ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
283
INDIVIDUALIZM VA UNING ZAMONAVIY OILA INSTITUTIGA TA’SIRI
Jumaniyazova Moxira
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi
“Ijtimoiy fanlar va huquq” kafedrasi o‘qituvchisi
Джуманиязова Мохира
Международная исламская академия Узбекистана
Преподаватель кафедры «Общественные науки и право»
Jumaniyazova Mokhira
International Islamic Academy of Uzbekistan
Lecturer of the Department of Social Sciences and Law
Annotatsiya:
Mazkur maqolada G‘arbda shakllangan individualizmning ahamiyati, kelib
chiqishi tarixi haqida ma’lumot berilgan. Shuningdek, umaman oila institutining vazifalari va
roliga doir xuloslara ham tahlil etilgan. Bugungi globallashuv jarayonida individualizmning
Sharqqa kirib kelishi va qadriyatlarrga ta’siri borasidagi qarashlar o‘rganilgan. Individualizm va
egoizmning tamomila farqli tushuncha ekanligi borasida ham tahliliy materiallar taqdim etilgan.
Kalit so‘zlar:
individualizm, oila instituti, oilaviy munosabatlar, Sharq falsafasi, G‘arb falsafasi.
Kirish
Sharq va G’arb jamiyatida oila instituti va oilaviy munosabatlar bir necha ming yildan buyon
tadrijiy ravishda taraqqiy etib keladi. Bu borada jamiyatning taraqqiyoti va qadriyatlarning amali
qilishiga ko‘plab omillar ta’sir ko‘rsatib keladi. Shu kabi omillardan biri ijtimoiy
individualizmdir. G‘arbdagi oila institutining zamonaviy maqomiga individualizmning umumiy
va xos ta’siri qanday? Bugungi Sharqona jamiyatga kirib kelayotgan ijtimoiy individuallik
dolzarb hisoblanadimi? Mazkur maqolada shu kabi masalalarga atroflicha baho berilgan va tahlil
etilgan.
Aytish mumkinki, G‘arb deganda ko‘z oldimizga bir tomondan AQSh, bir tomondan, Yevropa
mamlakatlari keladi. Bu mamlakatlarda oilaviy munosabatlar qanday rivojlanayotganligini bir
necha tarixiy shaxslarning ilmiy xulosalari va qarashlari orqali bilib olish mumkin. Bu borada
avvalo, eng qadimgi G‘arb mutafakkirlarining oilaviy munosabatlarga oid mulohazalarini tahlil
etish ahamiyatga molik. Qadimgi Yunon faylasufi Suqrotning falsafiy va pedagogik qarashlarida
oilaviy tarbiyadan kutilgan maqsad insonni bilishlarini bilib olishga erishish, uni yuksak axloqli
qilib kamol toptirishdir. U o‘z ta’limotida mardlik, donolik, mo‘tadillik, adolatlilik
tushunchalarini belgilab beradi. Suqrotning fikriga ko‘ra, mardlik qo‘rquvni daf qilish, donolik
jamiyat qonunlariga rioya qilish, mo‘tadillik o‘z hissiyotlariga erk bermaslik, adolat yaxshilikni
amalga oshirish yo‘llarini o‘rgatishdir. Suqrotning ta’limoticha inson eng avvalo, umumiy axloq
me’zonlarini, inson uchun muqaddas bo‘lgan fazilatlarni egallab olishi lozim. Yana bir faylasuf
Platon ham oilada qadriyatlarni shakllanishi borasidagi bir necha xulosalarini taqdim etgan.
Unga ko‘ra oila-bu ijtimoiy hodisa hisoblanadi. KEyingi davrlarda ham Foma Akvinskiy, Rene
Dekart, Benidikt Spinoza, Immanuel Kant, Hegel, Karl Marks, Fridrix Engels, Oygust Kont va
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
284
boshqa atoqli faylasuf olimlar ham jamiyatda oila va oilaviy munosabatlarga doir tanqidiy
xulosalar berib kelishgan.
Bilamizki, oila bu – jamiyatning muhim bo‘g‘ini hisoblanib, u bir necha vazifalarni bajarib
boradi, ular quyidagilar:
-
Oilaning reproduktiv vazifasi;
-
Oilaning tarbiyaviy vazifasi;
-
Oilaning iqtisodiy vazifasi;
-
Oilaning xo‘jalikni yuritish vazifasi;
-
Oilaning kommunikativ vazifasi;
-
Oilaning ijtimoiy nazorat qilish vazifasi;
-
Oilaning rekreativ vazifasi;
-
Oilaning jinsiy tarbiyaga oid vazifasi;
-
Oilaning regulyativ vazifasi;
-
Oilaning relaksatsiya vazifasi;
-
Oilaning hissiy-emotsional vazifasi;
-
Oilaning felisitologik vazifasi
;
Oila bajaradigan vazifalarini tahlil qilish davomida shuni aytish mumkinki, oila jamiyatda
mavjud ko‘plab muammolarni hal etishdagi muhim mexanizm hisoblanadi. Xususan, oilaning
tarbiyaviy va kommunikativ vazifalariga G‘arbda ommalashib borayotgan, xususan Sharqqa o‘z
ham ta’sirini o‘tkazayotgan individualizmning mazmun-mohiyati nimalardan iborat ekanligi ham
dolzarb masaladir.
Individualizm haqidagi ta’limotni birinchi bo‘lib ingliz faylasuflari ilgari surishgan, bundan
ko‘zlangan maqsad jamiyatning shaxsga bo‘lgan bosimini kamaytirish edi. Bu atamaga asos
solgan olim Adam Smitning
fikricha, o‘z manfaatini o‘ylaydigan odam jamiyatga yaxshilik
keltirish istagini ongli ravishda amalga oshirgandan ko‘ra jamiyatga ko‘proq foyda keltirishi
mumkin. Sotsializm tarafdorlari bo‘lgan olimlar individualizm bilan egoizmni taqqoslab
borishgan.
Ularning fikricha, individualizm bolalikdan shakllana boshlaydi. Jamiyatda biz ikki kattalar va
bola yoki bitta katta yoshli bolali oilalardan iborat oilalarni tobora ko‘proq ko‘rishimiz mumkin.
Bu oilaning yadroviy turi. Agar ilgari an’anaviy oila bir necha avlodlar davomida birga yashab,
xo‘jalik yurituvchi oila hisoblansa, bugungi kunda yadro oilalari bolalarga mustaqil hayot
tamoyillarini singdirmoqda. Bunday holda, ota-onalar voyaga etganidan so‘ng, bola ular bilan
yashashni to‘xtatib, alohida uy xo‘jaligini boshqarishni boshlashini kutishadi. Qarindoshlar bilan
minimal muloqotga oid umidlarda ham sharmandali narsa yo‘q.
Mustaqil bolani tarbiyalash, ota-onalar qo‘shimcha pul topish istagini har tomonlama
rag'batlantiradilar va cho‘ntak pullari faqat bolaning mulki hisoblanadi. G'arb tizimi
individualizmning rivojlanishiga ham hissa qo‘shdi. Zamonaviy jamiyatda yangi avlodga
vasiylik uchun hech qanday ta'minot yo‘q, shuning uchun bolada mustaqillik va moslashish
qobiliyatini rivojlantirish kerak. Zamonaviy yoshlarning asosiy e’tibori uzoq muddatli
munosabatlarni o‘rnatish emas, balki belgilangan maqsadlarga erishishdir. Jamiyatda esa
shaxsning ochiq ifodasi, keyinchalik uni olomon fikridan himoya qilishi tabiiyroq ko‘rinadi.
Ta'kidlash joizki, yuqori malakali mutaxassislar tobora individualizmga moyil bo‘lmoqda.
1
F.Akramova va b. Oila ensiklopediyasi – O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi – 2019. T.: B 111.
2
Gunnar Skirbekk, Nils Gilge. A history of philosophy. Scandinavian University Press. 11 New Fetter Lane,
London, EC4P 4EE. 2002. P 381.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
285
Psixologiyada individualizm
. Yuqorida aytib o‘tilganidek, individualizm shaxsning o‘z
ehtiyojlari va maqsadlariga e'tibor qaratishini anglatadi. Psixolog Garri Triandis bunday odamni
idiotsentrik deb atash orqali aniqlashni taklif qildi. Bunday shaxslar individualistik qarashlarga
amal qilib, o‘z e’tiqodlarini birinchi o‘ringa qo‘ygan holda, o‘zini yaxshilashga intiladi. Mojaroli
vaziyatlar yuzaga kelganda, bunday odamlar ularni oldini olishga intilmaydi, balki o‘z
e’tiqodlarini himoya qiladi.
Bunday qarashlarga ega bo‘lgan odam jamoada ishlasa ham, u barcha jamoa maqsadlarini orqa
fonda qoldiradi. Biroq, yolg'iz ishlaganda, individualistlar juda yaxshi natijalarni ko‘rsatishi
mumkin.
Individualistlar uchun shaxsiy makon juda muhim va ular hech kimning uni buzishiga yo‘l
qo‘ymaydi. Bunday shaxslarning o‘zlari boshqa odamlarning chegaralariga juda mas'uliyatli va
hurmat bilan munosabatda bo‘lishadi, ruxsat etilgan chegarani kesib o‘tishga yo‘l qo‘ymaydilar.
Ushbu dunyoqarashga ko‘ra qurilgan munosabatlar kamroq taqiqlarni o‘z ichiga oladi. Masalan,
bugungi kunda jamiyatda bolaga tashabbuskorlik, faollik va ijodiy qobiliyatlarini namoyon etishi
uchun maksimal erkinlik berilganida ko‘rish mumkin. Hokimiyat va jamiyatning bosimi ko‘plab
zamonaviy ota-onalar uchun muammo emas, shuning uchun ular o‘zlari va boshqa oila a'zolari
bilan uyg'unlikda yashab, bu dunyoqarashga rioya qilishni davom ettirmoqdalar.
Egoizm va individualizm o‘rtasidagi farq
. Kundalik hayotda ko‘p odamlar ko‘pincha egoizmni
individualizm bilan aralashtirib yuborishadi. Jamoatchilik fikrida dunyoda ommaviy axloq va
individual axloq bo‘lishi mumkin. Biroq, shaxsning axloqi xudbinlik sifatida qabul qilinadi va
jamiyat axloqi ko‘pchilikni altruistik harakatlar qilishga majbur qiladi. Bunday holat shaxsga
tuzatib bo‘lmaydigan zarar yetkazishga olib keladi. Biroq, individualizmda altruizm
uchun ham
joy mavjud, chunki inson o‘z manfaatlarini emas, balki birovning manfaatlarini ixtiyoriy
ravishda yuksaltirishi mumkin.
Agar bir qarashda individualizm va egoizm bir-biriga o‘xshash bo‘lib tuyulsa, unda biroz
chuqurroq qazish kifoya. Egoizm – bu insonning hayotiy pozitsiyasi bo‘lib, u o‘z manfaatlarini
hamma narsadan ustun qo‘yadi va o‘z maqsadiga erishish uchun boshqasiga zarar yetkazishi
mumkin. Individualizm o‘z dunyoqarashini himoya qilish, lekin shu bilan birga boshqalarning
his-tuyg'ulariga tegmaslik va hurmat qilishni anglatadi.
Xudbin xatti-harakatlar infantilizm
bilan bevosita bog'liq. Inson o‘zini go‘dakdek tutadi,
atrofidagi hammani mehr berishga majbur bo‘lgan ona sifatida qabul qiladi. Albatta, sizning
atrofingizdagi odamlarning xatti-harakati har doim ham egoistning qarashlariga mos kelmaydi,
shuning uchun bu holda odam mavjud ta'sir qilish vositalaridan foydalanib, o‘zi xohlagan narsani
talab qila boshlaydi.
Sharq dunyosi deyilganda Osiyo va O‘rta Sharqda joylashgan mamlakatlar, G‘arb dunyosi
bo‘yicha gap ketganda esa Shimoliy va Janubiy Amerika, Yevropa, Avstraliya va Yangi
Zelandiya davlatlari nazarda tutiladi. Sharq va G‘arb o‘rtasida ta’lim, ish, oilaviy va ijtimoiy
munosabatlarda osmon bilan yercha farq mavjud bo‘lib, quyidagi maqolada shu singari
tafovutlar asoslab berilgan.
Sharq va G‘arbning madaniyatlararo tafovutlari asosan odamlarning xulq-atvori va o‘zini
tutishida
namoyon
bo‘lib,
quyidagi
ikki
tushuncha
atrofida
birlashadi: individualizm va kollektivizm. Birinchi atama shaxsning mustaqilligini va
yuksalishini nazarda tutsa, kollektivizmda shaxslar biror ijtimoiy guruh doirasidan ajralib chiqib,
3
https://uz.wikipedia.org/wiki/Altruizm
4
Фрейд А. Психология «Я» и защитные механизмы. М. : Педагогика, 1993 144 с.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
286
yakka o‘zi harakat qila olmaydi. G‘arbda individual, Sharqda esa kollektiv madaniyat
hukmrondir. Bu jamiyatda, ish joyida, oilada va munosabatlarda o‘z aksini topgan. G‘arbda
o‘zini ustida ishlab, takomillashgan shaxsning qo‘lga kiritgan yutuqlari jamoanikidan ustun
turadi, yetuk kadr o‘zining erishgan muvaffaqiyatlari haqida tinmay gapirishi mumkin, bu
esa Sharqda maqtanchoqlik va xudbinlik sanaladi. Sharqda oila va jamoat yakka shaxsdan
ustuvor hisoblanadi, o‘ziga ishonchi so‘ngan muvaffaqiyatli inson ham qobiliyatlarini boricha
namoyish etmay, o‘zini ajratib ko‘rsatishga intilmay qo‘yadi. Buni kamtarlikka yo‘yish
mumkindir, lekin bitta odamning mehnati boshqalar uchun qurol bo‘lmasligi kerak. Oila
masalasiga kelsak, sharqona madaniyatda bu tushuncha yuksak ehtiromga ega, farzandlarning
voyaga yetgach, uyni tashlab ketib mustaqil hayot qurish haqida gap ham bo‘lishi mumkin emas.
Bu xatti-harakat ayniqsa keksalar tomonidan qattiq tanqidga uchraydi, axir ularga qaraydigan,
issiq-sovug‘idan boxabar bo‘lib turadigan odam kerakku. G‘arbda bu masalaga oilaviy
majburiyat sifatida qaralmaydi, ota-onalar va oilaning boshqa keksa a’zolari yoshlarni uyda
qamab qo‘yishga ehtiyoj sezmaydi. G‘arbda sevgi-muhabbat tuyg‘usiga ancha jiddiy qaraladi,
odamlar yillab o‘zlariga har tomonlama mos keluvchi mukammal juft qidiradi, chunki dunyoda
o‘z taqdirini bog‘lay oladigan ikkinchi shaxs ham u kabi teng salohiyatga, o‘xshash qiziqishlar
va mashg‘ulotlarga ega bo‘lishi juft tanlashda asosiy omil sanaladi. Sharqda esa buning tamolila
aksi: oilaga yaqin tanishlar va do‘stlar orqali topilgan yoki tavsiya etilgan odamlar bilan oilaviy
munosabatlar o‘rnatiladi va ikki shaxsga mazkur «kelishuv asosidagi» munosabat, agar barchasi
jar yoqasiga kelib qolsa ham, umrining oxirigacha davom ettirilishi majburiyati yuklanadi.
Kelinlik yoki kuyovlikka nomzod albatta oila a’zolariga ham yoqishi, ular qo‘ygan talablarga
javob berishi zarur.
G‘arbda bor diqqat-e’tibor shaxsiy yutuq va mavjud qobiliyatlarni yuzaga chiqarishga qaratiladi.
Talabalardan faqat o‘zi haqida qayg‘urishi, qunt bilan o‘qishi, darslarda o‘qituvchini o‘ylantirib
qo‘yuvchi savollar berishi va eng muhimi tanlagan sohasiga qiziqishi rag‘batlantiriladi. Tahsil
oluvchilar faqat o‘qilayotgan ma’ruzani hazm qiluvchilar emas, balki uni yangi ma’lumotlar va
tadqiqotlar bilan yanada boyitishiga imkon yaratilgan. Vaholanki, Sharqda har bir talaba teng
darajadagi akademik yutuqlarga erishishi va zimmasiga yuklatilgan qiyin topshiriqlarni
bajarishiga urg‘u beriladi. Tartib-intizom barcha ta’lim muassasalarida birinchi o‘rindan turadi,
darsni o‘zlashtira olmagan o‘quvchi emas, balki belgilangan qoiodalarga rioya qilmagan
o‘quvchi ogohlantirishu-dashnomlar nishoniga aylantiriladi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, individualizm G’arbda XIX asrning ikkinchi yarmida olimlar tomonidan
o‘rganildi, jamiyatga singdirildi. Natijada, u asrlar davomida shakllanib kelgan oila va nikoh
munosabatlarini
butunlay
o‘zgartirib
yubordi.
Bugungi
globallashuv
jarayonida
individualizmning Sharqqa yoyilishi tarixda sodir bo‘lgan jarayonni takrorlab kelishi mumkinligi
havotirga soladi. Shu o‘rinda, individualizm faqat salbiy omillardan iborat deb qarash ham
noto‘g‘ridir. Aksincha, uni to‘g‘ri yo‘naltirish, ta’lim va texnika taraqqiyotida shaxs iste’dodi va
qobiliyatidan keng foydalanish yuqori samara beradi. Biroq uni jamiyatning eng asosiy bo‘g‘ini
bo‘lmish – oilaga ta’siri har doim ham yaxshi natijani berish-bermasligi borasida xulosalar aniq
emas. Negaki, oila bu – jamoa, unda umumiy maqsadlarni shakllantirish, kelgusi avlodning har
tomonlama yetuk bo‘lishida muhim vazifani bajaradi. Agar u ma’lum shaxslar manfaatini asosiy
markazga qo‘ysa, oilada hamjihatlilik, ishonch, o‘zaro mehr-muhabbat, sadoqat, fidokorlik kabi
umuminsoniy qadriyatlarni ham taraqqiy ettirish murakkablashib mumkin. Shu bilan birga
individualizm orqali oilada farzandning “men”ini shakllantirish, o‘ziga bo‘lgan bahosini oshirish
haqidagi imkoniyatlar hamda natijalarini o‘rrganish e’tiborga molik jihatdlardan biridir. Chunki,
individualizm uchun shaxsiy makon juda muhim va uni buzishiga urinishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Individual shaxslar o‘zga shaxslarning chegaralariga juda ma’suliyatli va hurmat bilan
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
287
munosabatda bo‘lishadi, ruxsat etilgan chegarani kesib o‘tishga yo‘l qo‘ymaydilar. Bugungi
zamonaviy oilalarda individulizmning kuchayishi milliy qadriyatlarning ba’zi bir jihatlarini
yo‘qolib ketishiga sabab bo‘ladi. Lekin, globallashuv jarayonida individuallikni ijobiy taraflari
muhimdir. Shunday ekan, o‘sib kelayotgan yosh avlodni har tomonlama barkamol qilib
tarbiyalashda bu kabi masalalarni ham e’tiborga olish lozim, shundagina kelajakda yetuk hsaxsiy
fazilatli avlodlarni dunyoga keltirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Gunnar Skirbekk, Nils Gilge. A history of philosophy. Scandinavian University Press. 11
New Fetter Lane, London, EC4P 4EE. 2002. 717 b.
2.
F.Akramova va b. Oila ensiklopediyasi – O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi – 2019. T.:
B 111.
3.
Falsafa. Qomusiy lug‘at. Q.Nazarov tahriri os-tida. – Toshkent: “O‘zbekiston Faylasuflari
Milliy jamiyati” nashriyoti, 2005.
4.
G‘arb falsafasi. – Toshkent: O‘zbekiston Faylasuflari Milliy jamiyati nashriyoti, “Sharq”
nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, 2004.
5.
Методологическая значимость работ Г. Зиммеля для понимания современной
теории индивидуализацииТекст научной статьи по специальности «СМИ (медиа) и
массовые коммуникации»
6.
https://cyberleninka.ru/article/n/kontseptsiya-individa-i-individualizatsii-v-teoriyah-z-
baumana-i-u-beka
