ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
891
KASB TANLASH JARAYONIDA OILA TA’SIRINING MAKTAB O‘QUVCHILARI
MISOLIDA IJTIMOIY VA PSIXOLOGIK JIHATDAN TAHLIL ETILISHI
Yusupova Sharofat Xayrullayevna
Qashqadaryo viloyati Shahrisabz tumanidagi
44-umumiy o’rta ta'lim maktabida amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada kasb tanlash jarayonida oila omilining maktab o‘quvchilari
hayotiga ta’siri ijtimoiy va psixologik nuqtai nazardan tahlil etilgan. Tadqiqotda oila muhiti, ota-
onalarning kasbga yo‘naltirishdagi roli, bolalarning kasbiy qiziqish va moyilliklariga ta’sir
etuvchi asosiy omillar yoritilgan. Shuningdek, kasb tanlashdagi psixologik jarayonlar, oilaviy
qadriyatlar va ota-onalarning kasbiy ideal tasavvurlari o‘quvchilarning kasb tanlash qarorlariga
qanday ta’sir qilishi o‘rganilgan. Maqola maktab o‘quvchilari misolida amaliy kuzatuvlar va
tahlillarga tayangan holda yozilgan bo‘lib, yoshlarning kasbga yo‘naltirilishida oilaning
ahamiyatini chuqurroq anglashga yordam beradi.
Kalit so’zlar:
Kasb tanlash, oila ta’siri, maktab o‘quvchilari, ijtimoiy tahlil, psixologik
jarayonlar, ota ona roli, kasbiy qiziqish, oilaviy qadriyatlar, kasbiy yo‘naltirish
Juda ko’p kasblar ichida qaysi birini tanlash, unga shaxs moyilligi, layoqati va qiziqishlarining
mos kelishi yoki kelmasligini bilish shaxs istiqbolida muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa
o'quvchi- yoshlarni kasbga yo'naltirish umumta'lim maktabi ishining tarkibiy qismidir. Ma'lumki,
agar kasb to'g'ri tanlangan bo'lsa,inson uchun mehnat quvonch,ijodiy ilhom manbaiga aylanadi,
bu esa inson uchun ham,jamiyat uchun ham foydalidir. Shu o'rinda psixologlarimiz
ta'kidlaganidek,insonning o'zi xohlagan erkin tanlashi nihoyatda katta ahamiyatga ega. Inson
sevgan ishi bilan shug'ullansa, u bu ishdan xursand bo'lishi, qanoat hosil qilishi, ko'p tashabbus
ko'rsatishi, charg’amay g'ayrat bilan ishlashi mumkin. Yoshlarni mustaqil mehnat faoliyatiga
puxta tayyorlash va ularning kasb- hunarini o'z qobiliyatlariga yarasha to'g'ri tanlashlariga
erishish uchun maktab o'qituvchilarining pedagogik mahorati, bilim saviyasi, didaktik
qobiliyatlar yuksak bo'lishi, fan asoslarini turmush bilan bog'lab o'rganilishi, to'garak va
qo'shimcha, yordamchi kurslar oqilona uyushtirilishi, maktablarda kasb- hunar to'g'risida
ma'ruzalar o'qilishi, suhbatlar, munozaralar o'qilishi, sayohatlar, uchrashuvlar, kasb- hunar
fotoko'rgazmalari tashkil qilishlari zarur. Kasbga nisbatan qiziqishni vujudga keltirish
o'qituvchining pedagogikfaoliyati bilan bevosita bog'liqdir. Mehnat ta'limini turmush bilan
bog'lash, uyg'unlashtirish, o'quvchilarning individual- tipologik, yosh davrlari xususiyatlari,
texnik qobiliyatlari, intellektual darajalari va imkoniyatlarini hisobga olish ijobiy samara beradi.
Chunki har bir kasb- hunar shaxsdan irodaviy zo'r berishni , aqliy jiddiylikni va sinovlarga
bardosh bera oladigan yig'it- qizlarnigina mazkur tanlangan kasbga nisbatan yaroqli deb topiladi.
O'quvchini u yoki bu kasbga maqsadli yo'naltirishdan avval uning shaxsini o'rganish lozim.
Buning uchun uni kuzatish o'quvchining maktabdagi, jamoat joylaridagi, oila va mehnatdagi
amaliy harakatlarini tahlil qilish, so'rovnoma o'tkazish, suhbat, test, olish mumkin. Kasb tanlash
faoliyatini oqilona tashkil etish uchun mamlakatimiz qaysi soha mutaxassislariga muhtojligini
nazarda tutish va shunga yarasha maktab o'quvchilarini ularning mayli, intilishi, qiziqishi,
imkoniyati, aqliy va jismoniy qobiliyatlariga qarab, hamda u yoki bu kasbga yaroqligini aniqlab,
so'ng kasbga yo'llash kerak. Kasbga yo'naltirishda turli kasblar, ularga qo'yiladigan talablar, bu
kasbni qayerda egallashlari mumkinligi to'g'risida o'quvchilarga ma'lumot berish katta
ahamiyatga ega. Kasb mahorati va insoniy tafakkurning rivojlanishi, fandagi mavjud
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
892
muammolarni va ularni hal etish yo'llarini ko'ra bilish qobiliyati, bularning hammasi muammoli-
evristik saviyadir. Shu o'rinda o'quvchilarning kasbga yo'naltirishning nazariy va amaliy
aspektlarini ko'rib chiqamiz:
-kasbga yo'naltirishning nazariy aspekti kasb faoliyatining barcha tomonlari to'g'rsidagi chuqur
bilimlarning shakllanishi, shu bilimlarga tayangan holda ta'lim olishni, nazariy bilimlarni
amaliyotga tatbiq etish va buning aksi bo'lgan amaliyotning nazariyaga ko'chiriy yo'llarini
o'rganishni nazarda tutadi.
-kasbga yo'naltirishning amaliy aspekti esa egallagan bilimlarni hayotiy faoliyatning ma'lum bir
sohasida qo'llashni o'rganishdan iboratdir. Bu esa yoshlarni biror kasbni tanlashga ongli
munosabatda bo'lishga tayyorlaydi. O'quvchilar kasblar to'g'risidagi ma'lumotlarni, bilimlarni
faqat maktabda emas, balki ommaviy axborot vositalaridan, tanishlari, qarindoshlardan ham bilib
oladilar. Yuqoridagilarni hisobga olgan holda yoshlarni kasbga yo'naltrishda quyidagilarga
e'tibor berish lozim bo'ladi.
-o'quvchilarning faolligi, havaslari, intilishlari, xohishlari,motivlari, ezgu- niyatlari xusuan
kasbkorga bo'lgan qiziqishlarini vaqtida aniqlash.
-o'quvchilarning individual tipologik xususiyatlari, yoshi va jinsini hisobga olgan holda ularning
har birini oqilona kasbga yo'llash;
- kasb tanlash faoliyatini oqilona tashkil etish uchun mamlakatimiz qaysi soha mutaxassislariga
muhtojligini nazarda tutish va shunga yarasha ularning aqliy va jismoniy qobiliyatlariga qarab,
hamda u yoki bu kasbga yaroqligini aniqlab, so'ng kasbga yo'llash kerak;
-ota onalar bilan mustahkam aloqa o'rnatish; -kasbga yo'naltirish bo'yicha maslahatlar uyushtirish
lozim bo'ladi. O'quvchi yoshlarni kasbga yo'naltirish– yoshlarga kelajakda o'z kasblarini aniqlab
olish uchun yordam qaratilgan ijtimoiy- iqtisodiy, psixologik, pedagogik, tibbiy-biologik va
ishlab chiqarish- texnik tadbirlarning asoslangan tizimi hisoblanadi. Yoshlar mehnatining
mazmuni mamlakat oldida turgan ijtimoiy,siyosiy va iqtisodiy vazifalar, viloyat va tumanlardagi
kadrlarga bo'lgan ehtiyoj, o'quvch yurtlarining ichki imkoniyatlari va talablari asosida
belgilanadi. Kasbga yo'naltirish deganda, yoshlarni hohish moyilligi va shakllangan
qobiliyatlariga yarasha hamda xalq xo'jaligini, umuman jamiyatning mutaxassislarga
ehtiyojlarini hisobga olib ishga joylashtirish jarayonini optimallashtirishga qaratilgan psixologik
pedagogik, tibbiy tadbirlar kompleks tushuniladi. Maktab o’quvchilarining umumiy o‘rta ta’lim
muassasalarida kasb-hunarga yo‘naltirish ishlarini tashkil etish, o‘quvchilarda kasbiy bilimlarni
va motivatsiyani, ijtimoiy hayotdagi kasbiy olamga moslashuv va jamoaviy hamkorlik
ko‘nikmalarni shakllantirish hozirgi zamoning dolzarb muammolaridan biridir. Maktab
o’quvchilarida kasb hunar tanlashga ko’malashishning asosiy maqsadi - umumiy o‘rta ta’lim
muassasalarida kasb-hunarga yo‘naltirish ishlarini tashkil etish, o‘quvchilarda kasbiy bilimlarni
va motivatsiyani, ijtimoiy hayotdagi kasbiy olamga moslashuv va jamoaviy hamkorlik
ko‘nikmalarni shakllantirish. Makatab amaliyotchi psixologi quyidagilarni rivojlantirish uchun
ma’suldir:
- o‘quvchilarni kasblar haqidagi fikrlarini kengaytirish, ularni qobiliyat va imkoniyatlarini
amaliyotda qo‘llashga o‘rgatish;
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
893
- o‘quvchilarning bilim motivlarini shakllantirish, intellektual va ijodiy imkoniyatlarini
rivojlantirish hamda ularning kasblar dunyosi haqidagi fikrini kengaytirish;
- o‘quvchilarda kasbga nisbatan o‘z qobiliyatlarini o‘rganishga o‘rgatish, ularning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirish, ularni ma’lumotnoma va entsiklopedik adabiyotlar bilan ishlashga
o‘rgatish;
- o‘quvchilarni uzluksiz kasb-hunarga yo‘naltirish, psixologik-pedagogik diagnostik
metodikalari asosida kasbiy qiziqishi, layoqati, moyilligi va qobiliyatlarini erta yoshdan aniqlash
hamda yo‘naltirib borish;
- o‘quvchilarni kasb-hunarga yo‘naltirishda ota-onalarni va keng jamoatchilikni jalb qilgan holda
targ‘ibot-tashviqot ishlarini olib borish. O'quvchi-yoshlarning kasb-hunarga layoqatini o'rganish
uchun ularning aqliy, jismoniy qobiliyatlarini bilish,malaka va ko'nikmalarini o'rganish lozim.
Kasbga nisbatan qiziqishni vujudga keltirish o'qituvchining pedagogik faoliyati bilan bevosita
bog'liqdir. Mehnat ta'limini turmush bilan bog'lash,uyg'unlashtirish, o'quvchilarning individual
va tipologik ,yosh xususiyatlarini,texnik qobiliyatlarini, intellektual darajalari, imkoniyatlarini
hisobga olish ijobiy samara beradi. Chunki har bir kasb-hunar shaxsdan irodaviy zo'r
berishni,aqliy jiddiylikni va sinovlarga bardosh bera oladigan o'quvchilarnigina mazkur
tanlangan kasbga nisbatan yarog'li deb topiladi.
Kasb tanlash jarayoni shaxsning nafaqat iqtisodiy hayotda, balki ma’naviy va ijtimoiy
rivojlanishida ham muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun maktab davridan boshlab o‘quvchilarda
ongli ravishda o‘z kasbiy yo‘lini belgilashga tayyorlik shakllantirish zarur. Kasb tanlashga oid
ishlar doirasida psixologik maslahatlar berish, kasbiy diagnostika o‘tkazish, o‘quvchilarning
individual xususiyatlari va qiziqishlarini aniqlashga qaratilgan test va suhbatlar muhim ahamiyat
kasb etadi. Bunda, oila va maktab o‘rtasidagi hamkorlik alohida o‘rin tutadi. Ota-onalarning
farzandlari kasb tanlovi borasida beradigan maslahatlari va qo‘llab-quvvatlovlari
o‘quvchilarning mustaqil qaror qabul qilishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ota-
onalarga kasbiy orientatsiya sohasidagi bilimlarni yetkazish, ularning farzandlarining qobiliyati
va moyilligini to‘g‘ri baholashiga yordam berish ham zarur. Zamonaviy mehnat bozori
sharoitida o‘quvchilarga kasb tanlashda zamonaviy kasb turlari, innovatsion texnologiyalar va
mehnatga bo‘lgan talablar haqida keng qamrovli ma’lumotlar berilishi kerak. Buning uchun
maktablarda kasbiy ko‘rgazmalar, mutaxassislar bilan uchrashuvlar, ishlab chiqarish
korxonalariga ekskursiyalar tashkil etish foydali bo‘ladi. Bu orqali o‘quvchilar nafaqat nazariy
bilimga ega bo‘ladilar, balki real ish sharoitlari bilan tanishadilar va o‘zlarining qiziqishlari,
imkoniyatlarini yanada aniqroq anglaydilar. Kasbiy tanlovni amalga oshirishda o‘quvchilarning
ijtimoiy faoliyati, muloqot madaniyati, jamoaviy ishlash qobiliyati, stressga bardoshlilik kabi
ko‘nikmalarini rivojlantirish ham muhimdir. Shu sababli, kasb tanlashga oid tarbiyaviy ishlar
faqat kasblar haqida ma’lumot berish bilan cheklanmasdan, balki shaxsiy va ijtimoiy
kompetensiyalarni rivojlantirishga ham yo‘naltirilishi lozim. Bundan tashqari, psixologik
xizmatlar yordamida o‘quvchilarning kasbga oid qiziqishlari va moyilliklarini erta bosqichda
aniqlash va ularga individual rivojlanish yo‘nalishlarini taklif qilish samaradorlikni oshiradi.
Maxsus diagnostik metodikalar yordamida o‘quvchining kasbiy qobiliyatlari aniqlanib, ularni
rivojlantirish bo‘yicha aniq tavsiyalar ishlab chiqiladi. Xulosa qilib aytganda, maktab
o‘quvchilarining kasb tanlovi masalasi ko‘p qirrali, murakkab va mas’uliyatli jarayon bo‘lib, bu
boradagi ishlar tizimli, maqsadga yo‘naltirilgan va shaxsga individual yondashuv asosida olib
borilishi lozim. Kasb tanlash jarayoniga maktab, oila va jamiyatning birgalikdagi sa’y-
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
894
harakatlari uyg‘un holda yo‘naltirilgandagina o‘quvchi yoshlarning hayotda o‘z o‘rnini topishi,
kasbiy jihatdan muvaffaqiyatga erishishi ta’minlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. E.G.G’oziev. Shaxs psixologiyasi. 2009.
2. E.G.G’oziev Muomala psixologiyasi. 2005.
3. G.K.Tulyaganova. Differentsial psixofiziologiya. T. 1999 .
4. Z.T.Nishanova. Psixik taraqqiyot dignostikasi. T. 2004.
5. F.R.Abduraxmonov, Z.E.Abduraxmonova. Kasb psixologiyasi . Darslik. T. 2018. 176 b.
6. Matyoqubovna, A. R. (2022). YOSHLARNI TO’G’RI KASB TANLASHGA
YO’NALTIRISH IJTIMOIY VOQELIK SIFATIDA. BARQARORLIK VA YETAKCHI
TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI, 2(11), 436-438
