ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
857
XORAZMDA SOVET DAVRI TEATR SANʼATI: RIVOJLANISH, XUSUSIYATLAR VA
IJTIMOIY AHAMIYATI
Saotboyev Raxmatjon Madamin o‘g‘li
IIV Xorazm AL tarix fani o ‘qituvchisi
Xorazm mintaqasi teatr sanʼati tarixida Sovet davri alohida oʻrin tutadi. Bu davrda teatr sanʼati
nafaqat madaniy, balki siyosiy va ijtimoiy vazifalarni ham oʻtagan. Sovet tizimining taʼsiri ostida
Xorazmda teatr sanʼati yangicha shakllar va yoʻnalishlar bilan rivojlandi. Bu davrda teatrlar
davlat qoʻllab-quvvatlashiga ega boʻldi, ammo bir vaqtning oʻzida ularning ijodiy erkinligi
maʼlum darajada cheklangan edi. Quyida Xorazmda Sovet davri teatr sanʼatining asosiy jihatlari,
uning rivojlanish bosqichlari va ijtimoiy ahamiyati haqida batafsil maʼlumot keltirilgan.
Sovet davri Xorazmda teatr sanʼatining rivojlanishida muhim rol oʻynadi. 1920-yillarda Xorazm
Xalq Sovet Respublikasi tashkil etilgach, madaniyat va sanʼat sohalarida keng qamrovli
islohotlar amalga oshirildi. Sovet hukumati teatrni xalqni maʼrifatparvarlik, sotsialistik
qadriyatlar va yangi tizim gʻoyalari bilan tarbiyalash vositasi sifatida koʻrdi. Shu sababli, teatrlar
davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlandi va ularning faoliyati kengaytirildi. Xorazmda teatr
sanʼatining rivojlanishida mahalliy madaniy anʼanalar bilan Sovet madaniyatining uygʻunlashuvi
katta ahamiyatga ega boʻldi. Bu davrda Xorazmda birinchi professional teatrlar tashkil etildi,
teatr studiyalari va madaniyat uylari ochildi. Teatrlar ijtimoiy, siyosiy va madaniy mavzularda
spektakllar sahnalashtirish orqali yangi tizim gʻoyalarini targʻib qilish vazifasini oʻtagan.
Sovet davrida Xorazm teatrlari turli yoʻnalishlarda faoliyat yuritgan. Bu yoʻnalishlar asosan
quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
-
Ijtimoiy-siyosiy mavzular
Sovet davrida teatrlar ijtimoiy-siyosiy mavzularni keng yoritgan. Kollektivlashtirish,
sanoatlashtirish, urush va tinchlik, mehnat qahramonligi kabi mavzular asosida spektakllar
sahnalashtirilgan. Bu spektakllar orqali yangi tizimning afzalliklari va sotsialistik qadriyatlar
targʻib qilingan.
-
Tarixiy va milliy mavzular
Sovet davrida Xorazm teatrlari tarixiy va milliy mavzularni ham oʻz ichiga olgan. Xorazmning
qadimiy tarixi, uning qahramonlari va milliy anʼanalari asosida sahnalashtirilgan spektakllar
tomoshabinlarni milliy gʻurur bilan quvvatlashga qaratilgan.
-
Realistik drama
Sovet davrida realistik drama teatrlari keng tarqalgan. Bu teatrlar hayotiy voqelikni, odamlarning
kundalik hayoti, ularning muammolari va orzularini aks ettirgan. Realistik drama orqali
tomoshabinlarga yangi tizimning afzalliklari va kamchiliklari haqida fikr yuritishga undashgan.
1
Туляхождаева М. Режиссура узбекского драматического театра (тенденции развития и современные
проблеми). – Ташкент: Изд. литературы и искусства имени Г.Гуляма 1995. – 84 с
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
858
-
Musiqali teatrlar
Sovet davrida Xorazmda musiqali teatrlar ham keng rivojlandi. Bu teatrlar asosan operalar va
musiqiy spektakllar asosida yaratilgan. Musiqali teatrlar tomoshabinlarni estetik jihatdan
boyitishga qaratilgan.
Sovet davrida Xorazm teatrlari davlat qoʻllab-quvvatlashiga ega boʻldi. Teatrlar tashkiliy
jihatdan quyidagi bosqichlardan iborat edi:
-
Professional teatrlar
Sovet davrida Xorazmda birinchi professional teatrlar tashkil etildi. Bu teatrlar asosan mahalliy
dramaturglar, aktyorlar va rejissyorlar tomonidan boshqarilgan. Professional teatrlar
tomoshabinlarga yuqori darajadagi spektakllar taqdim etishga qaratilgan.
-
Teatr studiyalari
Sovet davrida Xorazmda teatr studiyalari ochildi. Bu studiyalar yosh aktyorlar va rejissyorlarni
tayyorlashga qaratilgan. Teatr studiyalari orqali Xorazmda professional teatr kadrlari yetishib
chiqdi.
-
Madaniyat uylari
Sovet davrida Xorazmda madaniyat uylari tashkil etildi. Bu madaniyat uylari teatr, musiqa, raqs
va boshqa sanʼat turlarini rivojlantirishga qaratilgan. Madaniyat uylari orqali xalq orasida
sanʼatga qiziqish oshirildi.
Sovet davrida Xorazm teatrlari nafaqat madaniy, balki ijtimoiy va siyosiy ahamiyatga ham ega
boʻldi. Sovet davrida teatrlar xalqni maʼrifatparvarlik bilan tarbiyalash vositasi sifatida
ishlatilgan. Teatrlar orqali yangi tizim gʻoyalari, ilmiy bilimlar va madaniy qadriyatlar targʻib
qilingan. Sovet davrida teatrlar ijtimoiy adolat va tenglik gʻoyalarini targʻib qilishga qaratilgan.
Bu teatrlar orqali jamiyatdagi kamchiliklar va nohaqliklar fosh qilingan. Undan tashqari Sovet
davrida Xorazm teatrlari milliy gʻurur va vatanparvarlik tuygʻularini uygʻotishga qaratilgan. Bu
teatrlar orqali Xorazmning boy tarixiy merosi va milliy anʼanalari saqlanib qolgan.
Sovet davri Xorazm teatr sanʼatining rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi. Bu davrda teatrlar
professional darajaga koʻtarildi, yangicha uslublar va yoʻnalishlar paydo boʻldi. Biroq, Sovet
tizimining cheklovlari sababli teatrlar ijodiy erkinlikdan mahrum boʻldi. Teatrlar asosan siyosiy
va ideologik mavzularga qaratilgan, bu esa baʼzan ularning badiiy jihatdan zaiflashishiga olib
keldi. Sovet davri Xorazm teatr sanʼatining rivojlanishida muhim bosqich boʻldi. Bu davrda
teatrlar professional darajaga koʻtarildi, yangicha uslublar va yoʻnalishlar paydo boʻldi. Biroq,
Sovet tizimining cheklovlari teatrlar ijodiy erkinligini maʼlum darajada chekladi. Xorazm
teatrlari Sovet davrida ijtimoiy, siyosiy va madaniy vazifalarni oʻtagan, bu esa ularning
ahamiyatini yanada oshirdi. Bugungi kunda Xorazm teatr sanʼati Sovet davri merosini davom
ettirib, yangicha shakl va turlarda rivojlanmoqda.
2
Театральная энциклопедия. Том 5/Глав. ред. П. А. Марков - М.: Советская энциклопедия, 1967.
ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241
Volume 7, issue 1, Aprel 2025
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi
worldly knowledge
OAK Index bazalari :
research gate, research bib.
Qo’shimcha index bazalari:
zenodo, open aire. google scholar.
Original article
859
Manbalar:
1.
Karimov, N. (1995). "Oʻzbekiston teatr sanʼati tarixi". Toshkent: Sharq Nashriyoti.
Bu kitobda Oʻzbekiston, shu jumladan Xorazm mintaqasida teatr sanʼatining rivojlanishi haqida
batafsil maʼlumotlar keltirilgan. Sovet davri teatrining ijtimoiy va madaniy ahamiyati haqida
maʼlumotlar mavjud.
2.
Yusupov, R. (2003). "Xorazm madaniy merosi". Urganch: Xorazm Maʼmun Akademiyasi.
Xorazmning madaniy merosi, shu jumladan teatr sanʼati haqida qimmatli maʼlumotlar berilgan.
Sovet davrida teatrlar tashkil etilishi va ularning faoliyati haqida batafsil yoritilgan.
3.
Abdullayev, B. (2010). "Sovet davrida oʻzbek teatr sanʼati". Toshkent: Fan va
Texnologiya Nashriyoti.
Sovet davrida Oʻzbekiston teatrlarining rivojlanishi, ularning siyosiy va madaniy vazifalari
haqida chuqur tadqiqotlar keltirilgan. Xorazm teatrlari haqida ham maʼlumotlar mavjud.
4.
“Xalq Merosi “Jurnali, 2018-yil, 4-son.
"Xorazmda xalq teatrlari: anʼanalar va yangiliklar" maqolasida Xorazmda xalq teatrlari,
masxarabozlik va doston teatrlari haqida maʼlumotlar berilgan.
5.
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi. "Xorazm Teatr Sanʼati" mavzusi.
Xorazm teatr sanʼatining tarixiy jihatlari, Sovet davrida rivojlanishi va zamonaviy shakllari
haqida umumiy maʼlumotlar keltirilgan.
6.
Urganch davlat universiteti Ilmiy Axborotnomasi, 2020-yil, 3-son.
"Sovet davrida xorazm madaniyatining rivojlanishi" maqolasida teatr sanʼatining oʻrni va
ahamiyati haqida tadqiqotlar keltirilgan.
Internet manbalar:
1.
www.kultura.uz
Oʻzbekiston madaniyat portali, Xorazm teatr sanʼati haqida maqolalar va yangiliklar.
2.
www.xorazm.uz
Xorazm viloyati rasmiy portali, mintaqaning madaniy merosi va teatr sanʼati haqida maʼlumotlar.
