ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
51
IBN SINONING AXLOQIY QARASHLARI
Uralov Dilshodbek
Alfraganus universiteti Ijtimoiy fanlar kafedrasi v.b. dotsenti
Tel: + 998 88 108 07 37
e-mail: duralov589@gmail.com
Orcid.org/0009-0006-6318-6000
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Sharq va G‘arb ilm-fani rivojiga katta hissa qo‘shgan, faylasuf,
olim, mutafakkir, Sharq Uyg‘onish davrining paydo bo‘lishida katta ahamiyat kasb etadigan Abu
Ali ibn Sinoning ta’lim-tarbiya va axloqiy qarashlari haqida ma’lumot berilgan.
Kalit so‘zlar:
axloq, ta’lim-tarbiya, ruhiy tarbiya, komil inson, kamolot, mutafakkir, alloma,
faylasuf.
Аннотация:
В данной статье представлена информация о просветительских и
нравственных взглядах Абу Али ибн Сины, который внес большой вклад в развитие
восточной и западной науки, был философом, учёным, мыслителем и сыграл большое
значение в зарождении Восточного Возрождения.
Ключевые слова:
нравственность, образование, духовное воспитание, совершенный
человек, зрелость, мыслитель, учёный, философ.
Abstract:
This article provides information about the educational and moral views of Abu Ali
ibn Sina, who made a great contribution to the development of Eastern and Western science, was
a philosopher, scientist, thinker and played a great role in the emergence of the Eastern
Renaissance.
Key words:
morality, education, spiritual upbringing, perfect man, maturity, thinker, scientist,
philosopher.
Ibn Sino ham boshqa mutafakkirlar kabi o‘zining ta’lim-tarbiyaga oid qarashlarini ijtimoiy-
falsafiy qarashlari bilan bog‘liq holda ifodalagan, maxsus risolalarda talqin etgan. Abu Ali ibn
Sino kamolotga erishishning birinchi mezoni sanalgan ma’rifatni egallashga da’vat etadi. Chunki
ilm-fan insonga xizmat qilib, tabiat qonunlarini ochib avlodlarga еtkazishi kerak. Bu maqsadga
еtishish uchun inson qiyinchiliklardan qo‘rqmasligi zarur, deydi. “Ey birodarlar! Odamlarning
botiri mushkulotdan qo‘rqmaydi. Kamolot hosil qilishdan bosh tortgan kishi odamlarning eng
qo‘rqog‘idir”. Zero, ma’rifatli kishi jasur, o‘limdan ham qo‘rqmaydigan, faqat haqiqatni bilish
uchun harakat qiladigan bo‘ladi, deydi u fikrini davom ettirib
Bilimsiz kishilar johil bo‘ladi, ular haqiqatni bila olmaydilar, deb ularni еtuk bo‘lmagan kishilar
qatoriga qo‘shadi. Bunday kishilardan ilmiy fikrlarni sir tutish kerakligini ta’kidlaydi. U
haqiqatni bilish uchun bilimga ega bo‘lish kerakligi, lekin har qanday bilim ham haqiqatga olib
kelmasligi, inson o‘z bilimining haqiqiyligini bilishi uchun mantiqni ham bilishi zarurligini
o‘qtiradi. Ibn Sinoning ta’lim metodlari haqidagi ta’limoti asosida ham bilimlarni egallashda
mantiqiy tafakkurga, shaxsiy kuzatish va tajribalarga tayanish kerak degan g‘oya yotadi.
Ibn Sino ta’lim-tarbiya va axloqqa oid bir necha asarlar yaratgan: “Tadbir al-manozil” (“Turar
joyni boshqarish choralari”), “Risola fi ilm al-axloq” (“Axloqqa oid risola”), “Risola fi al-ahd”
(“Burch haqida risola”), “Risola fi tazkiyat an-nafs” (“Nafsni pokiza tutish to‘g‘risida risola”),
1
Jonmatova X. Abu Ali Ibn Sino ta’lim tarbiya to‘g‘risida. - T.: O‘zbekiston, 1980. 8-b.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
52
(Siyosat al-badan”), (“Badanni boshqarish”), (“Kitob al-ansof (“Adolat haqida kitob”). “Al-
urjuza fit-tibb” (“Tibbiy urjuza”). Mazkur asarlarning bugunga qadar barkamol avlodlarimizni
ta’lim va tarbiyasida, ularni zamon talablariga javob bera oladigan dono, bilimli va kuchli
bo‘lishlarida ahamiyati beqiyos.
Chunonchi, olim “Tadbir al-manozil” (“Turar joyni boshqarish choralari”) degan asarida
odamlarning oila qurishi to‘g‘risidagi masalaga oid o‘z mulohazalarini bayon etadi. Bundan
tashqari, Ibn Sino axloqqa tegishli “Yaxshilik va yomonlik” degan asar ham yozgan. Bu asar
haqida olim o‘z tarjimai holida eslab o‘tadi. Lekin bu kitob bizgacha yetib kelmagan bo‘lsa
kerak, chunki bu kitob olim tomonidan taqdim qilingan kishining o‘zidagina bo‘lishi
ta’kidlangan edi. Ibn Sinoning o‘zi ham o‘sha paytda uning asrlar osha olmasligini payqagan
shekilli, bu haqda tarjimai holida shunday deb yozadi: “Abu Bakr al-Barqiy degan Xorazmda
tug‘ilgan bir qo‘shnim bor edi, o‘z tabiati bilan u kishi faqih – qonunshunos bo‘lib, tafsir va
porsolikda yagona edi
.
Shu kishi mendan kitoblarga sharh yozib berishimni so‘radi. Men unga yigirma jildcha keladigan
“Hosil va mahsul” degan kitob yozib berdim. Bundan tashqari, unga axloqqa tegishli bir kitob
ham yozib taqdim etdim. Kitobning nomini “Kitob al-birr va – l-ism” (“Yaxshilik va yomonlik
kitobi”) deb qo‘ydim.Bu ikki kitob undan boshqada yo‘q.U ikkovidan nusxa olish uchun hech
kimga bermagan ham”.
Ibn Sinoning axloqqa doir yana bir risolasi “Tibbiy poemasi” she’riy tarzda yozilgan bo‘lib,
uning bir qo‘lyozma nusxasi Toshkentda Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik
institutida (inv №300816) mavjud bo‘lib, bu asar dastlab 1936 - yili turk olimi Sharofiddin
Yaltkaya tomonidan turk tiliga tarjima etilgan. 1956- yilda esa Jazoir universitetining professori
Nuriddin Abdulqodir bilan fransuz olimi Henri Jae tomonidan Parijda fransuz tiliga o‘girilgan
tarjimasi bilan arabcha matni – teksti chop etildi. Olim A.E.Shlionskiy Dushanbeda bu asar
asosida nomzodlik dissertatsiyasini yoqlab, uni ruschaga tarjima qilib, ba’zi qismlarini jurnal va
to‘plamlarda nashr etdi.
1972- yilda, o‘zbek sharqshunos olimi Shoikrom Shoislomov uni tahlil va nasriy tarjima qilib,
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi nashriyotida o‘zbek tilida chop etdi hamda bu asar asosida
nomzodlik dissertatsiyasini yoqladi. Asar 1326 baytdan iborat bo‘lib, bunda Ibn Sino
tibbiyotning turli-tuman sohalariga to‘xtaladi va insonga eng zarur bo‘lgan tibbiy maslahat va
yo‘riqnomalarni bayon etadi
.
Asarda muallif ovqatlanish va uxlash gigienasi, nafsoniy kayfiyatlar, sog‘liqni saqlash haqida
inson organizmi uchun iste’mol qilinishi lozim bo‘lgan narsalar haqida, ichimlik suvlar,
ichkiliklar, badan tarbiya haqida, issiq va sovuq paytda safarda qilinadigan ishlar haqida, bolalar
tarbiyasi, bolaning tug‘ilishi va go‘dakligi haqida, dori-darmonlarni ishlatish haqida bahs
yuritadi.
Ibn Sinoning “Al-urjuza fi-t-tibb” (“Tibbiy urjuza”) dostoni uning tibbiy asarlari ichida “Tib
qonunlari”dan keyingi o‘rinda turuvchi eng mashhur asaridir. Mazkur doston arab tilida rajaz
uslubida yozilgan bo‘lib, hajmi nisbatan kichik bo‘lishiga qaramasdan (2644 qator), tibbiyot
haqidagi ta’limotni butunlay o‘zida mujassam etgan. Kitob tibbiyotni o‘rganuvchilar uchun
darslik sifatida mo‘ljallangan edi (she’rlarni eslab qolish osonroq bo‘lganligi tufayli, darsliklar
ko‘proq she’riy shaklda yozilar edi).
Shuningdek, asarda axloq-odob, vafo va sadoqat kabi insoniy ziynatlarga e’tibor qaratilgan. Ibn
Sino ushbu didaktik dostoniga yozgan muqaddimasida: “Men unga mukammal libos kiydirdim
2
Baratov M. Abu Ali Ibn Sino – buyuk mutafakkir. -T.: Fan , 1980. 19-b.
3
Jonmatova X. Abu Ali Ibn Sino ta’lim tarbiya to‘g‘risida. - T.: O’zbekiston, 1980. 12-b.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
53
va go‘zallik chakmoniga o‘ralganini ko‘rib, o‘zim ham undan shodlandim”, — deydi. “Go‘zallik
chakmoni” – bu asarning mazmunini belgilab beruvchi she’riy shakldir. Shu bois, “Urjuza” o‘rta
asr tibbiyotining o‘ziga xos “Va de mecum” i (aynan “men bilan yur”), ya’ni yetakchisi bo‘lib
qoldi. Keyingi asrlardagi yirik olimlar ham musulmon olamida “Urjuza”ning juda
ommaviylashib ketganligi bilan hisoblashishga majbur bo‘lganlar. “Urjuza”ga ko‘plab sharhlar
bitilgan va uni qayta-qayta jahonning ko‘plab tillariga tarjimalar qilingan. Sharhlovchilardan Ibn
Rushdni, hamda “Urjuza”ni o‘ta qadrlab, uni “fanning barcha negizlarini o‘z ichiga oladi va
butun bir kitoblar kolleksiyasidan-da ortiqroq turadi”, — deb bilgan Muhammad ibn Ismoilni
alohida ta’kidlab o‘tish lozim
“Tibbiy urjuza”ning yozilish sabablari haqida Ibn Sino shunday yozadi: “Men ba’zi
mamlakatlarda tib san’ati tabiblarning birlashishiga emas, balki kasalxonalar va maktablarda
ularning orasida o‘zaro bahs va munozarani vujudga keltirganini ko‘rdim. Men o‘z ilmiy
jamoasini boyita olishga qodir bo‘lmagan insonlarni ko‘rdim: kasalxona, maktab – uning qonun-
qoidalari haqida hech qanday tasavvurga ega bo‘lmagan insonlarni, biron-bir axloqiy asosdan
mahrum, tibbiy bilimlarini rivojlantirmasdan yurgan, uni yetarli darajada o‘rganmagan insonlarni,
biror poydevorga ega bo‘lmagan bilimlari bilangina harakat qilayotgan va o‘zlarini ustoz deb
hisoblagan insonlarni ko‘rdim”.
Ibn Sinoning “Axloq haqida risola” asarining qo‘l yozmalaridan biri O‘zbekiston Fanlar
Akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomli Sharqshunoslik institutining kitob fondida (2385
raqamda XXVI) mavjud bo‘lib, bu asar 1908- yili Misrda Ibn Sinoning “Hikmat va tabiatga oid
to‘qqiz risolasi” kitobi ichida (152-156-betlar) nashr qilingan. Ikkinchi marta bu risola 1910 yili
Misrda arab olimi Muhyiddin sabriy Qudriy tomonidan “Risolalar majmuasi” (“Majmuat ar-
rasoil”) asari ichida (192-203-betlar) chop etilgan.
U fan va ma’rifat bayrog‘ini yuqori ko‘tarib chiqqan peshqadam mutafakkir bo‘lganligidan,
musulmon kishi mavjud bilimlarni egallagandagina haqiqiy musulmon bo‘la oladi, deb tushunadi.
Bu bilan u din peshvolarining dunyoda faqat toat-ibodat bilan shug‘ullanish kerak, bu dunyo-
vaqtincha dunyo, degan bo‘lmag‘ur fikrlariga qarshi chiqadi. Bu jaholatparastlarga qarshi Ibn
Sino otashin satrlar yozadi.
Meni
kofir
etmak
emasdir
oson.
Hammadan
mahkamroq
mendagi
imon.
Yuz
yilda
bir
kelur
men
kabi
inson,
Demak, bu dunyoda yo‘q bir musulmon.
Satrlarda o‘z ifodasini topgan so‘zlar ma’nosidan ma’lumki, mutafakkir olim jaholat ahliga
qarshi har doim ilm-fan bayrog‘ini dadil tuta olgan edi. Shuning uchunam , balki bugungi kunda
Ibn Sino ismini eshitgan har bir xalq, xoh u o‘zbek bo‘lsin, xoh boshqa millat vakili bo‘lsin,
allomaga nisbata hurmat tuyg‘usi bilan munosabatda bo‘ladi. Sababi mutafakkir tomonidan
yaratilgan asarlar asrlardan beri ilm ahli uchun o‘chmas bir bebaho xazina sifatida qadrlanib
kelmoqda.
Xulosa
qilib aytadigan bo‘lsak, birinchi Prezidentimiz Islom Karimov ta’biri bilan
aytganda,“Islom olamining eng mashhur faylasufi va qomusiy allomasi hamda insoniyatning eng
4
Irisov A . Ibn Sino – ma’rifatparvar adib. -T.: Qizil O‘zbekiston, 1962. 45-b.
5
Jonmatova X. Abu Ali Ibn Sino ta’lim tarbiya to‘g‘risida. T.: O‘zbekiston, 1980 12-b
6
Irisov A. Ibn Sino – ma’rifatparvar adib. -T.: O‘zbekiston , 1980. 9-b
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
54
buyuk mutafakkirlaridan biri” degan unvonga sazovor bo‘lgan Abu Ali ibn Sinoning hayoti va
faoliyati avlodlarda alohida g‘urur va ehtirom tuyg‘ularini uyg‘otadi. Ilmiy tadqiqot ishlarini 16
yoshida boshlagan bu ulug‘ zot o‘z umri davomida 450 dan ortiq asar yaratdi. Ularning
aksariyati avvalo tibbiyot va falsafa, shuningdek, mantiq, kimyo, fizika, astronomiya,
matematika, musiqa, adabiyot va tilshunoslik sohalariga bag‘ishlangan. Leonardo da Vinchi,
Mikelanjelo, Frensis Bekon va boshqa ko‘plab olimlar avlodi uning asarlarini o‘qib, hayratga
tushganlar.
Biz doim g‘urur va iftixor bilan e’tirof etamizki, tibbiyot tarixida eng mashhur bo‘lgan, “Tib
qonunlari” deb atalgan o‘zining bebaho fundamental asari bilan Ibn Sino keyingi bir necha yuz
yillar uchun tibbiyot fanlari taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlarini oldindan belgilab berdi,
hozirgi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan amaliy tibbiyot va farmakologiya sohalarining
eng muhim usullariga asos soldi. Bejiz emaski, bu kitob Yevropada XV asrda chop etilgan
dastlabki kitoblardan biri bo‘lgan va Yevropaning yetakchi universitetlarida qariyb 500 yil
davomida tibbiyot ilmi ayni shu asar asosida o‘qitib kelingan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Jonmatova X. Abu Ali Ibn Sino ta’lim tarbiya to‘g‘risida. T.: O‘zbekiston, 1980
2. Baratov M. Abu Ali Ibn Sino – buyuk mutafakkir. -T.: Fan , 1980.
3. Р.Мусурмонов Взгляды восточных мыслителей на воспитание ребёнка и семейные
отношения в узбекских семях / Вестник науки и образования 2020. № 4 (82). Част 1
Российский импакт-фактор: 3,58 Научно-методический журнал.
4. Irisov A. Ibn Sino – ma’rifatparvar adib. -T.: O‘zbekiston , 1980.
5. Toshboeva Uljomol Abdurasulovna. Abu Ali Ibn Sinoning pedagogik g‘oyalari Zamonaviy
dunyoda ilmiy tadqiqotlar: nazariya va amaliyot/ ilmiy anjuman materiallari.
6. Abdurashidovna, S. D. (2023). Sohibqiron amir temur merosini o‘rganish–milliy
taraqqiyotimiz omili. ijodkor o'qituvchi, 3(28), 341-344.
