ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
252
DASTURIY TA’MINOT BO‘LIMINI O‘QITISH METODIKASI.
Berdiyev Bobomurod Erkin o‘g‘li
SHDPI, MI 4 bosqich talabasi
Ilmiy maslahatchi:
Yaxiyaxonova Muxiba Maxmudjonovna
SHDPI katta oʻqituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada umumta’lim maktablarida “Dasturiy ta’minot” bo‘limini
o‘qitishning samarali metodikalari yoritilgan. O‘quvchilarda zamonaviy dasturlash
ko‘nikmalarini shakllantirishda innovatsion yondashuvlar, xususan, loyihaga asoslangan,
muammoli va interaktiv metodlar qo‘llanilishi tahlil qilingan. Maqolada tajriba asosida
o‘quvchilar faolligi, mustaqilligi va bilim o‘zlashtirish darajasi o‘rganilgan. Dars jarayonlarida
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarning darsga bo‘lgan
qiziqishini oshirishga yordam berishi asoslab berilgan. Shuningdek, an’anaviy va innovatsion
metodlar taqqoslanib, har birining afzallik va kamchiliklari ko‘rsatib o‘tilgan. Tadqiqot natijalari
asosida samarali o‘qitish bo‘yicha amaliy tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Dasturiy ta’minot, o‘qitish metodikasi, loyihaviy metod, interaktiv ta’lim,
muammoli yondashuv, dasturlash, o‘quvchi faolligi, amaliy mashg‘ulot, innovatsion texnologiya,
zamonaviy ta’lim
Kirish.
Zamonaviy jamiyatda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi dasturiy ta’minot
bo‘limi o‘qitish metodikasini takomillashtirish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Dasturiy ta’minot
bu kompyuter tizimlarining asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, u foydalanuvchilarga turli vazifalarni
bajarishda yordam beradigan dasturlar va ilovalar majmuasini o‘z ichiga oladi. Shu sababli,
dasturiy ta’minot bo‘limini o‘qitish nafaqat texnik bilimlarni berish, balki talabalarni zamonaviy
dasturlash vositalari, algoritmlar va tizimli tahlil usullari bilan tanishtirishni ham nazarda tutadi.
Dasturiy ta’minotni o‘qitish metodikasi pedagogik yondashuvlar, innovatsion texnologiyalar va
amaliy mashg‘ulotlar uyg‘unligiga asoslangan bo‘lishi kerak. Chunki bugungi kunda dasturiy
ta’minotni o‘rganish faqat nazariy bilimlar bilan cheklanmaydi, balki amaliy mashg‘ulotlar,
loyiha asosida ta’lim va interaktiv dars usullari bilan boyitilishi lozim. Shuningdek, ta’lim
jarayonida talabalar mustaqil ishlash, muammolarni hal qilish va kreativ fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirishlari uchun mos sharoit yaratish muhim ahamiyatga ega.
Dasturiy ta’minotga oid fanlarni samarali o‘qitish uchun o‘quv dasturlari doimiy yangilanib
borishi, o‘quvchilarning ehtiyojlari va mehnat bozorining talablariga mos kelishi kerak.
Zamonaviy o‘quv metodikalarida masofaviy ta’lim, gamifikatsiya, laboratoriya ishlari va
dasturlash bo‘yicha jamoaviy loyihalarga katta e’tibor berilmoqda. Bu yondashuvlar talabalar
bilimini mustahkamlash va ularga real hayotda qo‘llash imkonini beradi.
Shuningdek, dasturiy ta’minotni o‘qitishda tahliliy va tanqidiy fikrlashni shakllantirish,
muammolarni hal qilish strategiyalarini o‘rgatish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa kelajakdagi
mutaxassislarning raqobatbardoshligini oshirishga, ularning dasturiy mahsulot yaratish bo‘yicha
kompleks yondashuvlarga ega bo‘lishiga yordam beradi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
253
Xorijiy adabiyotlar tahlili.
Shvetsariyalik olim Jean Piaget oʻzining kognitiv rivojlanish
nazariyasi asarida ta’lim jarayonidagi konstruktivistik yondashuvi dasturiy ta’minotni o‘qitish
jarayonida ham qo‘llanilishi gʻoyasi ilgari surilib, talabalar o‘z bilimlarini mustaqil ravishda
shakllantirishlari kerakligi va bunda amaliy tajriba muhim ahamiyatga ega ekanligi aytib oʻtilgan.
[1]
AQSH tadqiqotchisi Seymour Papert esa oʻz tadqiqotlarida o‘quvchilarning o‘z o‘zidan
o‘rganishiga asoslangan konstruktsionistik yondashuvni ishlab chiqqan va dasturlashni o‘rganish
tajriba va loyiha asosida tashkil etilishi lozim deb hisoblagan.[2]
Shu jumladan oʻzbek tadqiqotchilari Xamidulla Oripov o‘z ilmiy ishlarida axborot
texnologiyalarini ta’lim jarayoniga joriy etish muhimligini ta’kidlaydi va zamonaviy ta’lim
jarayonida dasturiy ta’minot va algoritmlarni o‘qitish amaliy mashg‘ulotlar bilan boyitilgan
holda olib borilishi kerak ekanligini ta’kidlab oʻtadi.[3]
Abdumo‘min Sattorov innovatsion pedagogik texnologiyalarning dasturiy ta’minot o‘qitishdagi
samaradorligini oʻz tadqiqotlarida aytib oʻtgan o ‘rganib, Interaktiv va loyiha asosidagi ta’lim
dasturiy ta’minotni o‘qitishda talabalar mustaqil fikrlashi va real loyihalar ustida ishlashga
tayyorlanishiga xizmat qilishini va bu yondashuv zamonaviy dasturlash ta’limini amaliy
mashg‘ulotlar orqali rivojlantirishga qaratilganligini [4]
Yuqoridagi ilmiy manbalar shuni ko‘rsatadiki, dasturiy ta’minotni o‘qitish metodikasida
konstruktivistik va konstruktsionistik yondashuvlar muhim ahamiyatga ega. Xorijiy va mahalliy
olimlarning tadqiqotlari o‘quv jarayonida amaliy mashg‘ulotlar, loyiha asosida ta’lim va
interaktiv metodlarni qo‘llashning samarali ekanligini tasdiqlaydi.
Metodlar.
Dasturiy ta’minot boʻlimini bir necha metodlar orqali o‘qitish mumkin. Jumladan,
amaliy mashg‘ulotlar (praktik mashg‘ulotlar)
˗
Talabalar real loyihalar, kod yozish topshiriqlari, mini-proyektlar ustida ishlaydi.
˗
Nazariyani amaliyotda sinash imkoniyati yaratiladi.
˗
Masalan: CRUD dastur yaratish, algoritmlar yozish, test qilish.
Loyihaga asoslangan o‘qitish (Project-Based Learning).
˗
Har bir mavzu yoki modul bo‘yicha kichik loyihalar bajariladi.
˗
Jamoa bo‘lib ishlash, GitHub bilan ishlash, loyiha boshqaruvi ko‘nikmalari shakllanadi.
˗
Masalan: Veb ilova yaratish, mobil ilova ishlab chiqish, sun’iy intellekt loyihasi.
Kod tahlili va “Code Review” metodikasi.
˗
Talabalar bir-birining kodlarini tahlil qilishadi, xatolarni topishadi.
˗
Yaxshi kod yozish madaniyati, optimallashtirish va xavfsizlikni o‘rganishadi.
˗
Real dasturiy jamoalardagi ish muhitini simulyatsiya qiladi.
Natija.
“Python dasturlash tilida satriy kattaliklar (string)” mavzusini loyihaga asoslangan
o‘qitish (Project-Based Learning) metodida koʻrib chiqamiz.
Loyiha nomi:
Matn tahlilchi dastur (Text Analyzer)
Maqsadi. Talabalar Pythondagi string tipidagi ma'lumotlar bilan ishlashni, ularni tahlil qilishni
va foydalanuvchidan kiritilgan matn asosida oddiy dastur tuzishni o‘rganadilar.
Asosiy ko‘nikmalar
.
˗
String metodlari (len(), lower(), upper(), split(), replace(), count(), find() va h.k.)
˗
Foydalanuvchi bilan muloqot (input())
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
254
˗
Shart operatorlari (if, elif, else)
˗
Ro‘yxatlar va tsikllardan foydalanish (for, while, list, set)
˗
Funksiya yaratish
Loyiha tavsifi – Talaba quyidagi funksiyalarga ega bo‘lgan oddiy matn tahlil dasturini yaratadi.
Dastur natijasida quyidagilar bajaradi.
˗
Foydalanuvchidan matn kiritishni so‘raydi
˗
Matnning uzunligini hisoblaydi
˗
So‘zlar sonini topadi
˗
Matndagi eng ko‘p uchraydigan harfni aniqlaydi
˗
Belgilangan so‘z yoki harf necha marta ishlatilganini aniqlaydi
˗
Matnni teskari tartibda chiqaradi.
˗
Istalgan so‘z/harfni boshqasi bilan almashtiradi
˗
Matnni lower, upper, capitalize funksiyalari bilan o‘zgartiradi
Rejasi.
1. Kirish (1-soat)
˗
String nima?
˗
Python'da string qanday ishlaydi?
˗
Eng ko‘p ishlatiladigan string metodlari
˗
2. Guruhga bo‘lib, loyiha talablarini tushuntirish (30 daqiqa)
˗
Har bir guruh o‘zining matn tahlil loyihasini ishlab chiqadi
˗
Har bir vazifani kim bajarishi aniqlanadi
3. Dasturlash (2 soat)
˗
Har bir talaba/guruh o‘z loyihasini kodlaydi
˗
O‘qituvchi texnik yordam beradi
˗
4. Ta’riflash va baholash (30 daqiqa)
˗
Har bir guruh o‘z loyihasini taqdim etadi
˗
Kod sifati, kreativlik va to‘liq ishlashiga qarab baholanadi
Baholash mezonlari (100 ball).
Ko‘rsatkich
Ball
Loyiha to‘liq ishlashi
30 ball
String metodlaridan to‘g‘ri foydalanish 25 ball
Kod sifati va tartibliligi
15 ball
Loyihani tushuntirib bera olish
10 ball
Foydalanuvchi interfeysi (CLI)
10 ball
Kreativ yondashuv
10 ball
Muhokama.
Dasturiy ta’minot bo‘limini amaliyot oʻtayotgan Shahrisabz tumani 24-umumiy
oʻrta maktabining 9- sinf oʻquvchilari oʻrtasida oʻtkazilgan tahlil natijalari shuni koʻrsatadiki,
Loyihaga asoslangan metod orqali
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
255
˗
O‘quvchilar o‘zlari izlanishga undaladi,
˗
Real vaziyatlarga yaqinlashadi,
˗
Ko‘nikmalar chuqurroq shakllanadi.
9-A sinfda darsni loyihaga asoslangan metod bilan,
9-B sinfda esa an’anaviy (ma’ruza-amaliy) usulda o‘tildi.
Biz endi o‘quvchilar faolligi, qiziqishi va natijalarini tahlil qilib, diagramma bilan xulosa
chiqamiz.
Ko‘rsatkichlar
9-A (Loyihaviy) 9-B (An’anaviy)
Darsga qiziqish
Yuqori
O‘rtacha
Faollik (savat, savol-javob, kod yozish) Faol
Past
Mustaqil ishlash qobiliyati
Yuqori
Past
Baholar o‘rtachasi (10 likda)
8.7
6.3
Quyidagi ustunli diagrammada ikki sinf ko‘rsatkichlari solishtiramiz:
Yuqoridagi diagrammadan ko‘rinib turibdiki:
˗
9-A sinf (loyihaviy metod): o‘quvchilar darsga qiziqishi, faolligi va mustaqil ishlashi
yuqori bo‘lgan.
˗
9-B sinf (an’anaviy metod): o‘quvchilar qiziqishi pastroq, faollik sust, mustaqil fikrlash
esa cheklangan bo‘lgan.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, nazariy bilimlarni amaliyot bilan uyg‘unlashtirish orqali
o‘quvchilarning fan bo‘yicha bilimlari yanada mustahkamlanadi. Tadqiqot natijalariga asoslanib,
dasturiy ta’minotni o‘qitish metodikasini yanada takomillashtirish uchun quyidagi takliflar ilgari
suriladi: interaktiv dasturlar va simulyatsiyalardan keng foydalanish, masofaviy ta’lim
platformalarini takomillashtirish hamda jamoaviy loyiha asosida o‘qitish metodlarini
rivojlantirish.
Xulosa.
Zamonaviy axborot texnologiyalari jadal rivojlanayotgan davrda dasturiy ta'minot
bo‘limining mazmunli, tizimli va samarali o‘qitilishi dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
O‘quvchilarda mustahkam nazariy bilimlar bilan birga, amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish
uchun an’anaviy, interaktiv va innovatsion metodlarni uyg‘unlashtirgan o‘qitish yondashuvlari
zarur.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
256
Tadqiqotlar va amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, loyihaga asoslangan o‘qitish, muammoli
ta’lim, hamda ko‘rgazmali-interaktiv metodlar dasturiy ta'minot bo‘limini o‘qitishda yuqori
samaradorlikka ega. Ayniqsa, o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, muammoni tahlil qilish,
algoritmik yondashuvni shakllantirish va dasturiy yechimlar ishlab chiqish qobiliyatlari aynan
amaliy mashg‘ulotlar va real loyihalar orqali rivojlanadi.
Shunday qilib, dasturiy ta’minot bo‘limini o‘qitishda loyihaviy, interaktiv va amaliy
yondashuvlarni qo‘llash zamonaviy ta’limning ajralmas qismi bo‘lib, o‘quvchilarning kasbiy
tayyorgarligi va raqamli savodxonligini rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Piaget, Jean.
The Origins of Intelligence in Children
. Norton, 1973.
2.
Papert, Seymour.
Mindstorms: Children, Computers, and Powerful Ideas
. Basic Books,
1991.
3.
Oripov, Xamidulla.
Axborot texnologiyalari ta’limi va innovatsion yondashuvlar
.
Toshkent: Fan, 2018.
4.
Sattorov, Abdumo‘min.
Interaktiv o‘qitish usullari va ularning dasturiy ta’minot
ta’limidagi roli
. Toshkent: Innovatsiya, 2020.
