INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23
American Academic publishers, volume 05, issue 05,2025
Journal:
https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai
page 1230
SOCIOLINGUISTIC EFFECTS OF GLOBALIZATION: CHANGE AND SPREAD OF
NEGATIVE EXPRESSIVENESS
Shukhratjon Turgunov
EFL teacher, ISFT institute
shuhratturgunov98@gmail.com | +998930004093
ORCID: 0009-0002-3873-8791
Annotation:
This article analyzes the variation and distribution of negative expression tools
within the sociolinguistic effects of the globalization process. New linguistic means of
expression, which are being formed as a result of linguistic and intercultural interaction, as well
as how the internet and global means of communication are changing negative expression. The
role of English as a global language and its influence on other languages, in particular Uzbek, is
important.
Keywords:
globalization, sociolinguistics, negative expressiveness, language change,
intercultural communication, linguistic expressions
GLOBALLASHUVNING SOTSIOLINGVISTIK TA’SIRI: SALBIY
EKSPRESSIVLIKNING O‘ZGARISHI VA TARQALISHI
Shukhratjon Turgunov
EFL teacher, ISFT institute
shuhratturgunov98@gmail.com | +998930004093
ORCID: 0009-0002-3873-8791
Annotatsiya:
Ushbu maqolada globallashuv jarayonining sotsiolingvistik ta’siri doirasida salbiy
ekspressivlik vositalarining o‘zgarishi va tarqalishi tahlil qilinadi. Til va madaniyatlararo o‘zaro
ta’sir natijasida shakllanayotgan yangi lingvistik ifoda vositalari, shuningdek, internet va global
kommunikatsiya vositalarining salbiy ekspressivlikni qanday o‘zgartirayotgani ko‘rib chiqiladi.
Ingliz tilining global til sifatidagi roli va uning boshqa tillarga, xususan o‘zbek tiliga ta’siri
muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
globallashuv, sotsiolingvistika, salbiy ekspressivlik, til o‘zgarishi,
madaniyatlararo kommunikatsiya, lingvistik ifodalar
1. Kirish
Globallashuv zamonaviy jamiyatda til va madaniyatlararo munosabatlarning yangi shakllarini
yuzaga keltirmoqda. Xalqaro savdo, texnologik taraqqiyot, internet va ijtimoiy tarmoqlarning
kengayishi natijasida tillararo aloqalar kuchaymoqda va bu o‘z navbatida tilning ijtimoiy
funksiyalarini o‘zgartirmoqda. Ayniqsa, salbiy ekspressivlik — ya’ni tanqid, g‘azab, norozilik
va boshqa salbiy hissiyotlarni ifodalash vositalari — globallashuv jarayonida sezilarli
o‘zgarishlarga duch kelmoqda. Ushbu maqola globallashuvning sotsiolingvistik nuqtai
nazardan salbiy ekspressivlikka ta’sirini o‘rganishga qaratilgan.
2. Adabiyotlar sharhi
Globallashuv jarayoni tilshunoslik va sotsiolingvistika sohalarida keng o‘rganilgan mavzu
hisoblanadi. Til va madaniyatlararo aloqalar globallashuv natijasida o‘zgarishlar, yangi
kommunikatsiya shakllari paydo bo‘lishiga olib keladi. Ayniqsa, salbiy ekspressivlik — ya’ni
INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23
American Academic publishers, volume 05, issue 05,2025
Journal:
https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai
page 1231
til orqali ifodalangan tanqid, g‘azab, norozilik va boshqa salbiy hissiyotlar — bu jarayonda
o‘ziga xos o‘zgarishlarga duch kelmoqda. Ushbu adabiyotlar sharhida globallashuvning tilga,
xususan, salbiy ekspressivlikka ta’siri haqida ilgari olib borilgan tadqiqotlar tahlil qilinadi.
D. Crystal (2003, 2008) tilning o‘zgaruvchan tabiati va uni shakllantiruvchi ijtimoiy omillarni
keng qamrovda yoritadi. Uning fikricha, globallashuv, ayniqsa ingliz tilining global til
sifatidagi o‘rni, til o‘zgarishlarini tezlashtirmoqda. Crystal tilning ifodaviy imkoniyatlari,
jumladan salbiy hissiyotlarni ifodalashda yangi leksik va paralingvistik vositalar paydo
bo‘lishini ta’kidlaydi. U globallashuv jarayonida tilning kengayishi va turli madaniyatlararo
o‘zaro ta’sirlar natijasida yuzaga keladigan lingvistik innovatsiyalarni chuqur o‘rganadi.
B.B. Kachru (1992) globallashuv va til o‘zaro ta’sirini ingliz tilining “bosh til” sifatidagi global
rolidan kelib chiqib ko‘rib chiqadi. Ingliz tilining postkolonial davrdagi tarqalishi va mahalliy
tillarga ta’siri, shuningdek, ingliz tilidan boshqa tillarga ko‘chib kirayotgan so‘zlar va
frazeologik birliklar sotsiolingvistik jihatdan muhim masalalar hisoblanadi. Kachru ingliz
tilining dunyo bo‘ylab madaniyatlararo muloqotda asosiy vosita bo‘lib qolayotgani tilning
ijtimoiy funksiyalarining o‘zgarishini keltirib chiqarishini ta’kidlaydi.
Hymes (1974) sotsiolingvistika va kommunikativ kompetentsiya nazariyasini ilgari surib, tilni
faqat grammatik qoidalar majmui sifatida emas, balki ijtimoiy kontekstlarda o‘zaro ta’sir
vositasi sifatida ko‘rish zarurligini ta’kidlaydi. Uning yondoshuvi tilning ijtimoiy vazifalarini,
jumladan hissiy ifodalarni, ya’ni salbiy ekspressivlikni o‘rganishda muhim metodologik baza
bo‘lib xizmat qiladi.
Anna Wierzbicka (1999) emotsiyalar va hissiyotlarning til va madaniyat doirasidagi ifodasini
o‘rganadi. U til orqali emotsiyalarni ifodalash madaniyatlararo farqlarga ega ekanini ko‘rsatib,
salbiy hissiyotlarni ifodalash shakllari ham madaniyatga xos kodlarga bog‘liq ekanligini
ta’kidlaydi. Wierzbickaning yondoshuvi madaniyatlararo kommunikatsiya va globallashuv
sharoitida salbiy ekspressivlikning o‘zgarishini tushunishda foydali hisoblanadi.
Zamonaviy kommunikatsiya vositalari va internetning tilga ta’siri haqida tadqiqotlar Dynel
(2014) va boshqa olimlar tomonidan olib borilgan. Dynel ironiyaning, sarkazm va boshqa
noan’anaviy salbiy ekspressivlik shakllarining onlayn muloqotda keng tarqalishini tahlil qiladi.
U internetdagi til o‘zgarishlari, qisqartmalar, emojilar va memlarning salbiy hissiyotlarni
ifodalashda qanday ishlatilishini ko‘rsatadi. Bu yangi lingvistik vositalar salbiy ekspressivlikni
an’anaviy og‘zaki va yozma tildan farqli o‘laroq vizual va multimodal shakllarda ifodalaydi.
Sotsiologik tadqiqotlarda globallashuvning tilga va madaniyatga ta’siri alohida e’tibor
qaratiladi. Gumperz (1982) til va madaniyat o‘rtasidagi sotsiolingvistik bog‘liqlikni tahlil qilib,
madaniyatlararo muloqotda yuzaga keladigan tushunmovchiliklar va salbiy ifodalar yuzasidan
tadqiqotlar olib borgan. U til va kontekst o‘rtasidagi uzviy aloqani ko‘rsatib, salbiy
ekspressivlikning madaniyatga bog‘liqligini ta’kidlaydi.
Shuningdek, salbiy ekspressivlikning leksik va pragmatik jihatlari Turgunov (2024) tomonidan
o‘zbek tilida o‘rganilgan. U o‘zbek tilida salbiy hissiyotlarni ifodalovchi so‘z va iboralar,
ularning pragmatik konteksti va madaniy an’analarga bog‘liqligini tahlil qilgan. Bu tadqiqot
globallashuv sharoitida o‘zbek tilidagi salbiy ekspressivlikning qanday o‘zgarishlarga
uchrayotganini aniqlashda asosiy manba sifatida xizmat qilishi mumkin.
Globallashuv va til o‘zgarishlarini o‘rganishda yangi metodologiyalar, jumladan korpus tahlili
(corpus linguistics), onlayn kommunikatsiyani o‘rganish va multimodal tahlil muhim ahamiyat
kasb etadi. Misol uchun, COCA (Corpus of Contemporary American English) va o‘zbek
tilining korpuslari tilshunoslarga tilning zamonaviy holatini tahlil qilishda yordam beradi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23
American Academic publishers, volume 05, issue 05,2025
Journal:
https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai
page 1232
Ushbu yondoshuvlar globallashuv jarayonida paydo bo‘layotgan yangi lingvistik shakllarni
aniqlashda muhimdir.
Adabiyotlarda globallashuv jarayonida tilning ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlariga doir ko‘plab
ilmiy ishlar mavjud. Masalan, Pennycook (2007) globallashuv va til siyosati o‘rtasidagi
bog‘liqlikni tahlil qilib, tilning kuch va hokimiyat mexanizmlarida qanday rol o‘ynashini
ko‘rsatadi. Bu nuqtai nazardan, salbiy ekspressivlikning o‘zgarishi ham til ichidagi hokimiyat
munosabatlari va madaniy kurashlar kontekstida tushunilishi mumkin.
Shu bilan birga, hollarda globallashuv mahalliy tillar va madaniyatlarni zaiflashtirish xavfini
keltirib chiqarishi mumkin, bu esa salbiy hissiyotlar va ifodalarning yanada murakkab
shakllarini yuzaga keltiradi. Bu jarayonni sotsiolingvistik tahlil qilish tilni himoya qilish va
madaniy identitetni saqlash uchun muhimdir.
Xulosa qilib aytganda, globallashuvning salbiy ekspressivlikka ta’sirini o‘rganish uchun
tilshunoslik, sotsiolingvistika, madaniyatshunoslik, pragmatika va kommunikatsiya
sohalarining nazariy va amaliy tadqiqotlaridan foydalanish zarur. Zamonaviy tadqiqotlar ushbu
o‘zgarishlarning kontekstini va mexanizmlarini yoritishda davom etmoqda.
3. Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu maqola lingvistik va sotsiolingvistik tadqiqot usullariga tayanadi. Ingliz va o‘zbek
tillaridan namunaviy so‘z va ifoda birliklari yig‘ilib, ularning globallashuv ta’sirida qanday
o‘zgarishi va yangi shakllarning paydo bo‘lishi o‘rganiladi. Bundan tashqari, internet-muloqot
(forumlar, ijtimoiy tarmoqlar) matnlari ham tahlil qilinib, salbiy ekspressivlik ifodalarining
zamonaviy ko‘rinishlari o‘rganiladi.
4. Natijalar va muhokama
4.1 Salbiy ekspressivlikning shakllari va ularning o‘zgarishi
Globallashuv jarayonida ingliz tilining ta’siri kuchayib, ko‘plab inglizcha so‘z va ifodalar
boshqa tillarga, jumladan o‘zbek tiliga kirib kelmoqda. So‘kinishlar, kinoya va sarkazm
shakllari ingliz tilidan o‘zbek tiliga ko‘chmoqda yoki ularning ekvivalentlari yangi
kontekstlarda ishlatilmoqda. Masalan, “damn,” “hell,” kabi ifodalar o‘zbek tilida yoshlar
orasida keng tarqalmoqda.
4.2 Internet va ijtimoiy tarmoqlarning roli
Internet kommunikatsiyasi va ijtimoiy tarmoqlarda salbiy ekspressivlik yanada ko‘proq
ko‘rinishlarga ega bo‘ldi. Qisqartmalar, emojilar, memlar va boshqa vizual lingvistik vositalar
orqali salbiy hissiyotlar tez va samarali yetkazilmoqda. Bu esa an’anaviy og‘zaki tilning ko‘p
qirraliligini kengaytirmoqda.
4.3 Madaniyatlararo kommunikatsiyada salbiy ifodalarning qabul qilinishi
Har bir madaniyatda salbiy ekspressivlik shakllari o‘ziga xos bo‘lib, globallashuv jarayonida
noto‘g‘ri talqinlar yoki tushunmovchiliklar yuzaga kelmoqda. Ingliz tilida bevosita ifodalangan
tanqid o‘zbek tilida nozik va kinoyali ifodalarga aylanadi, bu esa madaniyatlararo muloqotda
muammolar tug‘dirishi mumkin.
5. Xulosa
Globallashuv til va madaniyatlararo munosabatlarda chuqur o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi,
salbiy ekspressivlik vositalari ham bundan mustasno emas. Ingliz tilining global til sifatidagi
o‘rni, internet va ijtimoiy tarmoqlarning rivojlanishi yangi ifoda shakllarini paydo qilmoqda va
mavjudlarini o‘zgartirmoqda. Madaniyatlararo kommunikatsiyada bu o‘zgarishlarni hisobga
olish, til ta’limi va madaniyatlarni o‘zaro anglashda muhim ahamiyatga ega.
INTERNATIONAL JOURNAL OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23
American Academic publishers, volume 05, issue 05,2025
Journal:
https://www.academicpublishers.org/journals/index.php/ijai
page 1233
Kelajakda tadqiqotlar internet kommunikatsiyasida paydo bo‘layotgan yangi lingvistik
shakllarni yanada chuqurroq o‘rganish, shuningdek, globallashuvning til o‘zgarishlariga
sotsiolingvistik ta’sirini kengroq tahlil qilishga yo‘naltirilishi zarur.
References:
Crystal, D. (2003). English as a Global Language (2nd ed.). Cambridge University Press.
Crystal, D. (2008). Language and the Internet. Cambridge University Press.
Kachru, B. B. (1992). The Other Tongue: English Across Cultures (2nd ed.). University of
Illinois Press.
Hymes, D. (1974). Foundations in Sociolinguistics: An Ethnographic Approach. University of
Pennsylvania Press.
Wierzbicka, A. (1999). Emotions Across Languages and Cultures: Diversity and Universals.
Cambridge University Press.
Dynel, M. (2014). Humor, Sarcasm, and Irony in Social Media. John Benjamins Publishing.
Gumperz, J. J. (1982). Discourse Strategies. Cambridge University Press.
Shukhratjon, T. (2024). Non-Verbal Aspects of Insults: a Comparative Study of Uzbek and
English. Miasto Przyszłości, 53, 616-619.
Pennycook, A. (2007). Global Englishes and Transcultural Flows. Routledge.
