ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
136
SOLIQ TURLARI VA JAVOBLARLIK
Raxmonova Rayxona Nabijon qizi
Termiz Davlat universiteti yuridik fakulteti 1-kurs talabasi
Ilmiy rahbar:
Tursunov Behruz Normurod o’g’li
Annotation:
This paper explores the concept of taxation, its significance for society and the
state, as well as the different types and classifications of taxes. Additionally, the essence of tax
policy, its fundamental principles, and its role in regulating the economy are analyzed. The tax
system serves as a primary source of state budget revenues, playing a crucial role in the
development and stabilization of the national economy. Therefore, acquiring knowledge on this
subject is essential for professionals in public administration, economics, and law.
Keywords:
tax, tax types, tax system, tax policy, fiscal policy, state revenues, economic
regulation, budget, tax obligations, taxation.
Аннотация:
В данной работе рассматривается понятие налогообложения, его значение
для общества и государства, а также виды и классификация налогов. Кроме того,
анализируется сущность налоговой политики, ее основные принципы и роль в
регулировании экономики. Налоговая система является основным источником доходов
государственного бюджета, играя важную роль в развитии и стабилизации национальной
экономики. Поэтому изучение данной темы имеет важное значение для специалистов в
области государственного управления, экономики и права.
Ключевые слова:
налог, виды налогов, налоговая система, налоговая политика,
фискальная политика, государственные доходы, экономическое регулирование, бюджет,
налоговые обязательства, налогообложение.
Annotatsiya:
Mazkur ishda soliq tushunchasi, uning jamiyat va davlat uchun ahamiyati,
shuningdek, soliqlarning turlari va ularning tasnifi keng yoritilgan. Shuningdek, soliq
siyosatining mohiyati, asosiy tamoyillari va uning iqtisodiyotni tartibga solishdagi o‘rni tahlil
qilinadi. Soliq tizimi davlat byudjetining asosiy daromad manbai bo‘lib, u mamlakat
iqtisodiyotini rivojlantirish va barqarorlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, ushbu
mavzu bo‘yicha bilimga ega bo‘lish davlat boshqaruvi, iqtisodiyot va huquq sohasida faoliyat
yurituvchi mutaxassislar uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
soliq, soliq turlari, soliq tizimi, soliq siyosati, fiskal siyosat, davlat daromadlari,
iqtisodiy tartibga solish, byudjet, soliq majburiyatlari, soliqqa tortish.
Kirish
Soliq tizimi har qanday davlatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Soliqlar davlatning asosiy daromad manbai hisoblanib, ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishni
qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi. Soliqlar orqali davlat byudjeti shakllantiriladi, ijtimoiy
dasturlar moliyalashtiriladi va umumiy iqtisodiy taraqqiyotga yo‘naltirilgan siyosat amalga
oshiriladi. Soliqlarning to‘g‘ri tashkil etilishi va samarali soliq siyosatining yuritilishi
mamlakatning iqtisodiy taraqqiyoti va barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu ishda soliq
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
137
tushunchasi, uning vazifalari, soliqlarning tasnifi va soliq siyosatining asosiy yo‘nalishlari keng
yoritilib, soliqqa tortish tizimining davlat va jamiyat hayotidagi o‘rni tahlil qilinadi.
Soliqlar davlat va mahalliy hokimiyatlar tomonidan jismoniy va yuridik shaxslardan majburiy
undiriladigan moliyaviy resurslardir. Bu resurslar davlatning turli xil ijtimoiy, iqtisodiy va
ma'muriy
vazifalarini
amalga
oshirishga
yo'naltiriladi.
Soliqlar iqtisodiyotda bir necha asosiy vazifalarni bajaradi.
Birinchidan,
ular davlat byudjetini
shakllantirishga xizmat qiladi. Bu esa o'z navbatida davlatning o'z zimmasiga olgan
majburiyatlarini bajarish uchun zarur moliyaviy resurslarni ta'minlaydi. Misol uchun, soliq
tushumlari ta'lim, sog'liqni saqlash, qonun ijrosi kabi sohalarni moliyalashtirishga, shuningdek,
jamoat
xizmatlari
sifatini
yaxshilashda
qo'llaniladi.
Ikkinchidan,
soliqlar iqtisodiyotni tartibga solish vositasi sifatida qo'llaniladi. Davlat soliqlar
yordamida turli sohalarda faoliyat yuritadigan korxonalar faoliyatini rag'batlantirishi yoki
cheklashiga erishishi mumkin. Masalan, ekologik xavfsizlikni ta'minlash maqsadida atrof-
muhitni ifloslantiruvchi korxonalarga nisbatan yuqori soliq stavkalari joriy qilinishi mumkin.
Shu bilan birga, yashil energiya sohasidagi loyihalarni rag'batlantirish uchun soliq imtiyozlari
taqdim
qilinishi
mumkin.
Uchinchidan,
soliqlar yordamida ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish va ijtimoiy adolatni
ta'minlash maqsadida daromadlarning qayta taqsimlanishi amalga oshiriladi. Bu ko'proq
daromadga ega shaxslardan ko'proq soliq undirish va olingan mablag'ni ijtimoiy yordam
ko'rsatish maqsadida past daromadli aholiga yo'naltirish orqali amalga oshiriladi.
To'rtinchidan,
soliqlar davlatning makroiqtisodiy siyosatini amalga oshirishda muhim ahamiyat
kasb etadi. Misol uchun, inflyatsiyani nazorat qilish, iqtisodiyotning osishi va ish bilan taminlash
siyosatini
shakllantirishda
soliqlardan
samarali
foydalaniladi.
Soliqlar turlarga bo'linadi, ular ichida eng ko'p uchraydiganlari daromad soliqlari, qo'shilgan
qiymat solig'i (QQS), mulk soliqlari va aksiz solig'idir. Har bir turdagi soliq o'ziga xos
xususiyatlarga
va
hisoblash
uslubiga
ega.
Soliq stavkalari ko'pincha jahon iqtisodiyoti sharoitida turli mamlakatlar orasida farq qiladi.
Soliqlarni belgilashda davlatlar iqtisodiy sharoitidan tashqari, siyosiy va ijtimoiy omillarni ham
inobatga oladi. Misol uchun, ayrim davlatlarda soliq stavkalari nisbatan past bo'lishi va bu orqali
investitsiyalarni jalb qilish maqsadida raqobatbardosh soliq muhiti yaratilgan bo'lishi mumkin.
O’zbekistonda soliq siyosati ham o’z o’zgarishlarini kiritmoqda. Oxirgi yillarda mamlakatda
soliq sohasida bir qator islohotlar amalga oshirilib, ularning maqsadi soliq tizimini yanada
soddalashtirish, soliq yukini kamaytirish va soliq ma'murchiligini yaxshilash bo'ldi. Soliq
tushumlari Ozbekiston Respublikasining Davlat byudjeti daromadlari asosini tashkil etadi va
ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish loyihalarini qollab-quvvatlashda muhim rol oynaydi.
Umuman olganda, soliq tushunchasi va uning vazifalari davlatning iqtisodiy-siyosiy hayotida
markaziy o'rinni egallaydi. Soliqlarning davlat va insonlar hayotidagi roli ularning boshqaruvi va
samaradorligini taminlashni talab qiladi. Shu tufayli soliq tizimini doimiy ravishda
takomillashtirish davlat siyosatining muhim yonalishlaridan biri hisoblanadi.
Soliq turlari va ularning tasnifi
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
138
Soliqlar iqtisodiyotni boshqarishning muhim vositasi bo'lib, davlatning moliyaviy resurslarini
shakllantirishda asosiy rol o'ynaydi. Soliqlar imkon qadar adolatli va samarali yig'ilishi uchun
ular turli mezonlarga ko'ra tasniflanadi. Quyida soliq turlari va ularning tasnifi haqida batafsil
ma'lumot
beriladi.
Soliq
turlari
va
ularning
tasnifi
1.
Soliqlarni
yigish
subektlariga
qarab:
-
Davlat soliq
: Bu hukumat tomonidan toplangan mol-mulk, daromad yoki operatsiyaga
kiritilgan soliq turidir. Davlat soliq qonunlarida belgilangan tartibda taqdim etiladi va olingan
mablag'lar
odatda
davlat
byudjetiga
kiradi.
-
Mahalliy soliq
: Ushbu soliqlar mahalliy hokimiyatlar tomonidan yig'iladi va olingan
mablag'lar
mahalliy
byudjet
ehtiyojlari
uchun
ishlatiladi.
2.
Solish
ob'ekti
bo'yicha:
-
Daromad solig'i
: Foyda, ish haqi yoki boshqa daromad manbalaridan olinadigan soliq turi.
Bu
soliq
fizikal
va
yuridik
shaxslar
tomonidan
to'lanadi.
-
Mol-mulk solig'i
: Yer, bino va boshqa mulklar qiymati asosida olinadigan soliq. Mol-mulk
solig'i
odatda
mahalliy
hokimiyatlar
daromas
manbasi
hisoblanadi.
-
Qo'shilgan qiymat solig'i
(QQS): Mahsulotlar va xizmatlar narxlariga qoshiladigan va
iste'molchi to'laydigan soliq turi. QQS mahsulot qiymatiga qo'shilgan va uning oxirgi narxida
hisobga
olinadi.
3.
Soliqni
to'lovchi
sub'ektlar
bo'yicha:
-
Fizik shaxslar solig'i
: Jismoniy shaxslar tomonidan to'lanadigan soliqlar toifasi. Bunga
daromad
soligi,
mol-mulk
soligi
va
boshqa
shaxsiy
soliqlar
kiradi.
-
Yuridik shaxslar solig'i
: Kompaniya va tashkilotlar tomonidan to'lanadigan soliqlar. Ular
orasida foyda soligi, yuridik shaxslar uchun QQS va boshqa soliqlar mavjud.
4.
Soliq
qo'llanishiga
qarab:
- To'g'ridan-to'g'ri soliqlar: Bular daromad va mol-mulk kabi aniq bir ob'ekt bilan bog'liq
soliqlardir. To'g'ridan-to'g'ri soliqlar to'lash majburiyatini soliq to'lovchining o'zi bevosita
bajonidil
o'lgan
holda
amalga
oshiradi.
- Bilvosita soliqlar: Ushbu soliqlar mahsulotlar va xizmatlar iste'moli orqali olinadi, masalan,
QQS va aksiya soliqlari. Ularni to'lovchi bevosita iste'molchi bo'lib, savdo yoki xizmat ko'rsatish
jarayonida
olinadi.
5.
Soliq
stavkasiga
qarab:
-
Birodarlik (progressiv) soliqlar
: Soliqqa tortish olchovi subektning daromadi yoki mol-
mulkiga nisbatan oshib boradi. Bu korsatkichlar yuqorida belgilangan soyabon darajalariga qarab
har xil stavkalarda imbimlar forda ularning iqtisodiy quvvati hisobga olinadi.
-
Proportsional soliqlar:
Bu turdagi soliqlar belgilangan foizda olinadi, daromad yoki mol-
mulk
o'lchamidan
qat'i
nazar.
-
Regressiv soliqlar
: Bu soliqlarning samarasi daromadlar past bo'lganlari uchun yuqori boladi,
ya'ni
daromadi
oshgani
sayin
soliq
yukini
kamaytiradi.
6.
Soliq
maqsadiga
qarab:
-
Byudjet solig'i
: Davlat byudjetini moliyalashtirish va ijtimoiy iqtisodiy dasturlarni amalga
oshirish
uchun
yig'iladigan
soliqlar.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
139
-
Ma'muriy soliqlar
: Maxsus davlat xizmatlarini ta'minlash uchun mo'ljallangan soliqlar,
masalan, ekologik yoki transport soliqlari.
Shuningdek, soliqlarni to‘lamagan shaxslarga qo‘yiladigan javobgarliklar O‘zbekiston
Respublikasining amaldagi qonunchiligida belgilab qo‘yilgan bo‘lib, bunday harakatlar uchun
ma'muriy, fuqarolik-huquqiy va jinoiy javobgarliklar nazarda tutilgan.Bular:
1. Ma’muriy javobgarlik
O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi (MJtK)ning 175-
moddasiga ko‘ra:
Soliq va boshqa majburiy to‘lovlarni belgilangan muddatda to‘lamaganlik uchun soliq
to‘lovchiga nisbatan jarima qo‘llaniladi.Shuningdek, soliq organlari tomonidan soliqlarni
to‘lamaslik holatlari aniqlanganda quyidagi chora-tadbirlar qo‘llaniladi:
-
Soliq qarzdorligini majburiy undirib olish,
-
Bank hisobvaraqlarini bloklab qo‘yish,
-
Mol-mulkni xatlash va realizatsiya qilish.
2. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik
Fuqarolik kodeksiga muvofiq:
Soliq to‘lovchi tomonidan davlatga yetkazilgan moddiy zararlar davlat foydasiga undirib olinadi.
3. Jinoyat javobgarligi
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 184-moddasida belgilanishicha:
Soliqlardan yoki boshqa majburiy to‘lovlardan bo‘yin tovlash (yolg‘on deklaratsiyalar berish,
buxgalteriya hisobotini buzish va h.k.) yirik miqdorda sodir etilgan taqdirda, shaxsga nisbatan:
Jarima,
Ma’lum huquqlardan mahrum qilish,
Ijtimoiy ishlar yoki ozodlikni cheklash kabi jazolar tayinlanadi.
Agar bu holat takror sodir etilgan bo‘lsa yoki juda katta miqdorda bo‘lsa, jazolar og‘irlashtirilishi
mumkin.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, soliq to‘lamaslik yoki undan bo‘yin tovlash holatlari davlat
manfaatlariga zarar yetkazadi. Shu bois, qonunchilikda bunday huquqbuzarliklar uchun
ma’muriy, fuqarolik-huquqiy va jinoiy javobgarliklar belgilangan. Bu javobgarliklar soliq
to‘lovchining harakatlari og‘irligiga, yetkazilgan zarar miqdoriga va takrorlanishiga qarab
qo‘llaniladi.Soliqlarni o‘z vaqtida va to‘liq to‘lash – nafaqat qonuniy burch, balki har bir
fuqaroning iqtisodiy mas’uliyatini ifodalaydi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
140
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi – 1994-yil 22-sentabrda qabul qilingan.
2. O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi – 1994-yil 22-sentabr.
3. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi – 2020-yil 30-dekabrdagi yangi tahrir.
4. Karimov Sh.T. “O‘zbekiston Respublikasida soliq huquqi” (o‘quv qo‘llanma), Toshkent:
Yuridik nashr, 2021.
5. Axmedov A.Q., Yo‘ldoshev E. “Jinoyat huquqi. Maxsus qism”, Toshkent: 2020.
Foydalanilgan internet saytlari
1.lex.uz
2.soliq.uz
