ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
91
AUDIOVIZUAL KONTEKSTDAGI TARJIMA: MADANIY SO‘ZLAR VA ULARNING
MOSLASHUVI
BUZAHRO BEGMATOVA
f.f.n, dotsent, Oriental universiteti
GAVHAR OMONOVNA RAHMATOVA
Kafedra mudiri, f.f.n, dotsent, Oriental universiteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada audiovizual tarjima jarayonida, xususan arab tilidan o‘zbek tiliga
tarjima qilinayotgan kinofilmlar, hujjatli filmlar va boshqa audiovizual mahsulotlar tarkibidagi
madaniy so‘zlarning tarjima strategiyalari tahlil qilinadi. Arab madaniyatiga xos bo‘lgan
muqobilsiz birliklar, diniy va ijtimoiy leksikalar, milliy urf-odat va realiyalarga oid so‘zlarning
o‘zbek tilida adekvat tarzda ifodalanishi muhim muammo sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqolada
tarjima uslublari – izohlovchi tarjima, moslashtirish, transkripsiya va ekvivalent topish kabi
yondashuvlar amaliy misollar orqali o‘rganiladi. Shuningdek, madaniyatlararo tafovutlar sababli
yuzaga keladigan semantik noaniqliklar va ularni bartaraf etish yo‘llari muhokama qilinadi.
Tadqiqot natijalari tarjimonlar uchun nazariy va amaliy qo‘llanma vazifasini bajaradi.
Kalit so‘zlar:
madaniy so‘zlar, muqobilsiz leksika, ekvivalentlik, tarjima strategiyalari,
kinomatn, madaniyatlararo kommunikatsiya
Kirish qismi:
Audiovizual tarjima – bu nafaqat matnlarni boshqa tilga o‘girish, balki
audiovizual asarlarda, xususan kinofilmlar, seriallar va hujjatli filmlarda tasvirlangan madaniy
realiyalarni va ijtimoiy-tilshunoslik tizimini aks ettirishdir. Tarjima jarayoni, ayniqsa, madaniy
so‘zlar va muqobilsiz leksika bilan ishlashda ko‘plab qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Madaniy
so‘zlar nafaqat tilning o‘ziga xosligini, balki o‘sha tilni gapiruvchi xalqning dunyoqarashi,
qadriyatlari va ijtimoiy-psixologik holatini aks ettiradi. Arab tilida, ayniqsa, diniy, ijtimoiy va
tarixi o‘ziga xos bo‘lgan so‘zlar ko‘p uchraydi, bu esa tarjima jarayonida ayniqsa muhim
ahamiyatga ega.
Arab tili nafaqat o‘ziga xos grammatika va sintaksis tizimiga ega, balki uning so‘z boyligi,
ayniqsa, madaniy realiyalarni ifodalovchi so‘zlar o‘ta boy va rang-barangdir. Shuning uchun
arab tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilinayotgan audiovizual asarlarda madaniy so‘zlarning to‘g‘ri,
aniq va o‘zbek kontekstiga mos keladigan tarzda tarjima qilinishi zarur. Bu maqolada arab
tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilinayotgan kinofilmlarda uchraydigan madaniy so‘zlarning
moslashuvi, muqobilsiz leksika va tarjima strategiyalari tahlil qilinadi.
Asosiy qism:
Audiovizual tarjima, ya’ni film va seriallar kabi audiovizual mahsulotlarni tarjima
qilishda, asar tilining vizual va akustik komponentlari bilan birga, madaniy ma’no va ijtimoiy-
kontextual elementlar ham e’tiborga olinadi. Bunday tarjima, ayniqsa, madaniyatlararo tafovutlar
mavjud bo‘lganda, har xil murakkabliklarni keltirib chiqaradi. Madaniy so‘zlar, urf-odatlar, diniy
tushunchalar, milliy meros va xalq me’yorlari audiovizual asarlarda muhim o‘rin tutadi.
Tarjimonlar bu elementlarni to‘g‘ri tushunish va aniq ifodalash uchun, shuningdek, o‘zbek
madaniyati bilan uyg‘unlashtirishda maxsus yondashuvlarni qo‘llashlari kerak.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
92
Madaniy so‘zlar – bu ma’lum bir xalqqa xos bo‘lgan va o‘sha madaniyatning o‘ziga xosligini
aks ettiruvchi so‘zlardir. Arab tilida ko‘plab madaniy so‘zlar mavjud bo‘lib, ular to‘g‘ri tarjima
qilinmasa, butun asarning ma’nosi noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin. Masalan, arab tilidagi
“
salah
” (ibodat), “
imam
” (diniy rahbar) yoki “
hijab
” (xotin-qizlarning pardasi) kabi so‘zlarning
o‘zbek tilidagi aniq tarjimasi bo‘lmasa-da, bularni izohlash yoki izohli tarjima qilish orqali
o‘quvchi yoki tomoshabinga to‘g‘ri tushuncha berish mumkin.
Bundan tashqari, arab tili kabi boy va ko‘p qirrali tillarda muqobilsiz leksika ko‘plab
vaziyatlarda yuzaga keladi. Masalan, arab tilidagi ba’zi urf-odatlarni, an’anaviy marosimlarni
yoki diniy bayramlarni o‘zbek tiliga to‘g‘ri tarjima qilishning o‘zi qiyin bo‘lishi mumkin. Bu
holatlarda tarjimonlar asar muhitini saqlab qolish uchun moslashtirish yoki izohlash usuliga
murojaat qilishadi. Misol uchun, arab tilidagi "ramazan"ni "ro‘zadorlik" yoki "ro‘za o‘tkazish"
kabi ifodalash mumkin.
Tarjima jarayonida uchraydigan madaniy muqobilsiz leksikalarni aniqlashda bir nechta
strategiyalarni qo‘llash mumkin. Ular orasida eng keng tarqalgani - izohlovchi tarjima va
moslashtirish usullari hisoblanadi. Izohlovchi tarjima, asosan, madaniy realiyalarni, xususan,
diniy, tarixiy va ijtimoiy tushunchalarni tushuntirish uchun ishlatiladi. Bu usulda tarjimon
o‘quvchi yoki tomoshabinga tushunarsiz bo‘lishi mumkin bo‘lgan so‘z yoki frazani kengaytirib,
qo‘shimcha izohlar bilan to‘ldiradi.
Bundan tashqari, moslashtirish usuli tarjima qilishda ko‘p uchraydi. Bu usulda tarjimon, o‘zbek
tiliga mos bo‘lgan madaniy kontekstni yaratish maqsadida, arab tilidagi an’anaviy yoki madaniy
so‘zlarni o‘zbek madaniyati bilan parallel tarzda moslashtiradi. Ekvivalentlik prinsipiga
asoslangan tarjima, ya’ni asliyat tilidagi madaniy so‘zlarning to‘g‘ri ekvivalentlarini izlash,
ba’zan qiyin bo‘ladi, ammo tarjimon o‘zining ijtimoiy madaniyat bilimiga tayangan holda, eng
yaqin tushunchalarni tanlashga harakat qiladi.
Arab tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilingan bir nechta audiovizual asarlardan amaliy misollar
keltirilgan. Masalan, arabcha filmlar va seriallardan olingan frazalar, leksik birliklar va madaniy
so‘zlar o‘zbek tilida qanday ifodalanganligi va tarjima jarayonida qaysi usullar qo‘llanilganligi
tahlil qilindi. Misollar orqali tarjima jarayonining murakkabligi va madaniy kontekstni
saqlashdagi qiyinchiliklar keltirildi.
Tahlillar va natijalar:
Madaniy so‘zlar, asosan, biror xalqqa xos bo‘lgan, ularning tarixiy,
diniy, iqtisodiy va ijtimoiy holatini aks ettiruvchi leksik birliklardir. Arab tilida bunday so‘zlar
juda ko‘p va ularga noyob semantik tarkib, madaniy kontekstlar hamda o‘ziga xos yozuv va
talaffuz xususiyatlari xosdir. Masalan, arab tilidagi
"Salah"
(ibodat) yoki
"Zakat"
(sadaka) kabi
so‘zlar, arab madaniyatining ajralmas qismidir va bu so‘zlarning to‘g‘ri tarjimasi nafaqat tilning
to‘g‘ri strukturasi, balki madaniy tushunchalarga to‘g‘ri yondashuvni talab qiladi.
Arab tili va o‘zbek tili o‘rtasida madaniy va diniy so‘zlarning ekvivalentlari mavjud emasligi
sababli, bu so‘zlarni tarjima qilishda izohlash yoki moslashtirish usullari ko‘proq ishlatiladi.
Masalan,
"Salah"
so‘zini
"ibodat"
deb tarjima qilish kerak bo‘lsa-da, bu so‘zning to‘liq semantik
yuklamasini izohlash orqali o‘zbek tiliga ko‘chirish mumkin. Bunday jarayonlarda tarjimon
nafaqat so‘zning grammatika jihatlarini, balki uning madaniy mohiyatini ham hisobga olishga
majbur bo‘ladi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
93
Audiovizual tarjima jarayonida madaniy so‘zlar bilan ishlashda bir nechta strategiyalar
qo‘llaniladi. Eng ko‘p uchraydiganlari – izohlash, moslashtirish va ekvivalentlikdir. Bularning
har biri, o‘zining o‘rniga, madaniy realiyalarning to‘g‘ri aks ettirilishiga yordam beradi.
-Izohlash: Tarjimon biror madaniy so‘zni bevosita tarjima qilishda qiynalganida, bu so‘zni
kengaytirib, qo‘shimcha tushuntirishlar bilan izohlaydi. Bu usul, o‘quvchiga yoki tomoshabinga
so‘zning haqiqiy ma’nosini tushuntirishga yordam beradi. Masalan, arab tilidagi "Jumu'ah"
(juma namozi) so‘zini izohlash orqali "Bu musulmonlarning juma kuni masjidga to‘planib,
o‘qiladigan ibodatidir" deb tarjima qilish mumkin.
-Moslashtirish: Madaniy realiyalarni to‘g‘ri aks ettirish uchun ba’zida so‘zlarni o‘zbek
madaniyati bilan moslashtirish zarur. Masalan, arabcha
"Iftar"
(ro‘zadagi iftar ovqati) so‘zini
o‘zbek tilida
"iftor"
deb, izohsiz ishlatish mumkin, lekin bu so‘zning o‘zbek auditoriyasi uchun
aniq tushunarli bo‘lishi uchun qo‘shimcha izoh berish ham mumkin.
-Ekvivalentlik: Ba’zi hollarda, tarjimon madaniy so‘zning ekvivalentini topib, bu so‘zni bevosita
tarjima qiladi. Masalan,
"Ramadan"
ni
"Ramazon"
deb tarjima qilish, bu so‘zning o‘zbek tilidagi
ekvivalenti sifatida ishlatiladi. Ekvivalentlik usuli eng oson, ammo faqat o‘sha madaniy so‘z o‘z
tilida ham xuddi shunday ahamiyatga ega bo‘lsa, samarali bo‘ladi.
Izohlash va moslashtirish usullari, madaniy so‘zlarni tarjima qilishda ko‘proq qo‘llaniladi. Bu
usullar madaniyatlararo tafovutlarni yengib o‘tishga yordam beradi, chunki o‘zbek
auditoriyasiga tushunarli va mos tushunchalar yetkazish maqsadida tarjimonlar ko‘pincha o‘zbek
madaniyatining elementlarini ishlatadilar.
Madaniyatlararo tafovutlar tarjima jarayonida yuzaga keladigan eng katta muammolardan biridir.
Arab tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilishda ko‘plab madaniy farqlarni hisobga olish zarurati bor.
Arab tili va madaniyati ko‘plab diniy, urf-odatlar, milliy qadriyatlar va madaniy merosga boy
bo‘lsa, o‘zbek tili va madaniyati ham o‘ziga xos ijtimoiy va diniy kontekstlarga ega.
Masalan, arab tilida keng tarqalgan
"hijab"
so‘zi o‘zbek madaniyatida ham ishlatilsa-da, bu
so‘zning ma’nosi o‘zgacha talqin qilinishi mumkin. O‘zbek tilida bu so‘zning diniy va madaniy
kontekstlari mavjud bo‘lsa-da, arab tilidagi "hijab"ning keng ma’nosi, o‘zbek tilida
"parda"
yoki
"xijob"
tarzida ifodalansa ham, ko‘pincha qo‘shimcha izoh berilishi kerak bo‘ladi.
Arab tili va madaniyatidan olingan kinofilmlardan yoki seriallardan ba’zi amaliy misollarni
ko‘rib chiqishda, madaniy so‘zlarning tarjima qilinishi va ularning moslashtirilishi haqida aniq
tahlillar keltirilgan. Masalan,
"Aladdin"
filmida
"genie"
(jin) so‘zi, o‘zbek tilida
"jin"
deb tarjima
qilingan, ammo o‘quvchi yoki tomoshabinga bu so‘zning to‘liq ma’nosi tushunarli bo‘lishi
uchun qo‘shimcha izohlar yoki tavsiflar kiritilgan.
Audiovizual tarjima jarayonida madaniy so‘zlarni to‘g‘ri va aniq tarjima qilish, tarjimonning
tilga va madaniyatga bo‘lgan chuqur bilimini talab qiladi. Madaniy so‘zlar va muqobilsiz leksika
bilan ishlashda izohlash, moslashtirish va ekvivalentlik kabi strategiyalar yordamida, tarjimonlar
o‘zbek auditoriyasi uchun tushunarli va ma’noli tarjimalarni taqdim etishlari mumkin. Bunda
madaniyatlararo tafovutlarni bartaraf etish va madaniy kontekstni saqlash juda muhimdir.
Xulosa:
Audiovizual tarjima jarayonida madaniy so‘zlar va muqobilsiz leksika tarjimasi – bu
tilshunoslikning eng murakkab va qiziqarli jihatlaridan biridir. Arab tili kabi boy va ko‘p qirrali
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
94
tilda, madaniy realiyalarni to‘g‘ri aks ettirish va ularni boshqa tilga moslashtirish, nafaqat til
o‘ziga xosliklarini, balki ijtimoiy va tarixiy kontekstlarni ham hisobga olishni talab qiladi. Arab
tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilishda uchraydigan madaniy so‘zlar, diniy tushunchalar, an’anaviy
urf-odatlar va o‘zgacha me’yorlar, tarjimonlarga o‘zining madaniy bilimlarini, tilni to‘g‘ri
tushunishni va auditoriyani hisobga olishni zarur qiladi.
Maqolada tahlil qilingan audiovizual asarlardagi madaniy so‘zlar va muqobilsiz leksikalar,
asosan izohlash, moslashtirish va ekvivalentlik usullari yordamida tarjima qilinadi. Madaniy
so‘zlarni o‘zbek tiliga to‘g‘ri moslashtirish, asarning original ruhini saqlagan holda, o‘zbek
madaniyati va tiliga mos ravishda izohlash va tarjima qilishni talab etadi. Bu jarayonda tarjimon
nafaqat til, balki madaniyatlararo tafovutlarni ham hisobga olib, to‘g‘ri va aniq ifodalarni
tanlashi kerak.
Shuningdek, arab tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilinayotgan audiovizual asarlarda madaniy so‘zlar
va realiyalarni moslashtirishda yuzaga keladigan muammolarni bartaraf etish uchun samarali
tarjima strategiyalarini ishlab chiqish zarurati ta’kidlandi. Ekvivalentlik, izohlash, va
moslashtirish kabi yondashuvlar madaniy so‘zlarning to‘g‘ri va aniq tarjima qilinishini
ta’minlashga yordam beradi.
Shu bilan birga, madaniy realiyalarni tarjima qilishda universal va aniq yondashuvlar mavjud
emasligini, har bir tarjima holatiga mos yondashuvni tanlash zarurligini ko‘rsatdi. Tarjima
jarayonida madaniyatlararo muloqotning ahamiyati va uning tilshunoslikdagi o‘rni yanada
yuksak bo‘lib qoladi.
Adabiyotlar ro‘yhati
1.
Abdullayeva,
M. R.
(2022).
TRANSLATION
PROBLEMS OF
VERB
PHRASEOLOGISMS EXPRESSING NATIONAL COLOR. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 2(Special Issue 25), 347-352.
2.
Abdullayeva, M. R. (2022). CONVEY THE NATIONAL SPIRIT IN TRANSLATIONS.
International Scientific and Practical Conference. Modern Psychology and Pedagogy: problems
and solutions", ANGILYA.
3.
Raxmonov S. Tarjima nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: O‘qituvchi. 2010.
4.
Katan D. Translation as Intercultural Communication: An Introduction. Routledge. 2014.
5.
Kherbache Z. Translation in Context: A Study of Cultural Terms in Arabic and English.
Al-Quds University Press. 2010.
6.
Khamidov, X. K., Bultakov, I. Y., Raxmanberdiyeva, K. S., Kasimova, S. S., & Sodiqova,
S. B. (2024). Linguistic Expertise of Educational Literature: Analysis and Results. Journal Power
System Technology, 48(4), 4017-4027.
7.
Sayed Mohamed Ahmed Korayem, Sharustam Giyasovich Shamusarov, Gulnora
Sattorovna Mutalova, Buzakhro Marufjanovna Begmatova, Nargiza Makhmudovna Saidova.
Calling for the Use of Intermediate Language in Teaching Arabic to Non-Native Speakers, Its
Foundations and Problems // Power System Texnology Journal, ISSN: 1000-3673 issue 48
(2024),-pp 2221-2236.
8.
Касымова, С. С. (2012). Способы изложения синтаксических отношений в
произведении
«Мукаддима»
Хамидуддина
Дарири.
Вестник
Челябинского
государственного университета, (12 (266)), 127-131.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
95
9.
Бегматова Б., Қурбонов С. ИСЛОМ ҲУҚУҚИ (ФИҚҲ) ГА ОИД ТЕРМИНЛАР ВА
УЛАРНИ ТАРЖИМА ҚИЛИШ МАСАЛАСИ //Oriental renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences. – 2024. – Т. 4. – №. 27. – С. 278-283.
10.
Salohiddin O‘rmonbek o‘g Q. et al. FATVOLARDA MAVJUD TERMINLARNING
SHAKLLANISH VA QO ‘LLANISH O ‘RINLARI //International conference on
multidisciplinary science. – 2023. – Т. 1. – №. 6. – С. 245-247.
11.
Begmatova B. M. R. ARAB TILINI O ‘QITISHDA AUDIO MATERIALLARIDAN
FOYDALANISH USULLARI //Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 22. – С. 30-35.
12.
Бегматова Б., Фаттахова А. В арабском языке прилагательное bihi и место его
употребления //Восточный факел. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 79-89.
