ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
863
USMONLI HUKMDORI QONUNIY SULTON SULAYMON VA O’ZBEK XONLARI
UBAYDULLAXON VA ABDULATIFXON O’RTASIDAGI DIPLOMATIK ALOQALAR
07.00.00- Tarix fanlari
Abdug’aniyev Bekzod Abduvali o’g’li
Samarqand davlat tibbiyot universiteti
Ijtimoiy va gumanitar fanlar kafedrasi o’qitivchisi
Email: abduganievbekzod2409@gmail.com
ORCID ID: 0009-0002-8597-3356
Annotatsiya:
Ushbu maqolada XVI asrda O‘zbek xonliklari bilan Usmonli davlati o‘rtasidagi
siyosiy-diplomatik aloqalar yoritilgan. Asosiy e’tibor Qonuniy Sulton Sulaymon davrida olib
borilgan yozishmalar, elchilik missiyalari va harbiy yurishlar orqali shakllangan o‘zaro
hamkorlikka qaratilgan. Shuningdek, Safaviylar davlati bilan kurashda ikki davlatning umumiy
manfaatlari, Ubaydullaxon va Abdulatifxon kabi o‘zbek hukmdorlarining faoliyati, va Amasya
sulhining mazmuni tahlil qilingan. Maqola O‘zbek xonliklarining tashqi siyosatida Usmonlilar
bilan aloqalarining o‘rni va ahamiyatini yoritishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Usmonli davlati, O‘zbek xonliklari, Qonuniy Sulton Sulaymon, Safaviylar,
Ubaydullaxon, Abdulatifxon, Eron yurishlari, diplomatik aloqalar, Amasya sulhi.
POLITICAL RELATIONS BETWEEN THE UZBEK KHANATES AND THE
OTTOMAN RULER SULTAN SULEIMAN
Annotation:
This article examines the political and diplomatic relations between the Uzbek
Khanates and the Ottoman Empire in the 16th century. The main focus is on the mutual
cooperation that developed through correspondence, diplomatic missions, and military
campaigns during the reign of Sultan Suleiman the Magnificent. It also analyzes the shared
interests of both empires in their struggle against the Safavid state, the actions of Uzbek rulers
such as Ubaydullah Khan and Abdulatif Khan, and the content of the Amasya Agreement. The
article aims to highlight the role and importance of relations with the Ottomans in the foreign
policy
of
the
Uzbek
Khanates.
Keywords:
Ottoman Empire, Uzbek Khanates, Sultan Suleiman the Magnificent, Safavids,
Ubaydullah Khan, Abdulatif Khan, Iranian campaigns, diplomatic relations, Amasya Agreement.
ПОЛИТИЧЕСКИЕ ОТНОШЕНИЯ МЕЖДУ УЗБЕКСКИМИ ХАНСТВАМИ И
ОСМАНСКИМ ПРАВИТЕЛЕМ СУЛЕЙМАНОМ ВЕЛИКОЛЕПНЫМ
Аннотация:
В данной статье рассматриваются политические и дипломатические
отношения между Узбекскими ханствами и Османской империей в XVI веке. Основное
внимание уделено взаимному сотрудничеству, которое развивалось через переписку,
дипломатические миссии и военные кампании в период правления Сулеймана
Великолепного. Также анализируются общие интересы обеих империй в борьбе с
Сефевидским государством, деятельность узбекских правителей, таких как Убайдуллахан
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
864
и Абдулатифхан, а также содержание Амасийского мирного договора. Статья направлена
на освещение роли и значимости отношений с Османами в внешней политике Узбекских
ханств.
Ключевые слова:
Османская империя, Узбекские ханства, Сулейман Великолепный,
Сефевиды, Убайдуллахан, Абдулатифхан, иранские кампании, дипломатические
отношения, Амасийский мирный договор.
Kirish
XVI asr Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq mintaqalari tarixida murakkab siyosiy voqealarga boy
davr bo‘ldi. Bu davrda O‘zbek xonliklari va Usmonli davlati kabi yirik musulmon davlatlarining
tashqi siyosiy aloqalari, ayniqsa Safaviylar bilan olib borilgan kurash doirasida muhim ahamiyat
kasb etdi. O‘sha davrda nafaqat ichki siyosiy o‘zgarishlar, balki regional va global miqyosda
kuchli diplomatik munosabatlar ham shakllana boshladi. Ayniqsa, O‘zbek xonliklari va Usmonli
davlati o‘rtasida olib borilgan strategik hamkorliklar ikki mamlakatning taqdiri uchun muhim rol
o‘ynadi. Ushbu munosabatlarning rivojlanishida, albatta, ikki davlatning umumiy raqiblariga
qarshi kurashish, ya'ni Safaviylar davlatiga qarshi olib borilgan harbiy va diplomatik sa'y-
harakatlar muhim omil bo‘ldi. Qonuniy Sulton Sulaymon davrida, ya'ni Usmonli imperiyasining
eng kuchli hukmdorlaridan biri bo‘lgan Sulton Sulaymonning siyosiy mahorati va harbiy
strategiyasi o‘ziga xos ahamiyat kasb etdi. Uning O‘zbek hukmdorlari bilan olib borgan
yozishmalari va o‘zaro harbiy hamkorliklari ikki davlat o‘rtasida mustahkam ittifoqlarni
shakllantirishga olib keldi. Bu diplomatik aloqalar, nafaqat Usmonli imperiyasi va O‘zbek
xonliklarining ichki siyosatiga, balki umumiy siyosiy va harbiy strategiyalariga ham ta'sir qildi.
Ayniqsa, Safaviylar bilan olib borilgan kurashda ikki davlat o‘rtasida o‘zaro qo‘llab-quvvatlash
va bir-birining manfaatlarini himoya qilishda qo‘l kelgan ittifoqlar, ikki tomonlama siyosiy
rishtalarni kuchaytirdi. Ushbu maqolada aynan shu siyosiy aloqalarning tarixiy asoslari,
sabablari va natijalari o‘rganilib, O‘zbek xonliklari va Usmonli davlati o‘rtasidagi
munosabatlarning rivojlanishiga va ushbu munosabatlarning kengayishiga olib kelgan siyosiy va
diplomatik faoliyatlar tahlil qilinadi.
Natija:
XVI asrda O‘zbek xonliklari va Usmonli davlati o‘rtasidagi siyosiy-diplomatik aloqalar
ikki tomonlama manfaatlar va umumiy dushman — Safaviylar davlatiga qarshi kurash zarurati
tufayli rivojlangan. Ubaydullaxon va Abdulatifxon kabi o‘zbek hukmdorlarining Qonuniy Sulton
Sulaymon bilan olib borgan yozishmalari va elchilik munosabatlari bu aloqalarning amaliy
ifodasidir. Amasya shartnomasining imzolanishi, Usmonli va O‘zbek o‘rtasidagi diplomatik
aloqalarning mantiqiy yakuni bo‘lib, bu ittifoq orqali ikki davlat Safaviylarga qarshi kuchli
siyosiy va harbiy pozitsiya shakllantirishga erishgan. Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, diniy
yaqinlik va siyosiy manfaatlar uyg‘unlashganda, xalqaro miqyosda barqaror va samarali
hamkorliklar yuzaga keladi.
Muhokama:
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Usmonli va O‘zbek xonliklari o‘rtasidagi
diplomatik munosabatlar faqatgina siyosiy zarurat emas, balki umumiy tarixiy-madaniy
qadriyatlar asosida shakllangan. Ayniqsa, Qonuniy Sulton Sulaymonning siyosiy yetakchiligi bu
aloqalarning mustahkamlanishiga xizmat qilgan. Biroq, o‘zaro aloqalarning doimiy va strategik
ittifoqqa aylana olmaganligi — o‘zbek xonliklaridagi ichki nizolar, hokimiyat uchun kurashlar
va tashqi bosimlar bilan bog‘liq bo‘lib, bu omillar ittifoqning barqarorligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatgan. Shunga qaramay, XVI asrda shakllangan ushbu siyosiy hamkorliklar bugungi kunda
ham tarixiy saboq sifatida o‘rganilishi muhim. Chunki, zamonaviy xalqaro munosabatlarda ham
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
865
siyosiy ittifoqlar ko‘pincha umumiy xavf va manfaatlar asosida shakllanadi. O‘tgan asr tajribasi
hozirgi global siyosiy jarayonlarni anglashda muhim manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Metodlar:
Maqolada Tarixiy-analitik, Taqqoslash , Sabab-oqibat , Tahliliy , Xronologik
uslublardan foydalanilgan.
Shoh Ismoil atigi 38 yoshida vafot etganidan so‘ng, uning o‘rniga 10 yoshli o‘g‘li Shoh Tahmasp
(1524–1576) taxtga o‘tirdi. Sulton Sulaymon Shoh Tahmaspga maktub yo‘llab, otasining qilgan
xatolarini takrorlamasligi va to‘g‘ri yo‘ldan chetga chiqmasligi haqida ogohlantirishlar berdi. Bu
davrda Turkistonda esa O‘zbek davlati ikki qismga bo‘lingan bo’lib, Muhammad
Shayboniyxonning vafotidan so‘ng O‘zbek federatsiyasining (Buxoro hududida Abdulhayriylar
sulolasining Shoh Budak
shohidan Ubaydullaxon, Toshkent va Sirdaryoning shimoliy
hududlarida esa Suyunchiylar yetakchisi Suyunchixon, Samarqand va Buxoro orasidagi
Karmana va Miyankol hududlarida esa Jonibeklar sulolasi vakili Jonibek Sulton hokimiyat
tepasida edi) rahbari etib uning ukasi Ko‘chkunchixon tayinlangan edi. Orol deltasi hududida
tashkil topgan Xorazm (Xiva) xonligi esa xonlik asoschisi Elbarsxonning jiyani Xusaynqulixon
tomonidan boshqarilardi (1;B.19-20).
Garchi davlatning asosiy hukmdori Ko‘chkunchixon bo‘lsa-da, Safaviylarga qarshi olib borilgan
urushlarda Usmoniylar davlati bilan diplomatik aloqalarni Buxoro hukmdori Ubaydullohxon
amalga oshirar edi (1;B. 25-26).
Ubaydullaxon (1533–1539) va Abdulatifxon (1540–1552) Qonuniy (Kanuni)
Sulton
Sulaymonga elchilar va maktublar yuborib, Safaviylar bilan olib borilgan kurashlari haqida
xabar berishgan, shu orqali Usmoniylar davlatidan yordam so‘rashgan. Sulton Sulaymon 1534-
yilda Ubaydullaxondan, 1540-yilda esa Abdulatifxondan maktub olgan. Bu ikki yordam
so‘ralgan maktub Qonuniy Sulton Sulaymonning Iroqeyn yoki Irakeyn
yurishiga chiqishida
muhim omillardan biri bo‘lgan (4; B.37-39).
Ubaydullaxon (1533–1539) o‘z maktubida: “Islom dini, Alloh va Payg‘ambar roziligi uchun
Qonuniy Sulton Sulaymon bilan birga Eronga yurish qilishni chin dildan istayman,” deb
bildirgan edi. Shunday qilib, Shayboniylar (O‘zbeklar) ham Safaviylarning doimiy tahdidlaridan
qutulishar, hamda Turkistondagi musulmonlar uchun Makka va Madinaga boruvchi haj yo‘li
osonlashib, xavfsiz bo‘lardi. Ubaydullaxon maktubiga Qonuniy Sulton Sulaymonning javobi
juda ijobiy bo‘lgan. U yuborilgan maktubdan mamnunligini bildirgan va Safaviylarga qarshi
1
Shoh Budak Abulxayrxonning o‘g‘li bo‘lib, o‘zbek qabilalarini birlashtirishda muhim rol o‘ynagan. Uning o‘g‘li
Muhammad Shayboniyxon esa Movarounnahrda Shayboniylar sulolasiga asos solgan.
2
Usmon va Orxon beylarga “g‘ozi”, Murod I ga “hudovandidgor”, Boyazid I ga “yildirim”, Mehmed II ga “fotih”
yoki “Abu’l-fat’h”, Boyazid II ga “sofi” yoki “vali”, Sulaymon I ga esa “qonuniy” , Salim I ga esa juda salbiy
ma’nolarni o‘z ichiga olgan “yovuz” laqabi munosib ko‘rilgan edi. Sulton Sulaymonga “Qonuniy” (turkcha
:
Kanunî)
laqabi berilishining sababi — u o‘z hukmronligi davrida davlat boshqaruvi va huquqiy tizimni tartibga soluvchi
ko‘plab qonunlar (yoki kanunlar
)
tuzganidir.
3
"Irakeyn Seferi" — bu Usmonli sultoni Qonuniy Sulton Sulaymon tomonidan 1534–1535 yillarda amalga
oshirilgan harbiy yurish bo‘lib, asosiy maqsad Iroq (ya’ni “ikki Iroq”) hududlarini Safaviylar qo‘lidan olib,
Usmonlilar imperiyasiga qo‘shish edi. Bu yerda “Irakeyn” so’zi “ikki Iroq” degan ma’noni bildirib
,
Arab Iroqi
(Bag‘dod atrofidagi hudud) va Ajam Iroqi (Eron g‘arbiy qismi, ya’ni Isfahon, Hamedon atrofidagi hududlar) o’z
ichiga olgan.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
866
boshlangan kurashda muvaffaqiyatga umid borligini, bu kurash davom ettirilishini ma’lum
qilgan (3; B.523-534)
Qonuniy Sulton Sulaymon Iroq yurishidan avval Shoh Tahmaspga fors tilida bir maktub yozadi
va bu maktubida shunday deyilgandi: "Osmon toqiga teng lashkar o‘rni Tabriz va Ozarbayjon
yerlarida, balki Eron, Turon va boshqa viloyatlar — Samarqand va Xuroson sahrolarida
tiklanishi
muqarrar
bo‘ldi."
Ushbu tahdidli maktubda Sulton Sulaymon Shoh Tahmaspga o‘z lashkarini faqat Eron va
Ozarbayjonga emas, balki Erondagi boshqa hududlarga — Xuroson, hatto Samarqand va Turon
mintaqasiga ham joylashtirishini bildiradi (1; B. 45-46)
Shoh Tahmasp boshchiligidagi Eron Usmonli davlatiga nisbatan dushmanlik siyosatini davom
ettirgani sababli, Qonuniy Sulton Sulaymon 1550-yilda Ahmad Chavush ismli kishini "noma"
(maktub) bilan Abdulatifxonga yuborib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri shialarga qarshi yurish boshlashini
so‘ragan.
Agar ushbu maktubning sabablariga nazar tashlasak, birinchi Vena qamali paytida Usmonli
davlati ichida Shoh Tahmaspning gijgijlashlari bilan yuzaga kelgan isyonlar ko‘zga tashlanadi.
Qadri Hoja Bobo, Bobo Zunnun, Vali Xalifa, Yekche Bey, Kalender Shoh kabi isyonlar Qonuniy
Sulton Sulaymonni jiddiy bezovta qilgan. Ayniqsa, Kalender Shoh isyoni keng ko‘lamli bo‘lgan.
Bu isyon natijasida Usmonli davlati qulashiga sal qolgan edi va u katta qiyinchiliklar bilan
bostirilgan.
Bu voqealardan so‘ng, eng oxirida Qizilbash Saydiy isyonining boshlanishi Qonuniy Sulton
Sulaymonning Iroqeyn yurishini zarur holga keltirgan (3; B.437-534)
Birinchi Eron (Iroq) yurishi
(1533–1535).
Eron ichidagi hokimiyat kurashini imkoniyat sifatida qabul qilgan Usmonli davlati sultoni,
o’zbek xoni Ubaydullaxon bilan birgalikda Eronga qarshi yurish uyushtiradi. Sulton Sulaymon
o‘zining bir armiyasini Eron hokimiyati ostidagi Bitlisga yuboradi, shu vaqt ichida
Ubaydullaxon ham Eronga qarshi to’rtinchi yurishini tashkil qiladi. Mashhad, Nishopur va
Astrobod kabi shaharlarni egallaydi. Hirotni qamal qiladi. Shaharga bir yil davomida qarshilik
ko‘rsatilganidan so‘ng, shahar taslim bo‘ladi. Biroq, xon Abu Saidning vafoti sababli o’zbeklar
o‘rtasida boshlangan hokimiyat kurashlari tufayli, Ubaydullaxon safarni yarim yo’lda to‘xtatib,
Movaraunnahrga qaytishga majbur bo‘ladi. Safaviylar armiyasi, o’zbek armiyasining egallagan
va qo‘shinlarini qaytarib olgan bu hududlarni osonlik bilan qayta egallaydi. Biroq, Sadrazam
Ibrohim Pasha boshchiligidagi Usmonli armiyasining Tabrizga kirganini eshitgan Shoh Tahmasp
keyinchalik orqaga chekinishga majbur bo‘ladi. 1534-yilda Ubaydullaxon yuqorida yozilgan
maktub bilan birga yana Xurosonga yurish uyushtiradi. Bu davrda Usmanli armiyasining
boshiga o‘tgan Sulton Sulaymon ham Tabrizga kiradi. Buni eshitgan Shoh Tahmasp qochib
ketadi. 1536-yilda Sulton Sulaymon Istanbulga qaytadi.
4
Geografik jihatdan bu davrda Iroq hududi Safaviylar ta’siri ostida bo’lgani uchun , Irakeyn (ikki Iroq) so’zi o’rniga
Eron deb yozildi. Negaki, bu yurishlarning asosiy qismi hozirgi Eron hududidagi shaharlarga qaratilgan edi.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
867
Usmonli davlati tomonidan Venaning qamal qilinishi (1529).
Bu orada, Sidam Mirza qo‘mondonligidagi o’zbek armiyasi ham Eronga qarshi yurish
uyushtirmoqda edi. Ubaydullaxon, 1535-yildagi maktubida Bestam, Damgan va Hirot kabi
shaharlarni egallaganidan so‘ng, yagona va eng katta dushmani deb e’lon qilgan Qizilbosh
Eronga qarshi yurishlar davom etishini bildiradi.
Usmonli armiyasining Istanbulga qaytishini imkoniyat deb bilgan va yengillashgan Shoh
Tahmasp barcha kuchi bilan o’zbek armiyalariga hujum qiladi. Shunday qilib, Ubaydullaxon
orqaga chekinadi va shu bilan uning so’nggi yurishi
yakunlanadi. Buxoraga qaytgan
Ubaydullaxon 1539-yilda vafot etadi.
Ikkinchi Eron yurishi (1548–1549).
1546-yilda Shoh Tahmasp bilan uning ukasi Elqas Mirzo o‘rtasida kelishmovchilik yuzaga
keladi. Shoh ukasini mag‘lub etadi, jangdan qochgan Elqas Mirzo esa agar Safaviylar
davlatining hukmdori bo‘lsa, Usmonlilar vassali bo‘lishiga va’da berib, Usmonli davlatiga
panoh topadi. Shunday qilib, 1548-yilda Eronga qarshi ikkinchi yurish boshlanadi. Biroq,
Chaldiran jangidan saboq olgan Shoh Tahmasp Sulton Sulaymon bilan to‘qnashishga jur’at
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
868
qilmaydi. Van, Tabriz, Diyorbakir kabi shaharlarni egallagan Qonuniy Sulton Sulaymon
Diyorbakirda qishlab, so‘ngra ortga qaytadi.
Uchunchi Eron yurishi (1553–1555).
Usmonli qo‘shinining mintaqadan chiqib ketishi bilan Shoh Tahmasp yo‘qotgan hududlariga
hujum qiladi va ularni yana qaytarib oladi. Bu holat Sulton Sulaymonni ranjitadi va u Eron
ustiga uchinchi safarga yanada kengroq tayyorgarlik ko‘ra boshlaydi.
Ikkinchi safarda O‘zbek xonlwiklari bilan aloqasi bo‘lmagan Usmonli davlati bu urushda o‘zbek
xonliklari bilan hamkorlik qilishga ancha ishtiyoqmand ekanini ko’rsatadi.
Eron (Irakeyn) yurishlari xaritasi
Ikkinchi Eron safaridan sal oldin Bobo Shayx ismli o‘zbek elchisi Usmonli saroyini ziyorat
qilgan edi. Ushbu elchining olib kelgan maktubiga javoban yuqorida tilga olingan Ahmad
Chavush orqali yuborgan maktubida Sulton Sulaymon qariyb 2 yil davom etgan Eron safarini
bayon etadi. U Usmonli-O‘zbek ittifoqining zarurligini ta’kidlaydi. Eronga ikki tomondan bir
vaqtda yurish qilinadigan bo‘lsa, muvaffaqiyatga erishish mumkinligini bildiradi.
Sulton Sulaymonning ilgari bergan yurish buyrug‘ini bajargan Abdullatifxon, 1550-yilgi
maktubida “birgalikda dushmanga qat’iy zarba bera olish uchun” o‘ziga qurol-yarog‘ va askar
yordamini so‘ragan. Ba’zi manbalarga ko‘ra, Sulton Sulaymon Abdullatifxonning bu iltimosini
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
869
ijobiy qabul qilib, Turkistonga 300 yanchar, to‘pchilar va to‘plarni yuborgan ( 6; B. 45-87).
Biroq, Abdullatifxon 1552-yil boshlarida vafot etgani sababli, Azov-Astraxon yo‘li orqali
yuborilgan bu yordam unga yetib bormagan va Eron (Safaviylar)ga qarshi foydalana olmagan (5;
B.69-70).
Abdullatifxonning vafotidan so‘ng, O‘zbek xonligida hokimiyat uchun kurash boshlanadi.
Hokimiyatni qo‘lga olgan Baroqxon ( Navruz Ahmad Bahodirxon), Usmonli davlatiga
Qutlug‘ Fulodiy ismli elchi orqali maktub yuboradi. Bu maktubida Baroqxon, Sulton
Sulaymondan kechirim so‘rab, hokimiyat uchun bo‘layotgan kurashlar tufayli Eron ustiga yurish
qila olmaganini bildiradi. U, Buxoro tashqarisidagi barcha o‘zbek hududlarida hokimiyatni barpo
etganini aytib, Buxoro ustidan to‘liq nazorat o‘rnatilgach, Eron (Safaviylar)ga qarshi yurish
qilishga tayyor ekanini bildiradi (7; B.123-124)
Sulton Sulaymon 1553-yilda uchinchi Eron yurishini o‘zbek ittifoqchilari bo‘lmasdan
boshlashga majbur bo‘ladi. Nahchivon, Qarabog‘, Yerivan kabi hududlar Usmonli davlati
qo‘liga o‘tadi. Urush maydonlarida yana ko‘rinmagan Shoh Tahmasp, Sulton Sulaymondan
tinchlik so‘raydi. 1555-yil aprel oyida Safaviylar davlati bilan Usmonli davlati o‘rtasida Amasya
shartnomasi tuziladi.
Ushbu shartnoma bilan Shoh Tahmasp Ozarbayjon, hozirgi Sharqiy
Anadolu va Bag‘dodning Usmonlilarga tegishli ekanini tan oladi. Uzoq davom etgan Safaviy-
Usmonli kurashi shu tariqa bir tinchlik davriga kiradi. Bu holat 1600-yillarda Safaviy hukmdori
Shoh Abbos Bag‘dodga hujum qilguniga qadar davom etadi (8: B.34-35)
Bu orada Buxoroni ham egallab, Movarounnahrda nazoratni qo‘lga kiritgan Baroqxon
Nizomiddin Ahmad ismli elchi orqali Usmonli davlatiga maktub yuboradi va agar oz miqdorda
yordam ko‘rsatilsa, Eron ustiga yurish qilishi mumkinligini bildiradi. Bu maktubga hali Usmonli
davlati tomonidan javob berilmasidan oldin, Istanbulga qarindoshlarini ziyorat qilish uchun
kelgan Muslihiddin Mustafo orqali yana bir maktub keladi. Bu holat yuzasidan Sulton Sulaymon
ikkita alohida maktub bilan Baroqxonga javob yo‘llaydi. Birinchi maktubda Muslihiddin
Mustafo Istanbulda qanday yaxshi kutib olingani haqida yozadi. Ikkinchi maktubda esa
Qutlug‘ Folodiy orqali yuborilgan avvalgi maktubni eslatadi va Usmonli-O‘zbek xonliklari
o‘rtasidagi munosabatlar Ubaydulloh va Abdulatif xon davrlaridagidek yaxshi darajada davom
etishini istayotganini bildiradi (2: B.79-80).Biroq Eron bilan tuzilgan shartnoma sababli Usmonli
davlati Eron ustiga yurish qila olmasligini tushuntiradi. Shuningdek, agar Eron O‘zbeklarni
bezovta qiladigan bo‘lsa, bu haqda o‘ziga darhol xabar berilishini ham so‘raydi. 1560-yilda yuz
bergan Shahzoda Boyazid
voqeasi bilan birga Eronga qarshi Usmonli–O‘zbek xonliklari
5
A
masya shartnomasi (1555-yil, 29-may) — Usmonli imperiyasi bilan Safaviylar davlatining Eron o‘rtasida
imzolangan tinchlik shartnomasidir. Ushbu shartnoma, ikki kuchli imperiyaning o‘zaro hududiy nizolarni hal etish
uchun bir-biriga qarshi urushlarni to‘xtatish maqsadida tuzilgandi.
6
Shahzoda Boyazid — Sulton Sulaymonning o‘g‘illaridan biri bo‘lib, akasi Shahzoda Salim (keyinchalik Sulton
Salim II) bilan taxt uchun raqobatlashgan. Sulton Sulaymon bu raqobatda Salimni qo‘llab-quvvatlagan, bu esa
Boyazidning noroziligiga sabab bo‘lgan. Natijada Boyazid otasiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan. U dastlab
muvaffaqiyat qozongan bo‘lsa-da, keyinchalik mag‘lub bo‘lib, Eron (Safaviylar davlati) hududiga qochgan. Shoh
Tohmasp (Safaviylar hukmdori) uni dastlab panoh bergan bo‘lsa-da, Usmonli bosimi va diplomatik aloqalar
natijasida Boyazidni Usmonlilarga topshiradi. Shahzoda Boyazid 1561-yilda qatl etiladi. Bu voqea Usmonli–Safaviy
munosabatlarida muhim burilish nuqtalaridan biri hisoblanadi. Shu sababli bu hodisa ortidan Usmonli–O‘zbek
aloqalari faollashadi, chunki Usmonlilar Eron ustiga yurish ehtimoli borligi sababli O‘zbek xonliklari bilan ittifoq
izlay boshlagan
.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
870
o‘rtasidagi aloqalar va maktub almashinuvi boshlanadi. Sulton Sulaymon haj ziyoratini
bajarganidan so‘ng Hijozdan qaytayotgan Darvish Muhammad Badaxshoniy orqali
Baroqxonning ikkinchi vorisi bo‘lgan Pirmuhammadxonga bir maktub yuboradi. Maktubda
Shahzoda Boyazid voqeasi sababli Usmonli davlati Eron ustiga yurish qilmoqchi ekani va
O‘zbek xonligi ham Eron shohiga qarshi harakat boshlashi ma’qul bo‘lishi yozilgan edi. Biroq
shahzodaning Usmonli davlatiga topshirilishi va qatl qilinishi Sulton Sulaymonning Eron
yurishiga chiqishini to‘sadi. Shunga qaramay, Pirmuhammadxon Eron ustiga yurish
tayyorgarliklarini davom ettiradi. Shoh Tohmasp shahzodani topshirganidan so‘ng Usmonli
davlati bilan yaqinlashuv bo‘ladi deb o‘ylab, Usmonli davlatiga bir elchi yuboradi (9; B.123-
125).
Sulton Sulaymon va o’g’li Boyazid miniyaturasi
Elchining olib kelgan maktubida Eron Usmonlidan O‘zbeklarga qarshi yordam so‘raydi. Biroq
Usmonli davlati diniy sabablarga ko‘ra, shialikdagi Eron bilan ittifoq tuzib, sunniy davlatga
hujum qila olmasligini aytib, bu taklifni rad etadi (2; B.101-105)
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
871
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, XVI asrda O‘zbek xonliklari bilan Usmonli davlati o‘rtasidagi aloqalar
nafaqat diniy yaqinlik, balki umumiy siyosiy manfaatlar asosida shakllangan. Ushbu aloqalar,
asosan, ikki mamlakatning Safaviylar davlatiga qarshi olib borgan kurashida o‘z aksini topdi.
Qonuniy Sulton Sulaymon va o‘zbek hukmdorlari o‘rtasidagi yozishmalar, elchilar yuborilishi va
harbiy yurishlar orqali yuzaga kelgan diplomatik hamkorlik, ikki davlatning har biri uchun o‘z
manfaatlarini himoya qilishda muhim omil bo‘ldi. Bu hamkorlikning eng yorqin namunalaridan
biri, albatta, Amasya shartnomasining imzolanishi bilan bog‘liq. Ushbu shartnoma ikki
mamlakat o‘rtasida diplomatik munosabatlarni mustahkamladi va regiondagi geosiyosiy
barqarorlikka hissa qo‘shdi. Xususan, Qonuniy Sulton Sulaymon davrida Usmonli davlatining
ta'siri o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga yetdi. Sulaymonning siyosiy mahorati va harbiy
strategiyasi tufayli Usmonli imperiyasi o‘zining hududiy manfaatlarini kengaytirishga erishdi va
o‘zbek xonliklari bilan muhim ittifoqlar tuzdi. Bu ittifoqlar esa Safaviylar bilan bo‘lgan uzoq
davom etgan kurashda hal qiluvchi rol o‘ynadi. O‘zbek hukmdorlarining Safaviylarga qarshi olib
borgan faoliyati, shuningdek, ikki davlatning o‘zaro hamkorligi barcha diplomatik va harbiy
harakatlarning asosiy omili bo‘lgandi. Shuningdek, bu tarixiy tajriba nafaqat o‘sha davr uchun,
balki bugungi geopolitik munosabatlarni tahlil qilishda ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. XXI
asrda ham davlatlar o‘rtasidagi diplomatik va harbiy aloqalar ko‘p hollarda o‘zaro siyosiy
manfaatlarga asoslangan holda shakllanadi. Ushbu tarixiy voqealar, albatta, hozirgi global
siyosatda ham ko‘plab davlatlar o‘rtasidagi diplomatik aloqalar va ittifoqlarning shakllanishiga
yo‘l ochadi. Bugungi kunda ham, O‘zbekistondan Usmonli imperiyasiga qadar bo‘lgan siyosiy-
madaniy aloqalar, shuningdek, Amasya shartnomasining tarixi, o‘rganish uchun katta
ahamiyatga ega. Bu jarayonlarning nafaqat tarixiy, balki zamonaviy siyosat uchun ham ko‘plab
o‘rganilishi lozim bo‘lgan saboqlari mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Andican, A. (2009). Osmanlı’dan günümüze Türkiye ve orta asya. İstanbul: Doğan
Egmont Yayıncılık, 19-20,25-26, 45-46.
2.
Hammer, J. (2003). Büyük Osmanlı tarihi. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 101-105.
3.
Kılıç, R. (1999). Osmanlı-Özbek siyasi ilişkileri (1530-1555). Türk Kültürü Dergisi, 437,
523-534.
4.
Davani, N. & Hatam, J. (2018). Safavi döneminde Avrupa tarzı duvar resimleri: Bir sanat
tarihi okuması. İran Çalışmaları Dergisi, 2(1), 37-39.
5.
Аliyev G.Z , Турция в период правления младотурок, Москва, 1972, 69-70.
6.
O‘zbekistonning yangi tarixi, 1-kitob (Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi
davrida), Toshkent, 2000, 45-87.
7.
Raxmaaliyev, Р., Империя тюрок, Москва, 2002, 123-124.
8.
Erol Güngör, Tarihsel Türkî Devletler, Toshkent, 2003, 34-35.
9.
Mirzo Salimbek, Kashkuli Salimiy, Tavorixi mutaqadimin va mutaaxirin, Buxoro, 2003,
123-125.
