ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
288
RAQAMLI IQTISODIYOTDA MA’LUMOTLAR XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHGA
TA’SIR QILUVCHI OMILLAR TAHLILI
Tuxtayev Ozodbek Nurxonovich
University of management and future technologies
. Magistr. chilonzor, Toshkent.
Maqola uchun javobgar: rdavron357@gmail.com +99895-843-90-85.
Annotatsiya:
Zamonaviy raqamli jamiyatda axborot eng muhim resurslardan biriga aylangan bir
paytda, axborot xavfsizligi va axborot xavflarini boshqarish masalalari O‘zbekiston uchun ham
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu maqolada O‘zbekistonda raqamli texnologiyalarning
keng joriy etilishi natijasida yuzaga kelayotgan axborot xatarlarining hozirgi holati, ularning
shakllanishiga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar tahlil qilinadi. Shuningdek, kibertahdidlardan
xabardorlik darajasining pastligi, axborot xavfsizligi sohasidagi mutaxassislar yetishmovchiligi,
himoya texnologiyalariga yetarlicha sarmoya yo‘qligi kabi muammolar yoritiladi. Maqolada
axborot xavflarini oldini olish va boshqarish bo‘yicha samarali choralar, jumladan, texnik va
tashkiliy yondashuvlar, treninglar, qonunchilikni takomillashtirish va xalqaro hamkorlik
masalalari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari asosida O‘zbekistonda barqaror va xavfsiz
axborot muhitini yaratish bo‘yicha amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
axborot xavfsizligi, axborot xatarlari, kibertahdid, raqamli texnologiyalar, axborot
xavflarini boshqarish, axborot tizimlari, kiberxavfsizlik, qonunchilik, xalqaro hamkorlik.
Abstract:
At a time when information has become one of the most important resources in the
modern digital society, issues of information security and information risk management are
becoming increasingly relevant for Uzbekistan. This article analyzes the current state of
information risks arising as a result of the widespread introduction of digital technologies in
Uzbekistan, and the internal and external factors influencing their formation. Also highlighted
are such problems as a low level of awareness of cyber threats, a shortage of specialists in the
field of information security, and insufficient investment in security technologies. The article
examines effective measures to prevent and manage information risks, including technical and
organizational approaches, training, improving legislation, and international cooperation. Based
on the research results, practical recommendations will be given on the creation of a stable and
secure information environment in Uzbekistan.
Keywords:
information security, information risks, cyber threats, digital technologies,
information risk management, information systems, cybersecurity, legislation, international
cooperation.
Axborot eng qimmatli resurslardan biriga aylanib borayotgan zamonaviy dunyoda axborot
xavfsizligi va axborot xavflarini boshqarish masalalari ayniqsa muhim ahamiyat kasb etmoqda.
O‘zbekiston axborot texnologiyalari va raqamli infratuzilmasini faol rivojlantirayotgan davlat
sifatida bu borada turli muammolarga duch kelmoqda. Globallashuv va jadal texnologik
taraqqiyot sharoitida axborot xatarlari iqtisodiyot, ijtimoiy munosabatlar va davlat xavfsizligiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun O‘zbekistonda axborot xavfini vujudga
keltiruvchi omillarni o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
289
Bugun O‘zbekistonda raqamli texnologiyalar hayotning turli jabhalariga, jumladan, davlat
boshqaruvi, ta’lim, sog‘liqni saqlash va biznesga faol joriy etilayotganiga guvoh bo‘lmoqda.
Biroq, texnologiyalardan foydalanish ortib borishi bilan, kiberhujumlar, ma’lumotlarning sizib
chiqishi, firibgarlik va boshqa tahdidlar ko‘rinishida namoyon bo‘lishi mumkin bo‘lgan axborot
xavflari ehtimoli ortadi. Bu xavflar alohida fuqarolar, tashkilotlar va umuman davlat uchun
jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli, qaysi tahdidlar eng dolzarb ekanligini va
ularni minimallashtirish uchun qanday choralar ko‘rish kerakligini tushunish uchun
mamlakatdagi axborot xavflarining hozirgi holatini tahlil qilish muhimdir.
O‘zbekistonda axborot xavfining shakllanishiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash muhim
hisoblanadi. Bu omillar ham ichki, ham tashqi bo‘lishi mumkin va ularni tushunish samarali
xavflarni boshqarish strategiyalarini ishlab chiqishga yordam beradi. Ichki omillarga
infratuzilmaning rivojlanish darajasi, kadrlar malakasi va aholining axborot xavfsizligi
masalalaridan xabardorlik darajasi kiradi. Tashqi omillarga global kibertahdid tendentsiyalari,
xavfsizlik sohasida xalqaro hamkorlik va qonunchilik tashabbuslari kirishi mumkin. Ushbu
omillarni tahlil qilish nafaqat mavjud vaziyatni baholash, balki kelajakda axborot xavflari
rivojlanishining mumkin bo‘lgan stsenariylarini bashorat qilish imkonini beradi.
Bundan tashqari, muhim jihat axborot xavflarini oldini olish va boshqarish usullarini
o‘rganishdir. Doimiy o‘zgaruvchan tahdidlar manzarasi sharoitida axborotni himoya qilishning
samarali mexanizmlarini ishlab chiqish va joriy etish zarur. Bu zamonaviy xavfsizlik
tizimlaridan foydalanish kabi texnik echimlarni ham, xodimlarni o‘qitish va tashkilotlarda
xavfsizlik madaniyatini yaratish kabi tashkiliy choralarni ham o‘z ichiga oladi. Axborot
tavakkalchiligini boshqarish nafaqat IT-mutaxassislarining, balki butun jamiyatning, jumladan,
davlat organlari, korxonalar va fuqarolarning vazifasi ekanligini tushunish muhimdir.
Nihoyat, O‘zbekistonda axborot xavfsizligini rivojlantirish istiqbollari alohida e’tiborni talab
qiladi. Tez o‘zgarib borayotgan dunyoda va yangi tahdidlarning doimiy ravishda paydo
bo‘lishida nafaqat dolzarb muammolarga javob berish, balki ularni oldindan bilish ham zarur. Bu
yangi qonunchilik tashabbuslarini yaratish, kiberxavfsizlik sohasida ta’lim dasturlarini ishlab
chiqish, shuningdek, xalqaro tashkilotlar va boshqa davlatlar bilan faol hamkorlikni o‘z ichiga
olishi mumkin. O‘zbekiston nafaqat zamonaviy chaqiriqlarga moslashibgina qolmay, balki
axborot xavfsizligi sohasidagi global jarayonlarning faol ishtirokchisiga aylanishi muhim
ahamiyatga ega.
O‘zbekistonda axborot xavfini vujudga keltiruvchi omillarni o‘rganish mamlakatning jadal
raqamli rivojlanishi va axborot texnologiyalari globallashuvi sharoitida dolzarb va muhim ish
hisoblanadi. Ma’lumotlar hajmining o‘sishi va kibertahdidlarning o‘sishini hisobga olgan holda,
axborot xavflarining hozirgi holatini tahlil qilish mavjud axborot xavfsizligi tizimlarining zaif
tomonlari va kamchiliklarini aniqlash imkonini beradi. Ushbu xavflarning shakllanishiga ta’sir
etuvchi omillarni o‘rganish ijtimoiy, iqtisodiy va texnologik jihatlarning potentsial tahdidlarni
yaratish uchun bir-biri bilan o‘zaro ta’sirini tushunishga yordam beradi. Bundan tashqari,
axborot tavakkalchiligining oldini olish va boshqarishning samarali usullarini ishlab chiqish ham
davlat, ham xususiy axborot tizimlari xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Xulosa
qilib aytganda, O‘zbekistonda axborot xavfsizligini rivojlantirish istiqbollarini o‘rganish
barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish va fuqarolarning raqamli texnologiyalarga ishonchini
oshirishning zaruriy sharti bo‘lgan yanada barqaror va xavfsiz axborot muhitini yaratish bo‘yicha
tavsiyalarni shakllantirish imkonini beradi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
290
2.1-rasm. O‘zbekistonda axborot xavfi
O‘zbekistonda axborot
xavfi
Maxfiy
ma’lumotlarni
ng sizib
chiqishi va
Noto‘g‘ri
ma’lumotlarni
ng tarqalish
xavfi
Rahbariyatda
zarur (maxfiy)
ma’lumotlarni
ng yo‘qligi
Noto‘g‘ri
ma’lumotlarda
n foydalanish
xavfi
Ma’lumotlarni
himoya qilish
tizimi
Ma’lumotlarni
chiqarish
tizimi
Axborot
tadqiqotlari
tizimi
Ma’lumotlarni
yig‘ish tizimi
Boshqaruv
chi tizimi
AXBOROT XAVFLARINI MINIMALLASHTIRISH
TIZIMI
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
291
O‘zbekistonda axborot xatarlarining hozirgi holatini tahlil qilish zamonaviy raqamli jamiyat
sharoitida axborotni qayta ishlash va saqlash bilan bog‘liq tahdidlarni tushunish va baholashga
qaratilgan tadqiqotning muhim yo‘nalishi hisoblanadi. Axborot xavflari - bu ma’lumotlarning
maxfiyligi, yaxlitligi va mavjudligiga, shuningdek, axborot tizimlari va infratuzilmalarining
ishlashiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan potentsial hodisalar yoki holatlar.
Globallashuv va jadal texnologik taraqqiyot sharoitida O‘zbekiston, boshqa ko‘plab davlatlar
qatori axborot xavfsizligi sohasida ham ko‘plab muammolarga duch kelmoqda, bu esa axborot
tavakkalchiligining hozirgi holatini tahlil qilishni ayniqsa dolzarb qiladi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotining turli sohalariga raqamli
texnologiyalarni faol joriy etmoqda va bu, albatta, boshqaruv samaradorligini oshirish va
ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. Biroq, raqamlashtirishning
o‘sishi bilan kiberxavfsizlik bilan bog‘liq tahdidlar soni ham ortib bormoqda. Mamlakatda davlat
idoralari va xususiy sektor uchun jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan kiberhujumlar,
ma’lumotlar sizib chiqishi va boshqa hodisalarning ko‘payishi kuzatilmoqda. O‘zbekistonda
axborot tavakkalchiligi turli omillar, jumladan kibertahdidlardan yetarlicha xabardor bo‘lmaslik,
zarur himoya texnologiyalarining yo‘qligi, axborot xavfsizligi sohasida malakali
mutaxassislarning yetishmasligi ta’sirida shakllanayotganini alohida ta’kidlash lozim.
O‘zbekiston sharoitida axborot xavflarini aniqlash ichki va tashqi muhitni tahlil qilishni o‘z
ichiga olgan kompleks yondashuvni talab qiladi. Ichki omillarga axborot tizimlarining etuklik
darajasi, xavfsizlik siyosatining mavjudligi va sifati, xodimlarni tayyorlash darajasi kiradi.
Tashqi omillar, o‘z navbatida, global kibertahdidlar, mintaqadagi siyosiy beqarorlik va axborot
tizimlari xavfsizligiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan boshqa holatlar bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin.
So‘nggi tadqiqotlarga ko‘ra, O‘zbekistondagi aksariyat tashkilotlarda axborot tavakkalchiligini
boshqarish bo‘yicha aniq belgilangan strategiyalar mavjud emas, bu esa ularni ehtimoliy
tahdidlarga nisbatan zaif holga keltiradi. Buning sababi shundaki, ko‘pgina kompaniyalar va
davlat idoralari axborot xavfsizligi muhimligini anglamaydilar va o‘z ma’lumotlarini himoya
qilishga etarlicha ahamiyat bermaydilar. Natijada, ma’lumotlarning sizib chiqishi bilan bog‘liq
hodisalar keng tarqalgan bo‘lib, xavflarni boshqarishning samarali choralarini ishlab chiqish
zarurligini ta’kidlaydi.
O‘zbekistonda axborot xatarlarining shakllanishiga ta’sir etuvchi asosiy omillardan biri bu
kibertahdidlardan yetarlicha xabardor emasligidir. Ko‘pgina tashkilotlar o‘z xodimlariga axborot
xavfsizligi sohasida muntazam treninglar va malaka oshirish kurslarini o‘tkazmaydilar, bu esa
xodimlarning potentsial tahdidlarga qanday javob berishni bilmasligiga olib keladi. Bu
kiberjinoyatchilar uchun qulay sharoit yaratadi, ular xodimlarning xabardorligi yo‘qligidan
foydalanib, hujumlarni amalga oshiradi. Bundan tashqari, ko‘pgina kompaniyalar ma’lumotlarni
himoya qilish texnologiyalariga etarlicha sarmoya kiritmaydilar, bu ham xavflarni oshiradi.
Yana bir muhim muammo - axborot xavfsizligi sohasida aniq qonunchilik normalari va
standartlari mavjud emas. O‘zbekistonda ushbu sohadagi huquqiy tartibga solishni
takomillashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, ko‘pgina tashkilotlar
hanuzgacha axborot xavflarini boshqarish bo‘yicha aniq ko‘rsatmalarga ega emas. Bu noaniqlik
holatida ishlaydigan va o‘z ma’lumotlarini samarali himoya qila olmaydigan kompaniyalarga
olib keladi. Shuni ta'kidlash kerakki, aniq standartlar va me'yorlarning mavjudligi xavfsiz
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
292
axborot muhitini yaratishning zaruriy sharti bo‘lib, bu o‘z navbatida axborot xavfi darajasini
kamaytiradi.
Shuni ham hisobga olish kerakki, O‘zbekistonda raqamli texnologiyalarni faol joriy etayotgan
startap va kichik va o‘rta korxonalar soni ortib bormoqda. Biroq, ushbu tashkilotlarning
aksariyati axborot xavfsizligini talab darajasida ta'minlash uchun etarli tajriba va resurslarga ega
emas. Bu qo‘shimcha xavflarni keltirib chiqaradi, chunki kichik biznes ko‘pincha kiber
jinoyatchilar uchun oson nishonga aylanadi. Hukumatlar va yirik kompaniyalar bunday
tashkilotlarga o‘zlarining xavfsizlik tizimlarini rivojlantirish va xavf-xatarlardan xabardorligini
oshirishga yordam berish orqali ularni qo‘llab-quvvatlashlari muhimdir.
Xalqaro hamkorlik darajasida ham ijobiy tendentsiyalar kuzatilmoqda. O‘zbekiston
kiberxavfsizlik darajasini oshirishga qaratilgan turli tashabbus va loyihalarda faol ishtirok
etmoqda. Bunga BMT, Interpol kabi xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qilish, axborot
xavfsizligi masalalariga bag‘ishlangan mintaqaviy forum va konferensiyalarda ishtirok etish
kiradi. Bunday tashabbuslar tajriba va ilg‘or tajriba almashish imkonini beradi, bu esa o‘z
navbatida mamlakatda axborot xavfsizligi holatini yaxshilashga xizmat qiladi.
Biroq ko‘rilayotgan barcha choralarga qaramay, O‘zbekistonda axborot tavakkalchilik darajasi
yuqoriligicha qolmoqda. Buning sababi shundaki, kiber tahdidlar doimo rivojlanib boradi va
tashkilotlar yangi chaqiriqlarga moslashishga tayyor bo‘lishi kerak. Kompaniyalar va davlat
idoralari nafaqat hodisalarga javob berishlari, balki axborot xavfsizligiga zamonaviy
texnologiyalar va yondashuvlarni tatbiq etish orqali o‘z xavf-xatarlarini proaktiv tarzda
boshqarishi ham muhim.
Xulosa
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, O‘zbekistondagi axborot xatarlarining hozirgi holati
tahlili shuni ko‘rsatadiki, mamlakat kiberxavfsizlik sohasida ko‘plab muammolarga duch
kelmoqda. Xatarlardan xabardorlikning yo‘qligi, aniq standartlar va qoidalarning yo‘qligi,
resurslar va malakali mutaxassislarning etishmasligi kibertahdidlar uchun qulay shart-sharoit
yaratadi. Biroq O‘zbekistonning xalqaro tashabbuslarda faol ishtirok etishi va axborot xavfsizligi
holatini yaxshilashga intilishi xavflar darajasini pasaytirishga umid uyg‘otadi. Zamonaviy
raqamli dunyoda axborot xavfsizligini ta’minlash hamda fuqarolar va tashkilotlarning
manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha xabardorlikni oshirish, xavflarni boshqarishning samarali
strategiyalarini ishlab chiqish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha kompleks
chora-tadbirlar zarur.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Karimov, M. M. (2022). Axborot xavfsizligi va kiberxavfsizlik: nazariya va amaliyot.
Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini
rivojlantirish vazirligi. (2023). O‘zbekiston Respublikasida raqamli transformatsiya: holati va
istiqbollari. Rasmiy nashr.
3.
Soliyev, D. & Rustamov, A. (2021). "Axborot xavfsizligini ta’minlashda milliy
qonunchilikning o‘rni." Yuridik fanlar jurnali, 2(3), 55–63.
4.
International Telecommunication Union (ITU). (2022). Global Cybersecurity Index
(GCI) 2021 Report. Geneva: ITU Publications.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
293
5.
Anderson, R. (2020). Security Engineering: A Guide to Building Dependable
Distributed Systems (3rd ed.). Wiley.
6.
World Economic Forum. (2023). Global Cybersecurity Outlook 2023. Geneva: WEF.
