ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
107
ARAB TILI UNLILAR TIZIMI TEXNIKASI VA LINGVISTIK AHAMIYATI
Olimjonov Xabibulloh abdullo oʻgʻli
Toshkent Davlat Sharqshunoslik Universiteti
magistratura bosqichi lingvistika (arab tili) yoʻnalishi 2-kurs
Aripov Shavkat
Ilmiy rahbar: s.f.n.
Annotatsiya:
Ushbu maqola arab tili unlilar tizimining texnik xususiyatlari va lingvistik
ahamiyatini tahlil qiladi. Maqolada arab tilidagi uchta asosiy unli tovush (fatha, damma, kasra)
va ularning qisqa hamda cho'ziq shakllari, shuningdek, ularning so'z ma'nosi va grammatik
tuzilishiga ta'siri ko'rib chiqilgan. Tadqiqot unli tovushlarning arab tili fonetikasi, morfologiyasi
va so'z yasalishidagi rolini ochib beradi. Maqolada arab tilidagi unlilar tizimining fonologik
qoidalari, jumladan, tovush uyg'unligi, unlilarning cho'zilishi va assimilyatsiya jarayonlari
atroflicha tahlil qilinadi. Shuningdek, arab tili unlilar tizimini o'rganishning o'zbek filologiyasi
va tarix sohasidagi mutaxassislar uchun ahamiyati ham ko'rsatilgan.
Kalit so'zlar:
arab tili, unlilar tizimi, fatha, damma, kasra, unli harakatlar, fonologik qoidalar,
tovush uyg'unligi, so'z yasalishi, lingvistik ahamiyat.
Аннотация:
В данной статье анализируются технические особенности и лингвистическое
значение системы гласных арабского языка. В статье рассматриваются три основных
гласных звука в арабском языке (фатха, дамма, касра) в их кратких и долгих формах, а
также их влияние на значение слов и грамматическую структуру. Исследование
раскрывает роль гласных в фонетике, морфологии и словообразовании арабского языка. В
статье подробно анализируются фонологические правила системы гласных арабского
языка, включая гармонию гласных, удлинение гласных и процессы ассимиляции. Также
подчеркивается важность изучения системы гласных арабского языка для специалистов в
области узбекской филологии и истории.
Ключевые слова:
арабский язык, система гласных, фатха, дамма, касра, огласовки,
фонологические правила, гармония гласных, словообразование, лингвистическое значение.
Annotation:
This article analyzes the technical features and linguistic significance of the Arabic
vowel system. The paper examines the three main vowel sounds in Arabic (fatha, damma, kasra)
in their short and long forms, as well as their influence on word meaning and grammatical
structure. The research reveals the role of vowels in Arabic phonetics, morphology, and word
formation. The article provides a detailed analysis of the phonological rules of the Arabic vowel
system, including vowel harmony, vowel elongation, and assimilation processes. The importance
of studying the Arabic vowel system for specialists in Uzbek philology and history is also
highlighted.
Keywords:
Arabic language, vowel system, fatha, damma, kasra, vowel marks, phonological
rules, vowel harmony, word formation, linguistic significance.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
108
Arab tilida unlilar tizimi — bu tilning muhim fonetik jihatlaridan biri bo‘lib, unda harflar va
ularning tovushlari, ma’no va grammatik tuzilmalarga ta’sir qiluvchi havo oqimi orqali
ifodalanadi. Arab tilida unli tovushlar (harflar) so‘zning ma’nosini, grammatik vazifasini va
talaffuzini aniqlashda asosiy rol o‘ynaydi. Unli tovushlar tilning to‘g‘ri va aniq ifodalashida
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, harflarning tovushi va harakatlar (fatha, damma, kasra kabi)
so‘zning to‘g‘ri talaffuzini va uning mazmunini belgilaydi.
Arab tili fanini o‘qitish o‘zining tub mohiyatiga ko‘ra milliy ma’naviyatimiz, urf-odatlarimiz,
diniy marosimlarimiz xususiyatlarni namoyon etish bilan birga ijtimoiy-falsafiy, adabiy-tarixiy
maqsadning amalga oshishiga xizmat qiladi. Shu bois arab tili fani tarix, o‘zbek tili va adabiyoti
yo‘nalishi doirasidagi fanlarni chuqur o‘rganishda muhim yo‘nalish sifatida o‘rgatiladi.
Milliy merosimizni o‘rganishda falsafa, tarix, til va adabiyot fanlarini birlamchi asos ekanligini
hisobga oladigan bo‘lsak, arab tilini o‘rganish ustivor vazifa qilib belgilanadi. Chunki 1300 yillik
tariximizning asosiy manbalari arab tilida yoki arab alifbosiga asoslangan turkiy yoki forsiy tilda
yozilgan
. Qolaversa, o‘zbek tili va adabiyoti o‘qituvchisining birinchi ― quroli so‘z va undan
to‘g‘ri va ijobiy foydalana olishdir.
Binobarin adabiy til so‘z boyligimizning aksariyat foizini arab va fors tilidan kirib kelgan so‘zlar
tashkil etadi. Qolaversa buyuk mutafakkirlarimiz, shoir va yozuvchilarimizning bizga qoldirgan
boy merosini, hatto ular lotin yoki kiril grafikasida yozilgan yoki tarjima qilingan bo‘lsa ham
ulardagi ma’no va mazmun mohiyatini chuqur anglab o‘quvchi shuuriga yetkazish uchun ham
o‘zbek filologiyasi yo‘nalishidagi mutaxassis yoki tarixchi arab tilidan xabardor bo‘lishi kerak
bo‘ladi.
Arab tilidagi unli va undoshlar bu tilning go‘zalligi va boyligini tashkil etuvchi asosiy unsurlar
hisoblanadi. Arab tili dunyodagi eng nafis va ifodali tillardan biri bo‘lib, u ma’no va
talaffuzdagi farqdan tashqari, harf shakllarining xilma-xilligi va bir so‘zning ko‘plab mumkin
bo‘lgan ma’nolari tufayli eng qiyin tillardan biri hisoblanadi. Boshqa tomondan, arab harflari
ikkita asosiy turga bo‘linadi: unlilar va undoshlar hisoblanadi
Arab tilidagi unli tovushlar (harflar) va ularning tizimi o‘ziga xos va murakkabdir. Bu tizimda
uchta asosiy unli tovush mavjud: fatha (ةحتف), damma (ةمض), kasra (ةرسك). Bu tovushlar
so‘zlarning grammatik holatini o‘zgartirish, fe’l va otlarning shakllanishi, shuningdek, so‘zlar
orasidagi aloqalarni belgilashda katta ahamiyatga ega. Masalan, har bir harfning o‘ziga xos unli
tovushi va unga qo‘shilgan harakatlar (yani, kichik belgilar) so‘zning ma’nosini va uning
kontekstini aniq tushunishga yordam beradi.
Arab tilidagi unlilar tizimi uning fonetik va grammatik tuzilishining murakkab va ajralmas
tarkibiy qismidir. Qisqa va cho‘ziq unlilarni farqlash, ularning qo‘llanilishini tartibga soluvchi
fonologik qoidalar bilan bir qatorda so‘z yasashda, grammatik fleksiyonda va tilni umumiy
tushunishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu elementlarni tushunish arab fonetikasining
murakkabligi va aniqligi va uning tilning lingvistik ramkasiga ta’siri haqida tushuncha beradi.
1
Jo‟rayev J. SHARQ TILLARI (ARAB TILI) fanidan o’quv - uslubiy qo’llanma.
2
Arab fonetikasi: unlilar va undoshlar.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
109
Arab tilida qisqa unlilarni ifodalovchi harflar mavjud emas. Ularni faqat harf usti va ostiga
qo‘yiladigan belgilar ifodalay oladi. Belgilar odatda Qur’on va darslik matnlarini to‘g‘ri o‘qish
uchun qulaylik yaratish maqsadida qo‘yiladi
. Unli tizimi va uning texnikasini o‘rganish arab
tilini chuqur tushunish uchun zarur hisoblanadi. Chunki har bir unli tovushni to‘g‘ri ishlatish,
talaffuz qilish va grammatik holatlarni bilish arab tilida to‘g‘ri muloqot qilish va yozish uchun
muhimdir. Unli tovushlarning texnikasini bilish nafaqat arab tilida to‘g‘ri so‘zlash, balki
nutqning aniq, ravon va to‘g‘ri bo‘lishiga ham yordam beradi.
Arab tilida unli tovushlar (harflar) har bir so‘zning grammatik shaklini vama’nosini aniqlashda
muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Unli tovushlar so‘zlarning grammatik vazifasini, shu
jumladan, fe’l, ot, sifat va boshqa so‘z turlari o‘rtasidagi farqlarni aniqlashda yordam beradi.
Masalan, fathah (ةحتف) harakati o‘zbek tilidagi “a” tovushiga, dammah (ةمض) “u” tovushiga, va
kasrah (ةرسك) esa “i” tovushiga mos keladi.
Misollar:
1.
ةححتتحف (Fatha) – Bu harakatning o‘zbekcha ekvivalenti “a” tovushi bo‘lib, u harfning ustiga
qo‘yiladi. Masalan, حَحتحك (kataba) – “yozdi” degan ma’noni anglatadi.
2.
ةممحض (Damma) – Bu harakat “u” tovushi sifatida ishlatiladi. Masalan, حَحَحَ (darasa) –
“o‘qidi” degan ma’noni anglatadi.
3.
ة حرتسحك (Kasra) – Bu harakat “i” tovushi sifatida ishlatiladi. Masalan, صٍتححف (fahsin) –
“tekshiruv” degan ma’noni bildiradi.
Unlilarning bir-biridan farqi rezonator vazifasini o‘tovchi og‘iz bo‘shlig‘ining shakliga bog‘liq.
Og‘iz bo‘shlig‘ining shakli esa til, lab va pastki jag‘ning holatiga bog‘liq bo‘ladi. Shunday qilib,
unli tovushlar
1) tilning muayyan tovushni hosil qiladigan qismi (gorizontal harakatiga);
2) tilning tovush hosil qiladigan qismining ko‘tarilish darajasi (vertikal harakatiga);
3) labning holatiga qarab bir-biridan farq qiladi.
Tilning gorizontal harakatiga ko‘ra unlilar tiloldi, tilo‘rta, tilorqa qator unlilarga bo‘linadi.
Masalan, tiloldi unlisi i.
Tilning vertikal harakatiga ko‘ra yuqori, o‘rta, quyi ko‘tarilish yoki yopiq, yarim yopiq, yarim
ochiq, ochiq unlilari bilan farqlanadi. Masalan, yuqori ko‘tarilish unlisi u:.
Unlilarning talaffuzida lab ishtirok etsa, lablangan, ishtirok etmasa, lablanmagan unlilar deyiladi.
Masalan, lablangan u.
3
GulnoraAminovna. Arabtilidanboshlang’ichkurs. 1-kitob [Matn] :o’quvqo’llanma / G.A. Astanova .-Buxoro:
"SadriddinSalimBuxoriy" Durdona, 2023.- B. 10.
4
Ibrohimov N., Yusupov, Arab tili grammatikasi, Toshkent, 1995, 9-10 b.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
110
Unlilarning yuqoridagi klassifikatsiyasi ularning sifat belgilaridir. Unlilar yana miqdor belgisi
bilan, ya’ni unlilarning talaffuz vaqti bilan o‘lchanadigan qisqalik va cho‘ziqlik belgilari bilan
ham farqlanadi. Bunday unlilar arab tili uchun harakterli hisoblanadi va ular ma’no farqlash
uchun hizmat qiladi.
Arab tilida 6 ta unli fonema bor bo‘lib, ularning uchtasi qisqa: (a, i, u) va uchtasi cho‘ziq (a:, i:,
u: ) unlilar hisoblanadi. Arab tilidagi qisqa unlilar a, i, u o‘zbek tilidagi a, i, u fonemalariga
o‘xshashdir
. Cho‘ziq fonemalar esa qisqalariga sifat jihatdan mos keladi, ulardan
artikulyatsiyani ko‘proq cho‘zish bilan farq qiladi. Arab tilida undoshlar unli tovushlarning
talaffuziga ta’sir qiladi. Shuning uchun unli fonemalar undoshlarning xususiyatiga qarab, yoki
o‘zgarishsiz, ya’ni fonema sifatida, yoki vaziyatga qarab fonemaning varianti sifatida talaffuz
qilinadi.
“Harakat” unli tovushning borligini va turini bildirish uchun undoshlar ustida yoki pastda
qoʻyilgan diakritik belgilar toʻplamidir. Asosiy harakat belgilariga quyidagilar kiradi:
-
Fatha (ـَ)
: Bu diakritik belgi undoshning ustiga qoʻyilgan qisqa diagonal chiziqdir. U /a/ qisqa
unli tovushini ifodalaydi. Masalan, “باحتكك” (kitaab, “kitob” maʼnosi) soʻzida fatha boʻgʻinlardagi
/a/ tovushini bildirish uchun ishlatiladi.
-
Damma (ـَ)
:Bu undosh tovush ustida joylashgan kichik halqa yoki egri chiziq. U /u/ qisqa unli
tovushini ifodalaydi. Masalan, "َتتتك"da (kutub, ya’ni “kitoblar”) damma /u/ tovushini bildiradi.
-
Kasra (ـَ)
:Bu diakritik belgi undoshning ostiga qoʻyilgan qisqa diagonal chiziq boʻlib, /i/ qisqa
unli tovushini ifodalaydi. "باحتكك" (kitaab) soʻzida kasra /i/ tovushini bildirish uchun ishlatiladi.
-
Sukun (ـَ)
:Bu belgi undoshning tepasida joylashgan kichik doira unlining yoʻqligini bildiradi.
Undan keyin unli tovush kelmasligini ko‘rsatadi.
-
Shadda (ـَ)
:Bu diakritik belgi undoshning ustiga qoʻyilgan kichik “w” shaklidagi belgi boʻlib,
undoshning qoʻsh yoki urgʻuli ekanligini bildiradi.
Arab tilidagi unlilar tizimi texnikasi tilning fonetik va grammatik tuzilishida markaziy oʻrin
tutadi. Qisqa unlilar (harakat) va cho‘ziq unlilarning (madd) har biri aniq talaffuz va ma’no
uchun zarur bo‘lgan o‘ziga xos xususiyat va funktsiyalarga ega. Fatha, damma va kasra bilan
ifodalangan qisqa unlilar grammatik holatlar va fe’l shakllarini belgilashda hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Alif, vav, ya bilan ifodalangan cho‘ziq unlilar turli so‘zlarni va grammatik
shakllarni farqlashda katta rol o‘ynaydi.
Ushbu unli tovush turlarini va ularning vazifalarini
tushunish arab fonologiyasi va grammatikasining murakkabligi va aniqligini tushunish imkonini
beradi.
Arab tilidagi unlilar tizimi unlilarning undoshlar va bir-biri bilan oʻzaro taʼsirini belgilaydigan
bir qancha fonologik qoidalar bilan boshqariladi. Bu qoidalar arabcha so‘zlarning talaffuzi,
5
Talabov E., Arab tili darsligi, Toshkent, 1987, 17-18.
6
Alotaibi, Y., & Meftah, A. (2013). Review of distinctive phonetic features and the Arabic share in related modern
research.
Turkish Journal of Electrical Engineering and Computer Sciences
,
21
(5), 1426-1439.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
111
ma’nosi va grammatik tuzilishini tushunish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Quyida uchta
asosiy fonologik qoidalar batafsil o‘rganiladi: unlilar uyg‘unligi, unlilarning cho‘zilishi,
assimilyatsiya va eliziya, ularning aniq misollari bilan birga
.
1. Tovush uyg‘unligi
Arab tilidagi unlilar uygʻunligi, garchi baʼzi boshqa tillardagi kabi koʻzga tashlanmasa-da,
unlilar va undosh ildizlar oʻrtasidagi murakkab oʻzaro taʼsirni oʻz ichiga oladi. Bu o‘zaro ta’sir
talaffuzga ta’sir qiladi va so‘zlarning ma’nosiga ta’sir qilishi mumkin.
2. Tovush cho‘zilishi:
Arab tilida unlilarning cho‘zilishi ma’no va grammatik vazifalarni farqlashda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Uzun unlilar, shuningdek, “madd” unlilari sifatida ham tanilgan, so‘zlarning talaffuzi
va talqiniga sezilarli darajada ta’sir qiladi.
3. Assimilyatsiya
Assimilyatsiya va eliziya tovushlarning fonologik muhiti tufayli o‘zgarishini o‘z ichiga oladi. Bu
jarayonlar unlilarning qoʻshni tovushlar bilan oʻzaro taʼsiriga taʼsir qilishi mumkin, bu esa
talaffuz va maʼnoning oʻzgarishiga olib keladi.
Arab tilidagi unlilar tizimi unlilarning undoshlar va bir-biri bilan oʻzaro taʼsirini belgilaydigan
murakkab fonologik qoidalar bilan boshqariladi. Unli tovushlar uyg‘unligi, unlining cho‘zilishi,
assimilyatsiya bu tizimning asosiy jihatlari bo‘lib, ularning har biri talaffuz, ma’no va grammatik
tuzilmani shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi
. Ushbu fonologik qoidalarni tushunish arab
fonetikasining murakkabligi va aniqligini tushunish imkonini beradi, tilning dinamik tabiatini va
boy fonologik merosini ta’kidlaydi.
Arab tilidagi unlilar tizimi tilning morfologik tuzilmasida markaziy oʻrin tutadi, bunda u
soʻzlarning hosil boʻlishi, kelishi va hosil boʻlishida hal qiluvchi rol oʻynaydi. Bu tizim arab
morfologiyasini tavsiflovchi ildiz-naqsh modeli bilan chambarchas bog‘langan bo‘lib, bir
ildizdan turli so‘z shakllari va grammatik tuzilmalarni yaratish imkonini beradi. Unli tovush
tizimining so‘z yasalishiga ta’sirini tushunish ildiz va qoliplarning o‘zaro ta’sirini, unli tovush
o‘zgarishining so‘zlarning ma’no va funksiyalariga qanday ta’sir qilishini o‘rganishni o‘z ichiga
oladi.
Umumiy qilib aytadigan bo‘lsak, arab tilidagi unlilar tizimi murakkab mexanizm bo‘lib, undosh
ildizlar bilan o‘zaro aloqasi orqali so‘z yasalishiga ta’sir qiladi. Turli xil unli naqshlarni qo‘llash
orqali arabcha turli xil so‘z shakllari va grammatik tuzilmalarni yaratishi mumkin. Bu tizim
murakkab fikrlarni ifodalashni osonlashtiribgina qolmay, balki tilning morfologiya va
7
.
360
ةحفص .
2000
.نماثلا ؤزجلا .ََاص َاَ .توريب – .برعلا ناسل .يرصملا يقيرفلا َوظنم نبا مركم نب دمحم نيدلا لامج لضفلا وبأ
8
.
523
ةحفص .ه
1408
.ةلاسرلا ةسسؤم .توريب – .وحنلا يف لمجلا .دمحلا قيفوت يلع َوتكدلا قيقحت .يجاجزلا مساقلا وبأ
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
112
sintaksisga o‘ziga xos yondashuvini ham aks ettiradi. Bu metodlarni tushunish arab
tilshunosligining strukturaviy va funksional jihatlarini tushunish imkonini beradi
Arab tilida unli harakatlar tizimi tilning asosi hisoblanadi va u grammatik va semantik jihatdan
so‘zlarning ma'nosini to‘g‘ri aniqlashga yordam beradi. Har bir unli harakat so‘zning talaffuzini
va grammatik tuzilishini shakllantiradi, shuningdek, zamonaviy tilshunoslikda tilning fonetik
xususiyatlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Unli tizimning texnikasi arab tilini
o‘rganishdamuhim o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Talabov E. Arab tili darsligi, Toshkent, 2017.
2.
Ibrohimov N., Yusupov, Arab tili grammatikasi, Toshkent, 1995.
3.
Gulnora Aminovna. Arabtilidanboshlang’ichkurs. 1-kitob [Matn] :o’quvqo’llanma / G.A.
Astanova .-Buxoro: "SadriddinSalimBuxoriy" Durdona, 2023.
9
Hopkins, S. (1981).
Studies in the Grammar of Early Arabic
. Oxford University Press.
