ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
245
BOSHQARUVCHANLIK MADANIYATI
Ro’ziyeva Gulsanam
Buxoro davlat universiteti
San’atshunoslik va pedagogika fakulteti
Madaniyatshunoslik yo’nalishi 1-bosqich talabasi
+998972397679
Ruziev D.Yu.
Ilmiy maslahatchi: t.f.n., professor
Annotatsiya:
Maqolada boshqaruv tizimi hamda boshqaruv madaniyati to’g’risida
tushunchalarning mazmun va mohiyati hamda ularning o’zaro umumiy tomonlari, o’quvchilarni
tarbiyalashdagi roli va o’rni ko’rsatib berilgan.
Kalit so’zlar:
Psixologiya, boshqarish, faoliyat, mashinalar.
Boshqaruv oʻzi nima?.Boshqaruv - ko’p ma‘noli tushuncha.Fayol Anri 1918-yilda Maʼmuriy
tadqiqotlar markazini tashkil etgan. Fayol boshqaruv faoliyatini boshqa faoliyat turlaridan
ajratgan holda uni tashkil qilishning umumiy qoidalarini ishlab chiqdi, birinchilardan boʻlib
boshqaruv nazariyasining shakllanishiga asos soldi. U obyektga mustahkamligini saqlash yoki
tizimning bir holatdan ikkinchi holatga o’tkazishda ta‘sir etish uchun kerak bo’lgan joyda
qo’llaniladi. Shuning uchun boshqaruv tushunchasi boshqaruvchi ta‘siriga ta‘rif berish uchun
qo’llaniladi. Boshqaruv tizimining turlarini ajratib ko’rsatash mumkin: Masalan: ishlab
chiqarishning uzluksiz bajaruvchilari bo’lgan insonlar alohida mashinalar, mexanizmlar, tizimlar,
ishlab chiqarishdagi texnologik jarayonlar, aniqrog’i, ishlab chiqarish jarayonlaridagi alohida
elementlarni boshqaradi. Boshqarish muammolari ham bir qancha fanlar tomonidan o’rganiladi.
Jumladan, falsafa, tarix iqtisod, xuquqshunoslik va psixologiya uning o’ziga xos tomonlarini
ochish bilan shug’ullanadi. Psixologiya boshqarishni ham obyekti, ham subyektini o’rganadi.
Psixologik tadqiqotlarda o’rganiladigan olimlar jamoasi, alohida shaxs, ularning psixologik
holatlari, ulardagi ayrim jarayonlar va vazifalari boshqaruv ob‘ekti deb aytiladi. Boshqaruvning
subyekti o’rganilganda esa odatda boshqaruvchi shaxs yoki odamlar guruhi nazarda tutiladi.
Boshqarishning umumiy nazariyasini kibernetika fani o’rganadi. Kibernetika (grekcha so’zidan
olingan bo’lib ―kibernetike” – boshqarish san‘ati demakdir). Boshqaruv – bevosita ijtimoiy
psixologiya bilan bog’liq bo’lib, eng avvalo shaxsni boshqarish va shaxs orqali uning faoliyatini
boshqarish demakdir. Boshqarish - o’zi san‘at, san‘at esa – qobiliyatdir. Demak, shaxs doimo
boshqarishga muhtojdir. Boshqaruvda rahbarning doimo obyekti mavjud bo’lib, qonun,
buyruq va ko’rsatmalarga asoslanib, o’z faoliyatini olib boradi. Faoliyat esa ko’p hollarda
xabarlar yig’indisidan iboratdir. Boshqaruv nazariyasi qonun, buyruq va ko’rsatmalarga
asoslangan.Boshqarish – bu quruq gap va so’zlar majmuasidan iborat bo’lib qolishi kerak emas,
boshqarishda xar bir so’zni o’ylab gapirish, boshqa hamkasblarning so’zi, fikri, mulohazalarini
eshita bilish ham jamoada o’zaro munosobatlarni yaxshilashga xizmat qiladi. Rahbar tomonidan
ko’rsatma va farmoyishlarni ko’paytirib yuborish natijasida, ularni oddiy qog’ozda qolib o’z
kuchini yo’qotishga olib keladi. Rahbar doimo qonunlarning ijrosini to’la tarafdori bo’lishi bilan
birga o’ziga xos psixolog bo’lishi ham talab etiladi. Demak, rahbar ham qonun ijrosini
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
246
ta‘minlovchi va uni nazoratini amalga oshiruvchi shaxs hisoblanadi. Agarda xodimlar sof dil,
pok bo’lganlarida rahbarning bunday qonun ijrosini nazorat qilishiga, vaqti kelganda qattiqqo’l
bo’lishiga zarurat ham bo’lmas edi. Lekin xodimlar turli oilada, muhitda tarbiyalanganligi uchun
ular orasida beoqibat, beburt va bemaslaklar yetarli darajadadir. Agar yaxshilik qilsang ula sen
tomonda, hamma narsa seniki, deb qasam ichadi, biroq xavf tug’ilsa hech ikkilanmay sotqinlik
qiladi. Boshqarishda rahbarning bosh vazifasi bu jamoani asrashdan iboratdir. Jamoani tanazulga
olib kelgan va uni barbod qilgan rahbarni jamoa kechirmaydi. Rahbar jamoani boshqarishda
nafaqat nazariyachi bo’lishi, balki amaliyotchi bo’lishi ham talab etiladi. Rahbar jamoani ikki
yo’l bilan boshqarishi mumkin: Birinchisi, rahbarni jamoa hurmat qiladi, sevadi va u tomonidan
berilgan barcha topshiriqlarni bajarishadi. Ikkinchisi, rahbardan qo’rqqanidan buyruqlariga itoat
etadi, shuning uchun sevgan rahbarimiz bizni qanday o’ziga itoat ettirsa, qo’rqib hurmat
qiladigan rahbar ham bizni shunday idora qiladi. Shu bilan birga rahbarlarni burch, aql-idrok,
maqsad, nomus, axloq kabi omillar ham boshqaradi, ularning ruhiyatiga ta‘sir etadi. Ba‘zi
rahbarlar uchun burch yoki nomus barcha insoniy omillardan ustun turishi mumkin. Shuning
uchun boshqaruv san‘ati juda murakkab jarayondir. Xalqni xalq, millatni millat sifatida
yashashini ta‘millaydigan bu rahbardir. Lekin rahbarni rahbar qiladigan – bu jamoadir. Jamoa
bilan rahbar o’rtasida bir-birini tushunish, qo’llab quvvatlash yuzaga kelsa, jamoaning,
rahbarning kosibkorida baraka bo’ladi. Xar bir xalqning,xar bir millatning madaniyati boʻlgani
kabi boshqaruvning xam oʻziga xos madaniyati boʻladi.Boshqaruv madaniyati – boshqaruv va
rahbarlik sohasida muayyan maqsadga erishish yoʻlida insoniy salohiyatni roʻyobga chiqarishga
qaratilgan madaniy-maʼrifiy tadbirlar majmui va ularni amalga oshirish jarayonining namoyon
boʻlishini anglatuvchi tushuncha.Boshqaruv madaniyati – boshqaruv va rahbarlik sohasida
muayyan maqsadga erishish yoʻlida insoniy salohiyatni roʻyobga chiqarishga qaratilgan
madaniy-maʼrifiy tadbirlar majmui va ularni amalga oshirish jarayonining namoyon boʻlishini
anglatuvchi tushuncha. Boshqaruv madaniyati boshqarilayotgan har qanday obyektga nisbatan
ishlatiladi. Shuning uchun boshqaruv madaniyatini jamiyatni boshqarishda ham, tashkilot va
muassasalarni boshqarishda ham kuzatishimiz mumkin. Oʻz mohiyatiga koʻra, boshqaruv
madaniyati tashkilot faoliyatida ishtirok etuvchi barcha boʻlimlar faoliyatini oʻzaro
muvofiqlashtirish va tashkilot miqyosida tarbiyaviy ishlarni amalga oshirish funksiyasini
bajaradi. boshqaruv madaniyati xodimlar faoliyati, maqsad-muddaolari va ularning qadriyatlarini
hisobga olgan holda boshqaruvni amalga oshirishdir. Oqilona tarzda tashkil etilgan boshqaruv
madaniyati tashkilotdagi mavjud inson resurslarini jadallashtirish va shu orqali mehnat
samaradorligini yanada oshirish imkoniyatini yaratadi. Shu bilan birga, boshqaruv madaniyati
qisqa muddatlarda kam harajatli va salmoqli natijalarni qoʻlga kiritish imkonini beradi.
Boshqaruv madaniyatini takomillashtirish orqali muayyan korxona aʼzolarining ichki
imkoniyatlari – bilimi, tajribasi, ijodiy salohiyati, xodimlarning oʻzini namoyon etishga intilishi
kabi omillarni roʻyobga chiqarib ishlab chiqarish samaradorligini oshirish imkoni tugʻiladi. Shu
maʼnoda, boshqaruv madaniyati tashkilot madaniyati, xulq meʼyorlari, xodimlar oʻrtasidagi
oʻzaro muloqot takomillashuvi, mehnatga boʻlgan oqilona munosabatning shakllanishiga xizmat
qiladi. Jamiyat taryotining yangi rivojlanish pogʻonalariga koʻtarilib borishi bilan boshqaruv
madaniyati ham davr talabiga mos ravishda mukammallashib boradi. Hozirgi davrda tashkilot
yoki korxonaning samaradorligi koʻproq zamonaviy raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab
chiqarish bilan belgilanadi. Bunday sharoitda tashkilotning boshqaruv madaniyati iloji boricha
innovatsion loyihalarni joriy etishga qaratilgan boʻlishi lozim. Boshqaruv madaniyati tashkilot
miqyosida maʼmuriyat va xodimlar, jamiyat miqyosida esa hukumat va fuqarolar oʻrtasidagi
oʻzaro munosabatning mazmun-mohiyatini ham tashkil etadi. Shu bois boshqaruv madaniyati
ham mazmunan, ham shaklan oʻzgarib, mukammallashib boradigan tushunchadir. Xususan,
jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida boshqaruv madaniyati koʻproq demokratik
tamoyillarni singdirib bormoqda. Tashkilot miqyosidagi boshqaruv madaniyati rahbarning
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
247
quyidagilarga munosabatida namoyon boʻladi
:
xodimlar; mavjud korxonada amal qiladigan
faoliyat texnologiyalari; ishlab chiqarishga sarflanadigan vaqt; korxona faoliyatini rejalashtirish;
tashkilot maqsadiga erishish uslublari; xodimlarga nisbatan qoʻllanadigan ragʻbatlantirish va
jazolash uslublari; korxona miqyosida xodimlarning lavozimi boʻyicha oʻsish koʻrsatkichlari va
h.k. boshqaruv madaniyatini mazkur jamiyatdagi madaniyatning bir koʻrinishi sifatida ham
taʼriflash mumkin. Shu jihatdan, muayyan tashkilot va muassasadagi boshqaruv madaniyati
davlat boshqaruvida amal qilayotgan madaniyatning asosiy jihatlarini oʻzida aks ettiradi.
Boshqaruv madaniyatining asosiy tamoyillarini ishlab chiqishda mazkur jamiyat madaniyatini
belgilovchi asosiy omillar, ayniqsa, milliy xususiyatlarni hisobga olish lozim. Bundan tashqari,
iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy maqsadlarni oʻzaro muvofiqlashtirish ham muhim ahamiyat kasb
etadi. Bunday zarurat korxona yoki tashkilot rivojlanishining asosiy shartidir. Boshqaruv
madaniyati ijtimoiy nazorat shakli sifatida mavjud bilimlarni amaliyotga muttasil tatbiq etib
borish jarayoni boʻlib, uzluksiz rivojlanish, mukammallashib borish xususiyatiga ega boʻlishi
hamda fanning soʻnggi yangilik va kashfiyotlarini aks ettirishi lozim. Boshqaruv madaniyatini
amalga oshiruvchilar rahbarlardir. Zamonaviy rahbarlarni tayyorlashda ularning ilmiy va
madaniy salohiyatini, boshqaruv madaniyatini yanada yuksaltirish eng dolzarb masaladir.
Hozirgi davrga kelib jamiyat boshqaruvida boshqaruv madaniyatining uch asosiy turi mavjud:
avtoritar, demokratik va liberal. Oʻzbekiston huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurish
yoʻlidan borar ekan, jamiyat boshqaruvida demokratik boshqaruv tamoyillari yetakchi oʻringa
chiqmoqda va boshqaruv madaniyati shunga mos tarzda namoyon boʻlmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Muxitdinov X.A., Sobirov A.A. Boshqaruv nazariyasi: darslik/ O‘zbekiston Respublikasi
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. – Toshkent: nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi.
Cho‘lpon, 2012. – 240 b. (o'zbek tilida).
2. Suetenkov E.N., Pasko N.I. Menejment asoslari: darslik. -M.: F ORUM: INFRA-M, 2005 yil.
3. Tulaganova D.S. va boshqalar. Iqtisodiyotda boshqaruv samaradorligini baholash.
Monografiya. -T .: Fan. 2009 yil.
4. Sobirov A.A. Boshqarish nazariyasi asoslari. O`quv-uslubiy majmua. - T.: TD ME, 2011.
(o'zbek tilida).
