Social sciences

Мамлакат худудларини ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришдаги мавжуд номутаносибликларни чукурлашуви шароитида маҳаллий бюджет даромадларини шакллантириш иқтисодчи олимлар, амалиётчилар ва жамоатчилик доирасидаги долзарб муаммолардан бирига айланган. Хусусан, маҳаллий бюджет даромадлари манбасини кенгайтиришнинг муҳим йўналишлари юзасидан олиб борилган аксарият илмий тадқиқотларда маҳаллий бюджет тушумлари характери ва структурасининг назарий жиҳатларига алоҳида эътибор берилган бўлсада, аммо фискал корректировка роли нисбатан тўлиқ баҳоланмаган. Бугунги кунда турли даражадаги бюджетлар баланслигини таъминлаш, бюджетлараро ҳисоб-китоблар механизмини такомиллаштириш, тадбиркорлик субъектларининг солиқ юкини пасайтириш, солиқ солиш тартибини соддалаштириш, солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштириш фискал сиёсатни долзарб вазифаларидир. Маҳаллий бюджет даромадларини шакллантириш муаммолари бўйича илмий тадқиқотларни ўрганиш молиявий ресурсларнинг минтақавий даражада шаклланиши, тақсимланиши ва маҳаллий ҳокимият органлари томонидан марказлаштирилмаган оптимал бошқарув тизимини такомиллаштириш-да муҳим ҳисобланади.

Ушбу мақола ҳозирги замон немис тилида иловали
элементларнинг структур ўзига хосликларини баён қилишга бағишланган. Немис тилида синтактик алоқаларнинг турли хил бўлиши,иловали элементларнинг структура жиҳатдан ҳар хил шаклланишини ёритиб берган.

Мақолада Аҳмад Югнакийнинг «Ҳибат ул-ҳақойиқ» асаридаги баъзи арабча сўзларнинг семалари, этимологияси ѐритилган. «Ҳибат ул-ҳақойиқ»даги ўзлашма
қатламга оид лексик бирликлар қадимги туркий тил ва қорахонийлар даври ҳамда XIV аср манбаларида қўлланилган сўзлар билан қиѐсий таҳлил қилинган.

Мақолада Ўзбекистон Республикасида ҳарбий-маъмурий секторни ривожлантириш, бу борада хорижий давлатларнинг илғор тажрибалари, хусусан, Германя, Франция, Россия, Қозоғистон ва бошқа давлатларнинг ижобий ишлари кўрсатиб ўтилган.

Мақолада Ўзбекистон Республикасида ҳарбий-маъмурий секторни давлат ҳарбий хавфсизлигини таъминлашдаги ўрни ва аҳамияти, бу борадаги қонунчилик ҳужжатлари таҳлили ҳамда хавфсизликни таъминлаш билан боғлиқ масалалар ёритилган.

Тадқиқот объекти: Узбекистан Республикаси Мудофаа вазирлиги харбий бўлинмалари оддий аскар ва сержантлар лавозимларидаги шартнома асосидаги харбий хизматчилар.
Ишнинг максади. шартнома асосидаги харбий хизматчилар шахсида девиант хулк намоён бўлиши ижтимоий-ҳарбий омиллари, мотиви ва кечиш жараёни, харбий жамоаларда девиант хулқ намоён бўлиши муаммолар ва уларни ечиш йўлларини илмий ўрганиш ҳамда унинг диагностикаси, прогнози ва профилактикасини амалга ошириш механизмини ишлаб чикиш.
Тадқиқот усули илмий далилларни умумлаштириш, алохида хо дисал арни ўрганиш, конкрет тадқиқот услубларидан: хужжатларни ўрганиш, экспертли бахолаш, социометрия методи, психологик тест-сўровномалар, харбий фаолиятни маданий, ретроспектив ва қиёсий тахлил этиш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги. Ҳарбий хизматчилар шахсида девиант хулк намоён бўлишига ижтимоий-ҳарбий омилларнинг таъсири характери турли вазиятларда ўрганилиб, унинг диагностикаси ва прогнози назарий-амалий жихатдан тизимлаштирилди, девиант хулк субъектининг назарий-социологик модели яратилиб, профилактикасига дойр амалий таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилди.
Амалий ахамияти. Тадкиқотнинг асосий натижалари ва ҳолатлари харбий бўлинмалар кундалик фаолиятига тадбик этилиши улар жанговар қобилияти даражасини оширишга аҳамиятли тарзда кўмак берувчи хулоса ва тавсияларда акс этган. Натижалар турли тоифадаги командирлар томонидан харбий жамоаларда низомга мос тартиб интизом, соғлом ахлоқий-руҳий муҳитни, жанговар шайликни таъминлаш максадида қўлланилиб, бўйсинувчилар билан ўзаро алоқадорликни такомиллаштиришда инобатга олиниши мумкин.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги. Тадқиқот натижалари илмий-ҳарбий йиғинларда турли тоифа офицерлари эътиборига ҳавола этилиб, ҳозирда олий ҳарбий билим юртларда ҳарбий мутахасисларни тайёрлаш ва қайта тайёрлаш предметли курсига киритилган, шунингдек тадқикот натижалари ҳарбий бошқарув органлари учун услубий тавсияларни тайёрлашда қўлланилиши мумкин.
Қўлланиш сохаси. Ҳарбий бўлинмаларда тарбиявий ишларни ташкил этиш, ҳарбий кадрларни тайёрлаш ва қайта тайёрлаш, ҳарбий касбга танлаш, ҳарбий жамоаларни ўрганиш жараёнида фойдаланилиши мумкин.

Олий таълим тизимида юқори малакали ва рақобатбардош кадрларни тайёрлаш бугунги куннинг энг муҳим вазифаларидан ҳисобланади. Мазкур вазифанинг нечоғлик самарали ҳал этилиши мамлакатимизда амалга ошириб борилаётган таълим соҳасидаги ислоҳотлар таълим-тарбия сифатининг юқори даражада бўлишини таъминлашга қаратилган бўлиб, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг “Яна бир муаммони ҳал этиш ўта муҳим ҳисобланади: бу педагоглар ва профессор ўқитувчилар таркибининг профессионал даражаси, уларнинг махсус билимларидир. Бу борада таълим олиш, маънавий-маърифий камолот масалалари ва ҳақиқий қадриятларини шакллантириш жараёнларига фаол кўмак берадиган муҳитни яратиш зарур”. – деб айтган фикрларида акс этади. [3] Бўлажак муҳандисларнинг касбий компетентлигини ривожлантиришда муҳандислик ва компьютер графикаси фундаментал фан бўлиб, бу фан бўйича эгалланган билим ва малакалар асосида муҳандиснинг фазовий тасаввури, техник тафаккури ва ижодий қобилияти каби хислатлари ривожланади.

Ҳозирги даврда ёш авлодларга таълим, хусусан олий таълим беришдаги энг мухим масалалардан бири- бу ўқув масканларини зомон талабларига жавоб бераолиш даражасига кўтариш ва АКТларнинг имкониятларидан тўлиқ фойдаланган холда, талабаларга фан асосларини етказишдан иборатдир. Шу борада Олий таълим тизими (ОТМ ) таркибидаги“ Қўшма таълим дастурлари асосида “ иш олиб бараёган бўлим ёки факультетлар бундан мустассно эмас. Ҳаммага маълумки, ҳар бир ОТМ республика миқёсидаги “ HEMIS” тизими билан боғланиб бормоқда, натижада муассасадаги барча жарраёнлар етарли даражада ойдинлашиб келмоқда. Айниқса бу борада Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг “Яна бир муаммони ҳал этиш ўта муҳим ҳисобланади: бу педагоглар ва профессор-ўқитувчилар таркибининг профессионал даражаси, уларнинг махсус билимларидир. Бу борада таълим олиш, маънавий-маърифий камолот масалалари ва ҳақиқий қадриятларини шакллантириш жараёнларига фаол кўмак берадиган муҳитни яратиш зарур”. – деб айтган фикрларида акс этади [1].

Янги туғилган чақалоқларда туғма бронх аномалиялари (БА) нафас йўлларининг туғма нуқсонлари орасида нисбатан кам учраса-да, перинатал даврдаги ўсмирлар ва чақалоқлар ўлимида муҳим омил сифатида намоён бўлади. Ушбу аномалиялар кўп ҳолларда бошқа орган ва тизимларнинг туғма нуқсонлари (юрак, ўпка, диафрагма, марказий асаб тизими ва бошқалар) билан биргаликда учрайди. Қўшилган патологиялар мавжуд бўлган ҳолатларда клиник белгиларнинг ўзига хос бўлмаслиги, ташхис қўйишнинг кечикиши ва патоморфологик дифференциациянинг мураккаблиги, тўлиқ ва тизимли таҳлилни талаб қилади.

Бухоро амирлигининг иқтисодий, сиёсий ва маданий ҳаётини акс эттирадиган ЎзР МДАнинг “Бухоро амирлиги Қўшбеги маҳкамаси” (Управление кушбеги эмира Бухарского) деб номланган И-126 фонди ҳам ўзига хос тарихга эга.

Бул мақалада қурылысларда хам пукарлар турак жайларында өрт қәўипсизлиги қағыйдаларына әмел қылыу қағыйдалары,Шымбай район аймағында қурылыс имаратларында ҳәм басқада имаратларда өрттиң алдын алыў илажларын ҳаққында сөз етилген.

Бул мақалада бўгинги кўндеги қурылыс имаратлары хызметкерлери менен угит-насият иләжлары ҳаққында сөз етилген.

Бу мақолада қурилишларнинг меъёр ва таълаблари va фавқулодда вазиятлардан муҳофаза қилиш ва фуқаро муҳофазаси ойлиги ҳақида сўз етилган.

Мақолада қурилиш саноати корхоналарида қуёш энергиясидан фойдаланиш учун қуёш энергияси қурилмалари ва очиқ саноат ёки автоном ишлайдиган жойларда бетон маҳсулотларини иссиқлик билан ишлов бериш тизимлари муҳокама қилинади.

Мақолада физика фанинг қурилиш муҳандислари тайёрлашдаги ўрни келтирилган. Қурилиш инжинеринги физиканинг турли соҳаларига асосланган бўлиб, мустаҳкам, хавфсиз ва экологик жиҳатдан самарали иншоотлар қуришда муҳим роль ўйнайди. Замонавий муҳандислар механика, материалшунослик, энергия самарадорлиги, гидродинамика ва электротехника каби соҳалардаги билимлардан фойдаланиб, янги технологияларни ишлаб чиқмоқдалар.Қурилиш технологиялари турли физик қонунлар ва жараёнларга асосланади. Механика, термодинамика, материалшунослик, электротехника ва гидродинамика каби физиканинг асосий бўлимлари бино ва иншоотларни лойиҳалаш, қуриш ва эксплуатация қилиш жараёнларида муҳим аҳамият касб этади. Ушбу мақолада қурилиш технологияларининг физик асослари таҳлил қилинади.

Мустақиллик йилларида мамлакатимизда тилнинг фразеологик тизимини ўрганишда олимлар турли аспектлардаги тадқиқот масалаларига эътибор қаратмоқда. Қорақалпоқ тилшунослигидаги фразеологизмлар ҳам кўп жиҳатларига кўра ўрганилди. Лекин уларнинг ичида алоҳида мавзуий гуруҳни ташкил қиладиган колоратив фраземалар алоҳида тадқиқот объекти бўлган эмас.

Заргарлик буюмлари ҳар бир даврда аѐлга гўзаллик, башанглик бериб турган. Уларнинг чексиз хилма-хиллиги кишини хайратда қолдиради. Бунчалик кўп шакл-қиѐфалар қаердан пайдо бўлди экан? Бу масалани ўрганиш жараѐнида инсон дунѐга келган пайтдан тирикчилиги учун зарур бўлган оддий тақинчоқсимон ашѐлар бундай шакл-қиѐфаларнинг келиб чиқишига асос бўлган, деган фикр туғилади. Маьлум бир ѐшда ва ҳаѐтнинг маьлум бир пайтида, масалан, тўйда, байрамда, ѐки кундалик турмушда асқотадиган буюмлар жумласи шулардан келиб чиқади. Бу зеб-зийнат буюмларининг жуда кўпчилик шакл ва безакларнинг туб негизи анча олдинги асрларда яратилган асарларига бориб тақалади. Мазкур заргарлик буюмлари қоракўз, қорақош, қорасоч, гўзал ва эҳтиросли, ранг-баранг либосларга буркалган аѐлларга мўлжалланган бадиий рамзийлик маьносини очиб берувчи яхлит ансамблларни ташкил этади.

Ҳар қандай тилда ўша тилда алоқа қилувчи тил эгаларининг– халқ, миллат ва этник бирликларнинг асрлар оша ўз бошидан кечирган ижтимоий ҳаёти, турмуш тарзи, ҳаётий тажрибалари акс этади. Шу сабабли ҳам тилни халқ ҳаёти, тарихий тараққиёти босқичларининг ягона гувоҳи, унинг ҳаётий тажрибаларини тўплаб аждодлардан авлодларга етказувчи, миллий ўзига хослигини тутиб турувчи, этник жипслигининг рамзи сифатида тан оладилар.

Бугунги кунда бозор муносабатлари такомиллашиб ва тобора чуқурлашиб бораётган шароитда юз бераётган ижтимоий-иқтисодий жараёнлар натижасида аҳолини барча воситалар билан ҳар томонлама ижтимоий ҳимоя қилиш долзарб вазифалардан ҳамда жамиятда барқарорликни сақлаб туриш, тараққиётни таъминлашнинг муҳим шартларидан бўлиб ҳисобланади. Қолаверса, бозор иқтисодиётига ўтиш босқичидаги қатор объектив ва субъектив омиллар таъсирида аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш тизимининг аҳамияти янада ортиб кетди.

Республикамизда олиб борилаётган аҳолини кучли ижтимоий ҳимоялаш сиёсати жамиятда ижтимоий-сиёсий барқарорликка эришиш ва фуқаролар конституциявий ҳақ-ҳуқуқларини таъминлаш воситаларидан бири сифатида муайян ваколатларга эга бўлган давлат ҳокимияти ва бошқарув органларининг фаолиятига таянади. Ушбу ижтимоий ҳимояни рўёбга чиқарувчи субъектлар  фаолияти давлат ижтимоий сиёсатини амалга оширишга қаратилган.

Иқтисодий суд ишларини қонуний кучга кирган суд хужжатларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш институты бўйича суд амалиётини такомиллаштириш масаласининг нақадар долзарблиги иқтисодий суд ишларини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўриш институтида кўриб чиқилган аризалар статистикасининг йилдан-йилга ўсиб бориш динамикаси билан исботлаш мумкин. Хусусан, Республика бўйича иқтисодий (хўжалик) судлар томонидан 2012 йилда 175 та, 2013 йилда 155 та аризалар кўриб чиқилган бўлса, 2017 йилда мазкур кўрсаткич 694 тани, 2018 йилда 778 тани, 2019 йилда эса, 350 тани, 2020 йил 957 тани, 2021 йилда 1024 тани, 2022 йилда 1002 тани, 2023 йилда 1 142 тани ташкил этган [1].

Ѕозирги замон ѕуқуқ фанида ахборотни тақдим этиш ва ишлов беришга яроқли шаклда тақдим этилган,фойдаланиши мумкин бўлган маълумотлар деб баѕоланади. Ушбу маълумотларни тарқатиш бугунги кунда Қай даражада шуни алоѕида такидлаб ўтиш лозимки, ахборотларга эгалик ѕуқуқини белгиловчи нормалар Ўзбекистон Республикасининг фуқаролик кодексиларида «Ахборотлаштириш» тў¦рисидаги Қонуннинг 23-моддасида ѕам кўрсатиб ўтилган: унга мувофиқ: «Ахборот давлат органлари, юрдик ва жисмоний шахслар фаолиятининг масъули сифатида моддий ёки интелектуал мулк объекти бўлиши мумкин». 1

Юридик фактларни классификация қилишнинг асосий ва бош мезони эркнинг ифодаланиши ҳисобланса, бугунги кундаги юридик фактларни турларга бўлишнинг аҳамияти жиҳатидан иккинчи даражадаги мезон бу юридик ҳаракатларни эркни ифодаланишининг ҳуқуқ нормалари мослигидан келиб чиқиб, ҳуқуқ йўл қўйган ҳаракатлар ва ҳуқуқ йўл қўймаган ҳаракатлар – ҳуқуқбузарликка бўлиниши ҳисобланади.

Мақолада қишлоқ хўжалигидаги институционал ўзгаришлар шароитида давлат кўмаги асосида рискларни суғурталаш методологиясига янгича ёндошувнинг зарурлиги, асосий йўналишлари тадқиқ этилган. Қишлоқ хўжалигидаги рискларни бошқаришда суғурта тизимининг устунликлари ҳамда ўзига хос хусусиятлари илмий асослаб берилган. Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалигида уни қўллаш имкониятлари тадқиқ этилган ҳамда тавсиялар ишлаб чиқилган.