INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23
American Academic publishers, volume 05, issue 05, 2025
https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai
page 1086
INGLIZ VA O’ZBEK TILLARIDA SUNIY INTELEKT LEKSIKASINING
CHOG’ISHTIRMA TADQIQI.
Xolliyeva Sarvinoz Ikramovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
1-kurs magistranti
Arapov G'ayrat
Ilmiy rahbar, PhD
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida sun’iy intellekt (SI) sohasiga oid leksik
birliklarning chog‘ishtirma tahlili keltirilgan. Zamonaviy texnologiyalarning jadal rivojlanishi
natijasida sun’iy intellekt atrofida yuzaga kelayotgan yangi tushunchalar, terminlar va ularning
milliy tillardagi ifoda vositalari tadqiq etilgan. Ingliz tilidagi SI leksikasi global texnologik
taraqqiyotning bevosita mahsuli sifatida keng qo‘llanilib kelmoqda, o‘zbek tilida esa ushbu
terminologiya ko‘proq tarjima va adaptatsiya asosida shakllanmoqda. Maqolada so‘z yasash
modellari, semantik o‘xshashlik va farqlilik, terminlarning funksional-uslubiy xususiyatlari,
shuningdek, ularning nutqdagi qo‘llanish chastotasi o‘rganilgan. Leksik birliklarning morfologik
va sintaktik xususiyatlariga ham e’tibor qaratilib, ikki tilda sun’iy intellekt konseptining
tilshunoslikdagi aks ettirilishi tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari sun’iy intellektga oid atamalarni
standartlashtirish, ularni aniq va izchil qo‘llash bo‘yicha takliflar berishga xizmat qiladi.
Kalit soʻzlar:
sun’iy intellekt, leksik birliklar, terminologiya, chog‘ishtirma tahlil, tarjima va
adaptatsiya
Annotation:
This article presents a comparative analysis of artificial intelligence (AI) vocabulary
in English and Uzbek languages. With the rapid development of modern technologies, numerous
new concepts and terms have emerged in the field of artificial intelligence, and their linguistic
representation in national languages has become a subject of scientific interest. English AI
vocabulary, as a product of global technological advancement, is extensively used worldwide,
whereas Uzbek terminology in this domain is mostly shaped through translation and adaptation.
The study examines word-formation models, semantic similarities and differences, functional-
stylistic features, and frequency of use in discourse. It also explores the morphological and
syntactic features of AI-related lexical units, providing insights into how the concept of artificial
intelligence is linguistically reflected in both languages. The findings contribute to the
standardization of AI terminology and offer recommendations for its consistent and precise usage
in Uzbek.
Key words:
artificial intelligence, lexical units, terminology, comparative analysis, translation and
adaptation
Аннотация:
В данной статье представлен сопоставительный анализ лексики, связанной с
искусственным интеллектом (ИИ), в английском и узбекском языках. Быстрое развитие
современных технологий привело к появлению новых понятий и терминов в области ИИ, и
их языковое воплощение в национальных языках представляет научный интерес. Лексика
английского языка в данной области широко используется как результат глобального
технологического прогресса, тогда как узбекская терминология преимущественно
формируется на основе перевода и адаптации. В исследовании рассматриваются модели
словообразования, семантические сходства и различия, функционально-стилистические
особенности, а также частота употребления терминов в речи. Особое внимание уделено
морфологическим и синтаксическим характеристикам лексических единиц. Результаты
INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23
American Academic publishers, volume 05, issue 05, 2025
https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai
page 1087
исследования способствуют стандартизации терминов, связанных с ИИ, и позволяют
выработать рекомендации по их точному и последовательному использованию в узбекском
языке.
Ключевые слова:
искусственный интеллект, лексические единицы, терминология,
сравнительный анализ, перевод и адаптация
Zamonaviy fan va texnologiya taraqqiyoti insoniyat hayotining barcha jabhalariga o‘z ta’sirini
ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt (SI) sohasining jadal rivojlanishi natijasida har kuni yangi
atamalar, tushunchalar va texnologiyalar yuzaga kelmoqda. Bu esa lingvistik muhitda yangi leksik
birliklarning paydo bo‘lishi va ularning o‘zbek tiliga kirib kelishi jarayonini jadallashtirmoqda.
Ingliz tili sun’iy intellektning global ilmiy-texnik tili sifatida yetakchilik qilayotgani bois, ushbu
sohadagi terminologiya asosan ingliz tilidan boshqa tillarga, xususan, o‘zbek tiliga o‘girilmoqda
yoki adaptatsiya qilinmoqda. Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillarida sun’iy intellektga oid leksik
birliklarning qiyosiy tahlilini maqsad qilgan bo‘lib, lingvistik jihatdan bu terminlarning qanday
shakllanayotganini, semantik va uslubiy xususiyatlarini, tarjima jarayonidagi o‘zgarishlarni
o‘rganadi. Bunday tahlil orqali nafaqat SI terminologiyasining tilimizga qanday
moslashayotganini aniqlash, balki ularni standartlashtirish va samarali qo‘llash bo‘yicha ilmiy
asoslangan takliflar ishlab chiqish ham mumkin. Maqolaning dolzarbligi shundaki, sun’iy intellekt
sohasidagi axborotlar hajmi tobora oshib bormoqda va bu sohada faoliyat yuritayotgan
mutaxassislar, tarjimonlar hamda tilshunoslar uchun aniqlik va izchillik muhim ahamiyatga ega.
Shu bois mazkur mavzuning o‘rganilishi hozirgi zamon tilshunosligining dolzarb yo‘nalishlaridan
biri sifatida qaraladi. Sun’iy intellekt (AI – Artificial Intelligence) — bu kompyuter tizimlari va
dasturlarining inson aqliga xos vazifalarni bajarishga qodir bo‘lishi, ya’ni o‘rganish, mantiqiy
fikrlash, muammoni hal qilish, nutqni tushunish va ishlab chiqarish kabi funksiyalarni bajarishi
bilan tavsiflanadi. Ushbu soha XX asrning ikkinchi yarmida shakllana boshlagan bo‘lsa-da, aynan
XXI asrda jadal rivojlandi va zamonaviy tilshunoslikda alohida e’tibor markaziga aylandi. Sun’iy
intellektga oid leksika lingvistik jihatdan ko‘p qatlamli va murakkab tizimga ega. Bunday
terminlar orasida sof ilmiy texnik atamalar (masalan, neural network, machine learning, algorithm)
bilan bir qatorda metaforik (masalan, digital brain, thinking machine) yoki qisqartmalar (masalan,
AI, NLP, AGI) keng qo‘llaniladi. Ingliz tilida bu leksik birliklar ko‘pincha analitik va
kompozitsion usullar orqali shakllanadi. O‘zbek tilida esa SI sohasiga oid leksika ko‘proq ikki yo‘l
orqali boyimoqda.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima:
Masalan, machine learning – mashinali o‘rganish, neural network – neyron tarmoq.
Transliteratsiya va adaptatsiya:
Masalan, algoritm, robototexnika, intellekt, platforma kabi so‘zlar ingliz yoki rus tilidan
moslashtirilgan. Sun’iy intellektga oid terminlarning leksik, morfologik va semantik jihatlarini
tadqiq etish lingvistik tahlil nuqtai nazaridan muhim bo‘lib, bu orqali nafaqat ularning mazmuni
ochib beriladi, balki ikki til o‘rtasidagi farq va o‘xshashliklar aniqlanadi. Terminlarning morfemik
tuzilishi, nutq qismlari bo‘yicha tasnifi, ularning sinonimik qatorlari va funksional-uslubiy
qamrovi ayni tadqiqotning asosiy obyekti hisoblanadi. Ingliz tili sun’iy intellekt sohasining asosiy
ilmiy-texnik tili hisoblanadi. Ushbu til sun’iy intellektga oid ko‘plab innovatsion tushunchalarni
yaratgan, ularni atamalashtirgan va jahon miqyosida tarqatgan. Sun’iy intellekt leksikasi ingliz
tilida dinamik rivojlanayotgan tizim bo‘lib, yangi so‘zlar va birikmalar deyarli har kuni paydo
bo‘lmoqda.
Ingliz tilidagi SI leksikasi asosan turli usullar bilan hosil bo‘ladi:
INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23
American Academic publishers, volume 05, issue 05, 2025
https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai
page 1088
✓
Kompozitsiya (birikma yasash): machine learning, deep learning, neural network, natural
language processing.
✓
Qisqartmalar: AI (Artificial Intelligence), NLP (Natural Language Processing), AGI
(Artificial General Intelligence), ML (Machine Learning).
✓
Affiksal so‘z yasash: automation → automated, intellect → intelligent, robot → robotics.
✓
Metafora va analogiyalar asosidagi so‘zlar: digital brain, thinking machine, smart assistant.
Sun’iy intellektga oid terminlar ko‘pincha yuqori darajadagi ilmiylik, aniqlik va texnik aniqlikni
talab qiladi. Masalan, neural network atamasi inson miyasi neyronlariga o‘xshash tarzda tashkil
topgan kompyuter algoritmlarini anglatadi, lekin ushbu termin metaforik mazmunni ham o‘z
ichiga oladi. Ayrim terminlar esa ko‘p ma’nolilikka ega bo‘lib, kontekstga qarab turlicha talqin
qilinadi. Masalan, learning so‘zi oddiy o‘rganish jarayonini ham, mashinaviy o‘rganish
mexanizmini ham anglatishi mumkin. Ushbu leksik birliklar ko‘proq quyidagi sohalarda
qo‘llaniladi:
❖
Ilmiy maqolalar va texnik hujjatlar
❖
Dasturiy ta’minot hujjatlari va foydalanuvchi qo‘llanmalari
❖
Yangiliklar va ilm-fan bloglari
❖
Reklama va marketing matnlari
Ingliz tilidagi SI leksikasi qisqa, sodda, lekin aniqlikni ta’minlovchi shakllarda shakllantiriladi. Bu
esa uni global foydalanishga moslashtiradi. Bugungi kunda sun’iy intellekt sohasining jadal
rivojlanishi natijasida bu yo‘nalishga oid yangi tushunchalar, terminlar va texnologiyalar doimiy
ravishda paydo bo‘lmoqda. Ingliz tili ushbu sohaning asosiy tiliga aylangani sababli, uning
leksikasi global axborot muhitida muhim o‘rin egallaydi. O‘zbek tili esa bu terminlarni
o‘zlashtirish, tarjima qilish yoki moslashtirish orqali o‘zining ilmiy-texnik salohiyatini
boyitmoqda. Qiyosiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilida SI atamalari asosan ichki leksik
resurslar orqali — kompozitsiya, affiksatsiya, qisqartma kabi usullarda yaratilmoqda. O‘zbek
tilida esa ko‘proq tarjima, transliteratsiya va ba’zan izohli ifoda orqali ifodalanmoqda. Bu esa ikki
tilning lingvistik xususiyatlari, terminologik an’analari va leksik moslashuv darajasiga bog‘liq.
Sun’iy intellekt leksikasining o‘zbek tiliga muvaffaqiyatli moslashuvi nafaqat tilimizning ilmiy
imkoniyatlarini kengaytiradi, balki global texnologik jarayonlarda faol ishtirok etishimizga zamin
yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Russell, S., & Norvig, P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson.
2. Kaplan, J. (2016). Artificial Intelligence: What Everyone Needs to Know. Oxford University
Press.
3. Yusupov, U. A. (2022). Sun’iy intellekt va lingvistik birliklar: tarjima muammolari. Filologiya
Masalalari, 2(4), 45–50.
4. Nurmatova, M. (2023). Sun’iy intellekt terminlarining o‘zbek tiliga moslashuvi. Til va Tarjima,
5(1), 67–72.
5. Oxford English Dictionary Online. (2024). Artificial Intelligence Vocabulary. Retrieved from
https://www.oed.com
