvlarni
belgilash muhim ahamiyatga ega. Ushbu bo’limda yetakchilik fazilatlari, mustaqil fikrlash va
shaxsga yo’naltirilgan ta’limni rivojlantirishga qaratilgan ilmiy ishlanmalar ko’rib chiqiladi va
tadqiqotning uslubiy asoslari taqdim etiladi.
E.G’oziyev va J.Ikromovlarning “Mustaqil fikrlashning mukammallikka ta’siri” (2001) asari
shaxsga yo’naltirilgan ta’limning nazariy jihatlarini ochib berishda muhim o’rin tutadi. Ushbu
tadqiqotda mustaqil fikrlash inson rivojlanishiga qanday ta’sir etishi, uning ta’lim jarayonida
tutgan o’rni va samaradorligi tahlil qilinadi. Shu bilan birga, Husanboyeva K.ning “Adabiyot
ta’limi jarayonida o’quvchilarni mustaqil fikrlashga o’rgatishning ilmiy-metodik asoslari” (2006)
nomli dissertatsiyasida o’quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirishning
innovatsion usullari taklif etilgan.
Shaxsga yo’naltirilgan ta’limni boshlang’ich ta’lim bosqichida qo’llashga oid tadqiqotlardan biri
- G’afforova T. va G’ulomova X. tomonidan yozilgan “1-sinfda o’qish darslari” (2013) nomli
asardir. Ushbu qo’llanma boshlang’ich sinflarda shaxsga yo’naltirilgan ta’lim yondashuvlarini
tatbiq etishning amaliy jihatlarini tahlil qiladi.
Rahbarlik va menejment sohasidagi tadqiqotlar Ziyavitdinova N.M., Oʻrinov Y.M. va Xaitov
S.N. 2012-yilda yozilgan “Menejment” darsligi alohida e’tiborga loyiq. Ushbu tadqiqot
yetakchilik kontseptsiyasining nazariy asoslarini o’rganadi va ta’lim muassasalarida boshqaruv
va yetakchilikning muhim jihatlarini yoritadi.
Sh. Razzoqovning “Liderlik san’ati” (2017) asari yetakchilikning psixologik-pedagogik
jihatlarini o’rganadi va yetakchilik ko’nikmalarini rivojlantirish usullarini taqdim etadi. Bundan
tashqari, Xasanov O.ning “Yetakchilar kitobi” (2020) asarida yetakchilik nazariyalari,
motivatsiya usullari va turli yetakchilik modellari yoritilgan.
Yetakchilikning psixologik jihatlari bilan bog’liq adabiyotlar orasida Belousova L.K.ning
«Yetakchilik psixologiyasi: gender aspekti» (2015) ishi alohida ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot
yetakchilikning gender o’lchovlari va ijtimoiy stereotiplarning yetakchilikka ta’sirini chuqur
tahlil qiladi. Glushkov I.A.ning “Yetakchilik va gender: nazariya va amaliyot” (2018)
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
381
tadqiqotida ham shaxsning yetakchilik qobiliyatlari va gender stereotiplari o’rtasidagi bog’liqlik
ko’rib chiqiladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Tadqiqotlar natijasida mustaqil topshiriqlar orqali o’quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirish samaradorligining sezilarli darajada oshgani kuzatildi. Mustaqil topshiriqlarning
o’quvchilarning fikrlash jarayonlariga, tahliliy yondashuvlariga, ijodiy fikrlashlariga ta’siri
statistik va eksperimental usullar yordamida baholandi. Tajriba natijalari shuni ko’rsatdiki,
o’quvchilarning mustaqil ishlashga bo’lgan ishtiyoqi ortib, yangi g’oyalar yaratish,
muammolarni hal qilish, mustaqil qaror qabul qilish kabi kompetensiyalari yaxshilandi. Xususan,
mustaqil topshiriqlarning turli shakllari - muammoli vaziyatlar, loyiha ishlari, tadqiqot
topshiriqlari va ijodiy mashqlar o’quvchilarning o’quv jarayonidagi ishtirokini faollashtirdi.
O’qituvchilarning mustaqil topshiriqlarni samarali tashkil etishi natijasida o’quvchilarda
bilimlarni chuqur o’zlashtirib olish, uni hayotda qo’llash ko’nikmalari shakllandi. Mustaqil
topshiriqlarni bajarishda o’quvchilarning qiziqishlari, qobiliyati va individual xususiyatlarini
hisobga olish muhimligi aniqlandi. Tajriba davomida talabalar ijodiy fikrlashni rivojlantirishni
qo’llab-quvvatlovchi mustaqil faoliyat orqali yangiliklar yaratishga harakat qildilar. Tadqiqot
natijalari shuni ko’rsatdiki, mustaqil topshiriqlarni o’quv jarayoniga integratsiya qilish nafaqat
o’quvchilarning faolligini oshiradi, balki ularning innovatsion fikrlashini ham shakllantiradi. Shu
bilan birga, mustaqil topshiriqlar samarali bo’lishi uchun o’qituvchilar didaktik materiallar,
uslubiy takliflar, qiziqarli yondashuvlardan foydalanishlari zarurligi belgilandi. Barcha natijalar
mustaqil topshiriqlarga asoslangan ta’lim jarayoni an’anaviy ta’limga qaraganda samaraliroq
bo’lib, o’quvchilarning o’ziga bo’lgan ishonchini, ijodkorligini, mustaqil fikrlash qobiliyatini
oshirishga xizmat qilishini ko’rsatdi. Binobarin, mustaqil topshiriqlarni ommalashtirish, ularning
mazmunini takomillashtirish va didaktik yondashuvlarni yangilash o’quv jarayonining muhim
strategik yo’nalishlaridan biri bo’lishi kerak.
XULOSA
Tadqiqot natijalariga ko’ra, mustaqil topshiriqlar berish orqali o’quvchilarning ijodiy qobiliyatini
rivojlantirish o’qitishning samarali usullaridan biri ekanligi aniqlandi. Mustaqil topshiriqlar
o’quvchilarning analitik fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, muammoni yechish ko’nikmalarini
oshirish, yangicha yondashuvlarni shakllantirish va ijodiy fikrlashni rag’batlantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. O’rganilgan ilmiy-amaliy manbalardan kelib chiqib aytish mumkinki,
mustaqil topshiriqlar samaradorligini oshirish uchun ularni o’quv jarayoniga izchil va tizimli
ravishda kiritib borish kerak. Tajriba natijalari shuni ko’rsatdiki, turli shakldagi mustaqil
topshiriqlar (muammoli vaziyatlar, loyiha ishi, tadqiqot topshiriqlari va ijodiy mashqlar)
o’quvchilarning bilim olishga bo’lgan qiziqishini oshiradi va ularni mustaqil izlanishga undaydi.
Bundan tashqari, pedagoglarning uslubiy yondashuvi, o’quvchilarning yosh xususiyatlari va
individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda mustaqil uy vazifalarini samarali tashkil etish
muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot shuni ko’rsatdiki, mustaqil topshiriqlardan foydalanish
o’quvchilarning o’ziga bo’lgan ishonchini oshirishga, tanqidiy fikrlash ko’nikmalarini
rivojlantirishga, ijodiy samaradorligini oshirishga yordam beradi. Binobarin, o’quv jarayonida
mustaqil topshiriqlarning keng qo’llanilishi o’quvchilarning nafaqat ijodiy rivojlanishiga, balki
mustaqil fikrlash, innovatsion qarorlar qabul qilish ko’nikmalarini shakllantirishga xizmat
qilmoqda. Binobarin, kelgusida mustaqil uy vazifalarining ta’lim tizimidagi o’rni yanada
kuchaytirilib, uning mazmun-mohiyati va o’qitish imkoniyatlarini kengaytirish zarur.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
382
REFERENCES
1.
G’oziev, E., Iкromov, J. Mustaqil fikrlashning komillikka ta’siri. Xalq ta’limi, 2001, №4,
31-38.
2.
G’afforova, T., G’ulomova, X. 1-sinfda o’qish darslari. Sharq, 2013.
3.
G’oziev, E. Tafakkur psixologiyasi. O’qituvchi, 1990.
4.
Husanboyeva, Q. Adabiy ta’lim jarayonida o’quvchilarni mustaqil fikrlashga
o’rgatishning ilmiy-metodik asoslari. Ped.fan.dok. diss., 2006.
5.
Ziyavitdinova N.M., O’rinov Y.M., Xayitov Sh.N. Menejment: o ‘quv qo’llanma. - Т.:
«Tafakkur-Bo’stoni», 2012.
6.
Razzoqov Sh. Rahbarlik san’ati. -Toshkent. Lesson Press, 2017.
7.
Xasanov O. Liderlar Kitobi- Toshkent: Muharrir nashriyoti, 2020.
8.
Nurullayeva Sh. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida o’quvchilarni mustaqil fikrlashga
o’rgatish metodikasi. Ped.fan.nom. ... diss. Toshkent, 2007.
9.
Nishonova Z.T., Kamolova N.G’., Abdullayeva D.U., Xolnazarova M.X.. Rivojlanish
psixologiyasi. Pedagogik psixologiya. Toshkent: Print 25. bosmaxonasi. 2019.
10.
Белоусова Л. К. Психология лидерства: гендерный аспект. Москва: Наука, 2015.
11.
Глушков И. А. Лидерство и гендер: теория и практика. Санкт-Петербург:
Издательство РГПУ, 2018.
12.
Стернберг М. Д. Эмоциональный интеллект и лидерство: как эмоции влияют на
успешность лидерства у подростков. Психология развития, 2/2018.
13.
Левин Е. В. Гендерные стереотипы в образовании и их влияние на лидерские
качества учащихся. Вопросы психологии и педагогики. М., 2017/4.
14.
Тейлор С. Влияние гендерных стереотипов на развитие лидерских качеств у детей.
Журнал социальной психологии, М., 2016/3.
15.
Харрисон Дж. Социальные роли и их влияние на гендерные аспекты лидерства.
Лондон: Routledge, 2019
16.
Иванова Т. А. Педагогические подходы к развитию лидерских качеств у
школьников. Образование и общество, 2019/2.
