ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
133
RUS VA OʻZBEK TILLARI SINTAKTIK STRUKTURA: TOʻLDIRUVCHI,
ANIQLOVCHI VA HOLNING QIYOSIY TAHLILI
Hamidova Mahbuba Kaharovna
Fargʻona Davlat Universiteti oʻqituvchisi
Rahmonova Dilnoza Ortiq qizi
Fargʻona davlat universiteti,
Chet tillari fakulteti,
1-bosqich talabasi
Email: rahmonovadilnoza859@gmail.com
ORCID ID: 0009-0009-9778-6794
ANNOTATSIYA:
ushbu maqolada rus va o‘zbek tillaridagi asosiy gap bo‘laklari – to‘ldiruvchi,
aniqlovchi va holning grammatik tuzilishi, ifodalanish vositalari va sintaktik funksiyalari
solishtirma nisbatda tahlil qilinadi. Tahlil jarayonida har ikki tilning morfologik va sintaktik
xususiyatlari o‘rganilib, ularning o‘xshash va farqli jihatlari yoritiladi. Maqola ikki tilda ta’lim
olayotgan talabalar, tarjimonlar va lingvistlar uchun amaliy ahamiyat kasb etadi.
KALIT SO’ZLAR:
to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol, sintaksis, rus tili, o‘zbek tili, solishtirma tahlil,
grammatik birlik.
АННОТАЦИЯ:
в данной статье проводится сравнительно сопоставительный анализ
второстепенных членов предложения — дополнения, определения и обстоятельства — в
русском и узбекском языках. Рассматриваются их грамматические особенности, способы
выражения и синтаксические функции. Результаты анализа имеют практическое значение
для студентов, изучающих оба языка, а также для переводчиков и лингвистов.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА
: дополнение, определение, обстоятельство, синтаксис, русский
язык, узбекский язык, сопоставительный анализ, грамматическая единица.
Tilshunoslikda sintaktik birliklarning o‘zaro munosabati va ularning ifoda vositalari har bir
tilning grammatik tizimi asosida shakllanadi. To‘ldiruvchi, aniqlovchi va hol kabi gap bo‘laklari
tildan tilga farq qiluvchi jihatlarga ega. Ushbu maqolada rus va o‘zbek tillarida to‘ldiruvchi,
aniqlovchi va holning ifodalanish vositalari, ularning strukturaviy va semantik xususiyatlari
solishtirma nisbatda tahlil qilinadi.
Tilshunoslikda har bir tilning sintaktik qurilishi o‘ziga xos bo‘lib, gap bo‘laklarining tuzilishi
va ifoda vositalari shu tilning grammatik tizimi bilan bevosita bog‘liqdir. Rus va o‘zbek tillari
turli til oilalariga mansub bo‘lganligi bois, ularda to‘ldiruvchi, aniqlovchi va holning
ifodalanishida sezilarli farqlar mavjud. Quyida ushbu gap bo‘laklarining har ikkita tildagi
o‘xshashlik va farqlari tahlil qilinadi.
1. To‘ldiruvchi (Дополнение): to‘ldiruvchi gapdagi harakatning obyekti bo‘lib, asosan fe’l
orqali bildirayotgan harakatga nisbatan qaratilgan bo‘ladi. Rus tilida to‘ldiruvchilar odatda otlar
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
134
yoki olmoshlar yordamida, asosan винительный (tushum), родительный (chiqish),
творительный (bilanlik) va предложный (jo‘nalish) kelishiklar orqali ifodalanadi.
To‘ldiruvchining qanday kelishikda kelishi ko‘p jihatdan fe’lning talabiga bog‘liq bo‘ladi.
Shuningdek, rus tilida to‘ldiruvchining o‘rni erkinroq bo‘lib, urg‘u yoki stilistik maqsadga ko‘ra
o‘rin almashtirilishi mumkin. Masalan: "Я читаю книгу." (Men kitob o‘qiyapman – tushum
kelishigidagi to‘ldiruvchi). "У него нет времени." (Unda vaqt yo‘q – chiqish kelishigidagi
to‘ldiruvchi). Она гордится своим братом. (U o‘z akasi bilan faxrlanadi – bilanlik to‘ldiruvchi).
Мы говорим о политике. (Biz siyosat haqida gaplashyapmiz – jo‘nalish kelishigi). O‘zbek
tilida esa to‘ldiruvchi asosan –ni qo‘shimchasi orqali aniqlanadi va har doim to‘g‘ridan to‘g‘ri
obyektdir. O‘zbek tilida so‘z tartibi qat’iyroq bo‘lib, to‘ldiruvchi ko‘pincha fe’ldan oldin keladi:
"Men kitobni o‘qiyapman". Bundan tashqari, o‘zbek tilida bilvosita to‘ldiruvchi ham mavjud
bo‘lib, ular boshqa kelishiklarda bo‘ladi: "Men unga ishonaman" (yo‘nalish kelishigida); "Men
unday gaplarga ishonmayman" (chiqish kelishigida). Shuningdek, o‘zbek tilidagi to‘ldiruvchilar
har doim aniq morfologik ko‘rsatkichga ega bo‘ladi, bu esa rus tilidagi sintaktik
ko‘rsatkichlardan farq qiladi. Bu holat tarjima jarayonida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, harakat
obyekti sifatida ishlatilayotgan so‘zning kontekstdagi o‘rnini aniq tushunishni talab qiladi.
2. Aniqlovchi (Определение): aniqlovchi gapda otni aniqlab, uning belgisi, xossasi, miqdori
yoki egalik munosabatini bildiradi. Rus tilida aniqlovchi ko‘pincha sifatlar, olmoshlar, sonlar,
sifatdoshlar bilan ifodalanadi va aniqlanayotgan ot bilan jins, son, kelishikda moslashadi.
Masalan: "Маленький мальчик играл во дворе". "Его сестра пришла домой". “Последний
звонок прозвенел”. (Oxirgi qo‘ng‘iroq chalindi). “Интересная книга лежала на столе”.
(Qiziqarli kitob stolda yotar edi). Rus tilida sifat va sifatdoshlar aniqlovchi sifatida ot oldidan
yoki keyin kelishi mumkin. Bu holat rus tilining fleksiv xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lib,
so‘zlarning tartibidan ko‘ra ularning morfologik shakllari muhimroq ahamiyatga ega. O‘zbek
tilida esa aniqlovchi aniqlanuvchi otning oldidan keladi va qat’iy so‘z tartibiga ega. Aniqlovchi
sifat, son, olmosh, ot (izofa) va qo‘shma gaplar orqali ifodalanadi. Masalan: "kichkina bola",
"uning singlisi", "kitob do‘koni". O‘zbek tilida izofali bog‘lanishlar (ot+ot, ot+olmosh va h.k.)
orqali aniqlovchi hosil qilinadi, bu esa o‘ziga xos morfologik tizimni yuzaga keltiradi. O‘zbek
tilida egalik qo‘shimchalari ham aniqlovchilik munosabatini ifodalashda muhim rol o‘ynaydi:
"kitobim", "singlisi". Ahamiyatli jihat shuki, rus tilida aniqlovchilar ko‘proq kelishik va jinsda
muvofiqlikni talab qilsa, o‘zbek tilida bu munosabatlar asosan qo‘shimchalar orqali ifodalanadi.
Bu esa turli grammatik yondashuvlarning ifodasidir.
3. Hol (Обстоятельство): hol gapda harakatning “qanday?”, “qayerda?”, “qachon?”, “nima
maqsadda?” yoki “qanday sharoitda?” sodir bo‘lganini bildiradi. Hol gapga ravishiy ma’no
bag‘ishlab, fe’lning aniqligini oshiradi. Rus tilida hollar ravishlar, ravishdoshlar, predlog bilan
kelgan otlar yordamida ifodalanadi. Masalan: "Он ушёл быстро"; "Я родился в Ташкенте".
“После работы он пошёл домой”. (Ishdan so‘ng u uyga ketdi). “Она смотрела на него с
любовью”. (U unga muhabbat bilan qaradi). Rus tilida holning ifoda vositalari juda boy bo‘lib,
ayniqsa predloglar va ravishdoshlar vositasida aniqlik va ma’lumot ko‘lami kengaytiriladi.
Predloglar orqali ko‘plab hol munosabatlari (vaqt, joy, sabab, maqsad) aniq ko‘rsatiladi: "по
дороге", "с утра", "из-за погоды". O‘zbek tilida esa hol ko‘proq ravishlar, kelishik
qo‘shimchalari (-da, -dan, -gacha, -bilan) va ravishdosh shakllari orqali ifodalanadi. Masalan: "U
tez ketdi"; "Men Toshkentda tug‘ilganman"; "Ish tugagach, u ketdi". O‘zbek tilida holning so‘z
tartibidagi o‘rni nisbatan erkin bo‘lsa-da, ma’noga zarar yetkazmasligi lozim. Ayniqsa o‘zbek
tilida holning ifodalanishida ravishdoshlar va holat bildiruvchi fe’l shakllari muhim ahamiyatga
ega. Bu shakllar rus tilidagi ravishdoshlarga mos keladi, ammo ko‘pincha boshqa grammatik
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
135
qurilmalar yordamida tarjima qilinadi. Bu esa har ikki tilda holning ifoda vositalarini chuqur
o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi.
Rus va o‘zbek tillarida to‘ldiruvchi, aniqlovchi va hol gap bo‘laklarining umumiy sintaktik
vazifalari o‘xshash bo‘lsa-da, ularning grammatik ifodalanishi va strukturaviy qurilishi jihatidan
sezilarli farqlar mavjud. Bu farqlar tarjima, til o‘rganish va lingvistik tahlil jarayonida inobatga
olinishi zarur bo‘lgan muhim holatlardir. Rus va o‘zbek tillaridagi gap bo‘laklari – to‘ldiruvchi,
aniqlovchi va hol umumiy sintaktik vazifalarga ega bo‘lsa-da, ularning ifodalanishida muhim
farqlar mavjud. Rus tilida bu gap bo‘laklari ko‘pincha kelishik shakllari, ko‘makchilar va so‘z
tartibi orqali ajratilsa, o‘zbek tilida esa qo‘shimchalarning roli kuchliroqdir. Ayniqsa, o‘zbek
tilining agglutinativ xususiyati sababli grammatik ma’no ko‘pincha morfemalar orqali
ifodalanadi. Bu farqlar tarjima jarayonida, til o‘rganishda va ikki tilda ta’lim olib borishda
hisobga olinishi lozim. Solishtirma tahlil tilshunoslikda turli tillarning grammatik tizimlarini
chuqurroq tushunishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. — М.: Советская энциклопедия,
1966. — 608 с.
2. Бобоева Ш. Ўzбек тилида синтаксис. — Т.: Fan, 2010. — 244 б.
3. Розенталь Д. Э. Управление в русском языке. — М.: Просвещение, 1981. — 224 с.
4. Исломов И. Ҳ. Ўzбек тили грамматикаси. — Т.: O‘qituvchi, 1992. — 320 б.
5. Sharipov Sh. O‘zbek tili sintaksisi. — Toshkent: TDPU nashriyoti, 2004. — 215 b.
