ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
148
XITOY IYEROGLIFIKASINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Isanova Sarvinoz Jasur qizi
Samarqand Davlat сhet tillari instituti
Sharq tillari fakulteti, Yaqin Sharq tillari kafedrasi
Filologiya va tillarni o'qitish xitoy tili 1-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola Xitoy iyeroglifikasining tarixan rivojlanish bosqichlari
to’g’risidagi ma’lumotlarni, har bir bosqich Xitoyning qaysi bir podsholik davriga to’g’ri
kelganini, xitoy tilining murakkabligi sabab o’rganish qiyin bo’lgan iyerogliflarni
soddalashtirish qanday amalga oshirilganini o’z ichiga oladi.
Annotation:
This article contains information about the historical stages of development of
Chinese hieroglyphs, which dynasties of China each stage corresponds to, and how the
simplification of hieroglyphs, which were difficult to learn due to the complexity of the
Chinese language, was carried out.
Kalit so'zlar:
Xitoy iyeroglifikasi, Hanzi
(
汉
字
),
Kanji yozuvi, Jiahu belgilari,
Orakul suyak
yozuvi, Muhr yozuvi (juanshu),
Klerikal yozuv(lìshū), Namunali yozuv yoki Kaishu
楷
书
.
Key words:
Chinese hieroglyphics, Hanzi (
汉
字
), Kanji script, Jiahu characters, Oracle bone
script, Seal script (juanshu), Clerical script (lìshū), Model script or Kaishu
楷书
.
Xitoy tilini o’qish va yozishni o’rganganingizda, siz dunyodagi eng qadimgi yozuv tizimlaridan
birini o’rganasiz. Xitoy belgilarining evolyutsiyasi ming yillar oldin kuzatilishi mumkin. Sopol
idishlar, chig’anoqlar va suyaklarga o’yib yozilgan belgilar 8000 yil oldin deb topilgan.
Taxminan 3000 yil oldin hayvonlarning suyaklari va toshbaqa qobig’iga yozilgan fol ochish
marosimlari bilan bir xil yozuv tizimi yaratilgan. Ushbu belgilarning ba'zilari bugungi kunda
ishlatiladigan xitoy iyerogliflarining “ajdodlari” hisoblanadi. Xitoy yozuvi asrlar davomida
rivojlanishda davom etdi va ilk bor Tang sulolasi tomonidan biz bugungi kunda amalda
qo’llaydigan an'anaviy xitoy yozuvining taniqli tizimi vujudga keldi. Xitoy yozuvi tarixidagi
yana bir evolyutsiya o’tgan asrda Xitoyda qo’llanilayotgan yozuv tizimini yaratish uchun xitoy
iyerogliflarining soddalashtirilishi bilan sodir bo’ldi.
Avvalambor bizda savol paydo bo’ladi,
o’zi xitoy iyerogliflari nima?
Hanzi
(
汉
字
)
nomi bilan tanilgan xitoy iyerogliflari xitoy yozuvining asosini tashkil qiladi va
Gʻarb tillarida qoʻllaniladigan alifbo tizimidan keskin farq qiladi. Alifbo harflaridan farqli
o’laroq, logogrammalar so’zlarni yoki so’z birikmalarini ifodalaydi. Qadimgi Misr,
Mesopotamiya va Xitoyda qo’llanilganlar kabi dunyodagi eng qadimgi yozuv tizimlari
logografik tizimdan foydalanadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
149
Eng qadimgi xitoy iyerogliflari rasm yoki piktogrammalar yordamida yaratilgan bo’lib, ular
dastlab loydan yasalgan idishlar va suyaklarga, keyinroq bronza va boshqa metallarga yozilgan.
Bu belgilar oxir-oqibatda biz bugun ko’rib turgan xattotlik uslubiga aylandi. Bu uslub ham
asrlar davomida Oracle suyaklari deb ataladigan qo’pol, shakllanmagan uslubdan zamonaviy
“romb shaklidagi” belgilargacha o’zgargan. Ba’zi belgilar piktogrammalar bo’lib, unda belgi
elementni tasvirlaydigan rasmdir. Boshqalar esa mavhum tushunchani ifodalovchi
ideogrammalardir. Keyin ikki yoki undan ortiq piktogramma va ideogrammalarni birlashtirib,
yangi ma’no hosil qiluvchi belgilar va ma’no va tovushni beruvchi elementlarni birlashtirgan
belgilar mavjud.
Xitoyliklarning
“
苍颉造
字
”
(“Cangjie belgilar yaratdi”) maqoliga ko’ra, xitoy iyerogliflari
Sariq imperatorning to’rt ko’zli rasmiy tarixchisi Kanji ixtirosi edi. Kanji ozining aql-zakovati
va ajoyib xotirasi bilan mashhur bo’lgan va Sariq imperator tomonidan ma'lumotni yozib olish
uchun yozuv tizimini ixtiro qilish vazifasi berilgan. Keyin Kanji atrofdagi narsalarni, hayvonlar
va boshqa tirik mavjudotlarni, geografik xususiyatlarni, quyosh, oy va yulduzlarni o’rganishga
kirishdi, har bir ob'ektni boshqalardan ajratib turadigan o’ziga xos xususiyatini topdi. Keyin u
o’ziga xos xususiyatlarning har birini o’zida mujassam etgan personajlarni yaratdi. Afsonaga
ko’ra, u xudolarni tugatilgandan so’ng va samoviy arvohlar yig’lab yuborishgan, chunki ular
Kanjining ixtirosi odamlarni yanada ayyorroq qilishini bilishgan.
O’shandan beri arxeologik kashfiyotlar, hatto bizning bilimimizda hali ham boshliqlar mavjud
bo’lsa ham, xitoy belgilarining kelib chiqishining muqobil, ilmiy jihatdan aniqroq ko’rinishini
taqdim etdi. Yozma belgilarning dastlabki dalillari 8000 yilllar oldingi deb taxmin qilinadi.
Neolit (yoki yangi tosh davri) davriga oid bir qancha arxeologik yodgorliklarda ideogrammalar
yoki geometrik shakllar tasvirlangan sopol idishlar, hayvonlar suyaklari va toshbaqa qobiqlari
topilgan. Ushbu joylarning eng qadimgisi Xenan provinsiyasidagi Jiahu bo’lib, u miloddan
avvalgi 6600 yilga tegishli bo’lib, unda toshbaqa qobig’ida 16 ta aniq belgi aniqlangan.
Shuning uchun ba'zi tarixchilar bu Jiahu belgilarini eng qadimgi xitoy belgilari deb da'vo
qilishadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
150
Yuqorida siz Jiahu belgilaridan bir nechtasini ko’rib turibsiz.
Yana bir muhim neolit arxeologik yodgorligi Xitoyning Shensi provinsiyasidagi Sian shahridan
sharqda joylashgan Banpo maydoni boʻlib, u yerda kulolchilikda oʻyib ishlangan 22 ta belgi
topilgan. Banpo maydoni miloddan avvalgi 4000-5000 yilliklarga to’g’ri keladi.
Ushbu neolit belgilari bilan bog’liq muammo shundaki, mutaxassislar ushbu belgilarning
ma’nosi yoki funksiyasi bilangina ularni eng qadimgi xitoy belgilari deb da'vo qilishlari qiyin.
Bundan tashqari, bu belgilar zamonaviy xitoylarning haqiqiy avlodlari bo’lgan belgilarning
keyingi shakllariga deyarli o’xshamaydi yoki umuman o’xshamaydi. Neolit davri topilmalari
xitoy yozuvining birinchi dalili ekanligi haqidagi dastlabki da'volarga qaramay, ko’pchilik
mutaxassislar har doim alohida topilgan bu belgilarni yozuv tizimi sifatida tasniflash mumkin
emas degan fikrga qo’shiladilar.
Keyingi bosqichga keladigan bo’lsak, Orakul suyak yozuvi, eng qadimgi xitoy yozuvi Shan
sulolasi davriga (miloddan avvalgi 1600-1046) tegishli. Ushbu suyaklar bashorat qilish uchun
foydalanilgan, u Shang jamiyati, siyosati va dini haqida bebaho tushunchalarni beradi. Skript,
birinchi navbatda, toshbaqa plastronlari va ho’kiz skapulalariga yozilgan.
XIX-asr oxirida Anyan (Xenan provinsiyasi) yaqinida topilgan orakul suyaklari bizning
dastlabki Xitoy sivilizatsiyasi haqidagi tushunchamizda inqilob qildi. Ularning tadqiqot
natijalari xitoy yozuvining kelib chiqishi, qadimgi diniy urf-odatlar va xitoy tilining
rivojlanishiga oydinlik kiritdi.
Orakul suyak yozuvining kelib chiqishi:
•
Orakul suyak yozuvi xitoy yozuvining eng qadimgi ma’lum shakli bo’lib, Shan sulolasi
davridan (miloddan avvalgi 1600-1046 yillar) mavjud.
•
Skript asosan fol ochish uchun ishlatilgan, bu erda savollar suyaklar yoki qobiqlarga yozilgan,
so’ngra ular yorilib ketguncha qizdirilgan va yoriqlar ajdodlar ruhlarining javoblari sifatida
talqin qilingan.
•
Koʻpchilik orakul suyaklari Yin shahrining Shan poytaxti, Xenanprovinsiyasining hozirgi
Anyang shahri yaqinida topilgan boʻlib, Shan jamiyatining siyosiy, ijtimoiy va diniy jihatlari
haqida qimmatli tushunchalar beradi.
•
Orakul suyak yozuvi Shang sulolasi davrida, ayniqsa qirollik saroyi va
jamiyatning elita a'zolari tomonidan keng qo’llanilgan.
•
Shang qirollari harbiy yurishlar, ov ekspeditsiyalari va qishloq xo’jaligi faoliyati kabi turli
masalalarda ajdodlardan yo’l-yo’riq olish uchun orakul suyaklaridan foydalanganlar.
•
Orakul suyaklaridan fol ochish uchun foydalanish Shangning ajdodlarning tirik dunyoga
ta'sir qilish kuchiga va ruhiy dunyo bilan aloqani saqlab qolish muhimligiga ishonishini aks
ettiradi.
Piktografik belgilar:
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
151
Ko’pgina o
rakul
suyak belgilari piktografik bo’lib, ular o’zlari tasvirlaydigan narsalarga
o’xshaydi.
Masalan, “quyosh” (
日
) belgisi quyoshga o’xshash markazida nuqta bo’lgan doira bo’lsa, “oy”
(
月
) belgisi yarim oy shaklidir.
Piktografik belgilarda koʻpincha Shan jamiyatida muhim boʻlgan hayvonlar (ot, qush), tabiat
hodisalari (togʻ, daryo) va buyumlar (pichoq, idish) tasvirlangan.
Keyingi bosqich bronzaga o„yib bitilgan yozuvlar tarixi.
Jinwen yinjin “bronza matnlari” Shang (miloddan avvalgi XVII-XI asr) va Chjou (miloddan
avvalgi XI asr - miloddan avvalgi 221-asr) davridagi marosimda qo’llangan bronza
idishlaridagi, shuningdek, urushayotgan davlatlarning boshqa ob'ektlaridagi yozuvlardir.
Bronza yozuvlarining rivojlanishi:
Erligan davriga oid eng qadimiy yozuvlar (XIII asr) juda oz sonli idishlarda saqlanib qolgan,
yozuvlarda esa faqat bir-uch belgidan iborat. Belgilar idishga quyiladi va tashqariga chiqib
turadi (yangwen lini), ya'ni belgilar qolipga o’yilgan. Ba’zi yozuvlar oila nomlari, ba'zilari
ajdodlarning ismlari bo’lib, qurbonlik qilish paytida idishlar ishlatilgan, ba’zi yozuvlar hatto
idishdan foydalanishga ishora berishi mumkin. Kemalarning aksariyati arxeologlar tomonidan
qazilmagan, ammo antikvarlar bozori orqali muzeylarga yo’l topganligi sababli, ular haqiqiy
Erligang idishlari yoki qalbaki ekanligini isbotlab bo’lmaydi.
Yin davri (XII-XI asrlar), yaʼni Shan davrining soʻnggi qismidagi yozuvlar uzunroq, ammo
nisbatan qisqa, eng uzuni 50 ga yaqin belgidan iborat. Yozuvlar mazmuni Erligang
parchalariga oʻxshash boʻlib, ularda oilalar yoki mulkdorlarning ismlari yoki qurbonlik
qilingan ajdodlarning ismlari mavjud. Oilalarning belgilarini (zuhui
族
徽
) to’g’ridan-to’g’ri
xitoycha belgilar sifatida talqin qilish mumkin emas, balki “geraldik” ma'noga ega. Ba'zilari
odam (antropomorf), ba'zilari hayvonlar (zoomorf) shakliga ega. Ushbu belgilarning bir qismi
xitoy belgilarining qadimiy shakllari sifatida talqin qilingan, ba'zilari esa keyinchalik joy
nomlari sifatida ishlatilgan. Yozuvlar ko„pincha shakliga qarab idishlarning bir nechta
qismlarida uchraydi. Odatda, yozuv idishning ichki tomonida joylashgan bo’ladi.
Muhr yozuvi (juanshu)ga keladigan bo’lsak, ikkita asosiy shaklda mavjud. Katta muhrli yozuv
(dazhuan) deb nomlanuvchi oldingi shakl belgilardan kelib chiqqan, miloddan avvalgi XI-III
asrlardagi Shan va Chjou sulolalariga oid bronza marosim idishlariga quyilgan. Uning chiziqli
tarkibi yanada muntazamlashgani sababli, muhr yozuvlari asosan esdalik yozuvlari uchun
ishlatilgan. Ikkinchi tshakli kichik muhrli yozuv (xiaozjuan) deb ataladi. Keyingi va
birlashtirilgan shakli miloddan avvalgi 221-yildan 209- yilgacha hukmronlik qilgan Qin
sulolasining birinchi imperatori davrida standartlashtirilgan yozuv tizimi sifatida maxsus ishlab
chiqilgan. Ko’pincha tosh yodgorliklardagi rasmiy yozuvlar uchun ishlatiladi.
Kichik muhrli yozuv muvozanatli harakatlar bilan bajarilgan nozik, tekis chiziqlar bilan
shakllangan nosimmetrik tuzilish bilan tavsiflanadi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
152
Klerikal yozuv (an‟anaviy xitoycha: yangi; soddalashtirilgan xitoycha: linini; pinyin: lishū),
baʼzan kanser yozuvi ham xitoy yozuvining Urushayotgan davlatlar davridan Tsin
sulolasigacha rivojlanib borgan uslubidir. U kamolotga erishdi va Xan sulolasida hukmronlik
qildi va olti sulola davrida faol foydalanishda qoldi. O’zining rivojlanishida u grafik tuzilmalari
(libian deb nomlanuvchi jarayon) bo’yicha oldingi skriptlardan sezilarli darajada ajralib chiqdi
va o’zining to’g’ri chiziqliligi bilan ajralib turdi, bu xususiyat keyingi oddiy skript bilan
o’rtoqlashdi.
Garchi undan keyingi yozuvlar, jumladan, oddiy yozuvlar oʻrniga kelgan boʻlsa-da, klerikal
yozuv xattotlik amaliyoti sifatida saqlanib qolgan. Xitoy xattotligida klerikal atamasi
ko’pincha klerikal yozuvning kichik turiga xos bo’lgan o’ziga xos xattotlik uslubiga
ishora qiladi, ya’ni xan klerikal
(
汉
隶
;
漢 隸
)
yoki bafen
(
八 分
)
yozuvi. Ushbu uslub
cho'zilgan xarakter shakllari va uchlari yuqoriga egilgan qalin, aniq va biroz pastga qaragan
dumlari tufayli "to’lqinli" ko’rinishi bilan ajralib turadi.
Namunali yozuv
Namunali yozuv yoki
Kǎishū
楷
书
Xan sulolasining oxirida vujudga kelgan va Vey, Jin va
Shimoliy va Janubiy sulolalar davrida (milodiy 220-589) mashhur boʻlgan. Lishu Klerikal
uslubining badiiyligi ko’pincha juda murakkab va shuning uchun o’qish qiyin edi. Natijada,
o’qishni osonlashtirish uchun Muntazam yozuv uslubi ishlab chiqildi va shu tariqa rasmiy
belgilarning tan olingan tuzilishi sifatida ustunlik qildi. Tang sulolasidagi ba'zi stilistik
o’zgarishlar bilan, Namunali yoki Kaishu yozuvi bugungi kunda Tayvan va Gonkongda
an’anaviy xitoy yozuvida qo’llaniladigan uslubdir.
Soddalashtirilgan xitoy tili
Xitoy yozuvining tarixi Xitoyda hozirda qo’llanilayotgan soddalashtirilgan tizimning joriy
etilishini ko’rib chiqmasdan turib to’liq bo’lmaydi. XX-asrning boshidan boshlab Xitoy yozuv
tizimini soddalashtirish chaqiriqlari bo’lgan. Ular Xitoyning modernizatsiya qilish va boshqa
xalqlar bilan raqobatlashish harakatlariga to’sqinlik qilayotganini da’vo qilganlar. Tizimning
haqiqiy islohoti savodxonlik darajasini oshirish maqsadida 1950-yillarga qadar amalga
oshirilmadi. Soddalashtirilgan har bir xitoy iyeroglifi uchun zarbalar sonini, ayniqsa ko’p
ishlatiladigan so’zlarni sezilarli darajada kamaytirdi, bu o’qish va yozishni o’rganishni ancha
osonlashtirdi va kundalik hayotda foydalanishni osonlashtirdi.
Yuqorida Xitoy yozuvi bo’lgan - iyeroglifik yozuvning tarix bilan chambarchas holda
rivojlanib borish bosqichlari haqidagi ma’lumotlar orqali o’z bilim va ko’nikmalarimizni
oshirishimiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Dobson, W.A.C.H. (1962). Early Archaic Chinese: A Descriptive Grammar (Toronto:
University of Toronto Press).
2.
https://asia-archive.si.edu/learn/chinas-calligraphic-arts/seal-script/
3.
https://en.wikipedia.org/wiki/Clerical_script
4.
https://www.thechairmansbao.com/blog/brief-history-chinese-characters/
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
153
5.
Jinwen jinshi leijian bianxiezu
《
金 文 今 釋 類 檢
》
編 寫 組
, ed. (2003). Jinwen jinshi
leijian
金文今釋類檢
(Nanning: Guangxi jiaoyu chubanshe).
6.
Li Xueqin
李學勤
(1992). “Jinwen
金文
”, in Zhongguo da baike quanshu
中國大百科全
書
, Zhongguo lishi
中國歷史
(Beijing/Shanghai: Zhongguo da baike quanshu chubanshe), Vol.
1, 462.
7.
Luo Mengjia
陳夢家
, ed. (2004). Xizhou tongqi duandai
西周銅器斷代
(Beijing: Zhonghua shuju). (Series Kaoguxue zhuankan, Jia zhong
考古學專刊
.
甲種
. 27
8.
9.1 Oracle bone script - Archaeology Of Ancient China – Fiveable
