59
7.1
2
9
TOPIRAQ QATLAMI HÁM TÁBIYATQA HÁM BIOLOGIYALIQ
SISTEMALARǴA TÁSIRI
Ermakova I.R.
Ajiniyaz atindaǵı Nókis mámleketlik
pedagogiykalıq institutı
Rezume:
Maqolada Janubiy Orol dengizi atrofida tabiyatga va atrof muxitga antropogenik
ta’sir etish – bu atrof-muxitga keskin ekologik o’zgarishlarni va katastrofik achinarli holatninig
yuzaga keltirilganligi, Orol ekologik muammosi hoziri davrninig regiyonal muammosiga
aylanganligi so’z etiladi.
Таянч сўзлар:
pesticid, ekologiya, tábiyat, irrigaciya, meliyoraciya, ximiyalıq zatlar.
Резюме:
В статье рассматривается антропогенное воздействие на природу и
окружающую среду в регионе Южного Приаралья - резкое экологическое изменение
окружающей среды и катастрофическое бедствие.
Ключевые слова:
пестицид, экология, природа, ирригация, мелиорация, химические
элементы.
Abstract:
The article discusses the anthropogenic impact on nature and the environment in
the South Aral Sea region - a sharp ecological change in the environment and a catastrophic
disaster
Key words:
pesticides, ecology, nature, irrigation, land reclamation, chemical elements.
Házirgi waqıtta adamzat tárepinen jaratılǵan 70 mıń ximiyalıq zatlar
komerciyalıq túrde tarqalatuǵın preparatlar diziminde turadı. Solardıń 30 mıń túri
joqarı kancerogen zatlar esaplanadı.
Qaraqalpaqstan Respublikası jaylasqan aymaqlıq topıraǵı bir qansha ilimpazlar
tárepinen úyrenilgen (Gerasimov 1960, T.P.Popov 1978, J.Jalǵasbaev hám basqalar
1981, B.Jollıbekov 1983, 1991,1995, A.Rafikov hám G.V. Tetyuxin 1981). N.V.
Kimbergtiń klassifikaciyası boyınsha Qaraqalpaqstan topıraǵı tómendegishe
bólingen. 1. batpaqlı 2. batpaqlı-otlaqlı 3. suwǵarılatuǵın batpaqlı-otlaqlı 4. otlaqlı 5.
suwǵarılatuǵın otlaqlı 6. otlaqlı, qaldıq batpaqlı, joqarı gumuslı 7. kebirli batpaqlı 8.
kebirli batpaqlı, shóp-sharlı, otlaqlı 9. otlaqlı-taqırlı 10. suwǵarılatuǵın otlaqlı-taqırlı
11. qaldıqlı batpaqlı, joqarı shirindili 13. otlaqlı-taqırlı, toǵaylı 14. otlaqlı shólistanlı
15. taqırlı 16. qumlı shólistanlı 17. qoń ır sur. Qaraqalpaqstan topıraqları avtomorf
hám gidromorf topıraqlarǵa bólingen. Avtomorf topıraqlarǵa boz, qoń ır topıraqlar,
qumlı-shólistan, taqırlı hám taqırlar kiredi. Gidromorf topıraqlar otlaqlı, allyuvial
hám kebirlerge bólingen. Qaraqalpaqstannıń ulıwma maydanınıń eń kóp bólimin
sur qoń ır topıraqlar iyeleydi.
Egiste paydalanıp suwǵarılatuǵın 447,4 mıń gektar jer maydannıń 74,2%
inde, 331,9 mıń gektarda otlaqlı allyuvial topıraqlar jaylasqan. Gidromorf otlaqlı
60
7.1
2
9
allyuvial topıraqlar Ámiw`dár`ya deltasındaǵı allyuvial qatlamlardan kelip shıqqan.
Suwǵarılatuǵın allyuvial topıraqlar barlıq suwǵarılatuǵın diyxanshılıqtaǵı súrim
jerdiń
2
/
3
bólimin quraydı. Bul topıraqlardıń agroximiyalıq hám agrofizikalıq
qásiyeti sonnan ibarat. Topıraq payda bolıwına topıraq betine jaqın jaylasqan grunt
suwlarınıń topıraqtıń barlıq profilin barqulla ıǵallap turıwı tásir etedi. Soǵan
baylanıslı joqarı qatlamda jaylasqan shımlı gorizontta ósimlikler kóbirek organikalıq
zattı toplaydı. Nátiyjede avtomorf topıraqlarǵa qaraǵanda gumus muǵdarı kóbirek
boladı. Grunt suwları 1-3 metr bolıp, onıń qáddi ózgermeydi. Bul topıraqlardıń
súrim qatlamında gumus 1% átirapında, shımlı qatlamda 2-3% ke shekem, tómengi
gorizontlarda az 0,3-0,5% muǵdarında boladı. Azot muǵdarı joqarı shımlı qatlamda
kóbirek (0,12-0,15% ke shekem, tómengi qatlamda az boladı. Bul topıraqlar fosfor
hám kaliy menen jaqsı táminlenip, onıń shorlanıwı túrlishe boladı. Shorlanıw dár`ya
joqarsınan tómenge qaray xlorid-sulfat xloridke qaray ózgere beredi. Uzaq múddetli
suwǵarıw nátiyjesinde topıraqtıń morfologiyalıq qurılısında ximiyalıq hám fizikalıq
qásiyetinde onıń ónimdarlıǵında ózgerislerdi keltirip shıǵaradı.Shayıp suwǵarıw
duzlarlardıń tómengi qatlamǵa ketiwine alıp keledi. Grunt suwları dushshılanbaydı.
İzeykeshleri hálsiz bolǵan atızlardıń shorlanıwına alıp keledi. Topıraqlarda islew
jumısları súrim hám súrim astı qatlamlarda aerob qubılıslardı keltirip shıǵaradı. Bul
jaǵdayda topıraqtaǵı organikalıq zatlardıń minerallasıwı kúshlirek bolıp, joqarı
gorizonttaǵı shirindiniń azayıwına alıp keledi. Usı jaǵdaylarǵa baylanıslı bul
topıraqlarda gumus muǵdarı azlaw (1,2-1,7%). Biraq gumus qatlamı tereń rek boladı,
al azot muǵdarı az 0,05-0,08% boladı. Ámiwdárya deltasınıń topıragın izertlegen
ilimpaz B.Jollıbekov (1991) bul territoriyada yarıma avtomorf hám avtomorf
topıraqlardı ajıratqan. Olar gidromorf rawajlanıw basqıshın taqır zonallık sarı-qonır
hám shólistanlı-qumlı ótkenligin keltirip otedi. Sonın menen birge ol tómendegi
topıraq tiplerin qarap shıqqan.
Ámiwdáryanıń quyar shaqapshalarında, dár`ya boylarında ensiz bolıp
jaylasqan. Ol topıraq hálsiz mineralizaciyalanǵan jer astı suwları menen ıǵallanıp 3
metr tereń likte jaylasqan. Onıń duzlıǵı onsha emes. Duzdıń quramı sul`fad xloridli,
karbonatlıǵı joqarı 8,8%. Gips az, fosfor – 0,12%, kaliy 1,58%
Allyuvial otlaqlı topıraq.
Ol jas hám júdá az ózgeriske ushıraǵan topıraq. Ol
topıraq duzlı emes. Onıń gumus muǵdarı 0,59%. Bul topıraq eń ónimdarsız topıraq
esaplanadı.
Shólistanǵa aylanıp baratırǵan allyuvial-otlaqlı topıraq
-onda jer astı suw
3-8 m de jaylasqan hám hálsiz minerallasqan. Onda gips barlıq gorizontta ushırasadı.
Gumus muǵdarda 1,06% ke shekem, fosfat 0,08-0,09%, kaliy 2,2%. Onda Ca, Mg, K
61
7.1
2
9
kóp muǵdarda ushırasadı.
Otlaqlı batpaqlı topıraq
– ol keń tarqalǵan. Jer astı suwı 2-2,5 m de
jaylasqan, mineralizaciya litrde 1 gramm. Sul`fatlı, azot az, fosfor 0,08%, kaliy
2,21%.
Batpaqlı topıraq
. Ol tómen rel`eflerde keń tarqalǵan. Onıń gumusı 2,49 –
5,25% ti quraydı. Gumuslı gorizont 10-40 sm. Azot muǵdarı 0,31%, fosfor 0,13%.
Topıraq az duzlanǵan, duzlanıwı sul`fat tipinde.
Taqırlı topıraqlar.
Taqırlı topıraqlardıń ústi 0,5 – 2 sm qabırshaqlanǵan.
Joqarǵı qatlamnıń mexanikalıq quramı 30 sm ge shekem baradı. Topıraǵı awır,
ortasha sazlı-qumlı, siyrek ılaylı hám qumlı. Shorlanıw tipi xlorid-sul`fatlı. Taqırlı
topıraqlar gumusqa jarlı (0,35-1,33%), fosfor 0,13%, kaliyge bay 2,6%. Taqırlı
topıraqlar Qaratereń kóli aymaǵında hám Ústirtte ushırasadı. Karbonat muǵdarı 5-
12%, gips muǵdarı kóp emes (0,04-0,37%). Taqırlı topıraqlar kól jatqızıqlarında
rawajlanadı.
Kebirler
– otlaqlı, orpań , qabırshaqlı, ızǵarlı túrlerde bolıp, onda jer astı
suwları jaqın boladı. Grunt suwları kúshli minerallanǵan. Kebirlerdiń litologiyası
ılaydan qumǵa shekem ushırasadı. Sorlanıw tipi sul`fat-xloridli. Onda gumus 13 sm
tereń likke shekem 2,70% ke shekem jetedi. Eń tómen shegarası 0,4% fosfor 0,10-
0,15% ti quraydı, karbonatlar 5,66-10,9%, joqarǵı gorizontta gips 8-11%
Qaldıq kebirler
– jer astı suwları tásirinen duzdıń jıynalıwı toqtaǵan
kebirlerge aytıladı. Bul kebirlerde duzlar toplanbastan ástelik penen bar duzlardıń
joǵalıwı baslanadı. Bularda jer astı suwları 5 metrden tómen jaylasqan. Bul
kebirlikler ózinshe yamasa taqırlı hám allyuvial-jaylaw shólistanlıǵı menen birge
ushırasadı. Olardaǵı qabıq qatlamda (2-12sm) duzlar 6,7-7,6% muǵdarda ushırasadı.
Qansha dárejede onıń quramı awır bolsa, sonsha dárejede duz kóp boladı.
Kebirleniw tipi ústinde xloridli hám xlorid-sul`fatlı. Karbonattıń muǵdarı 7,6 dan
10% ke shekem bolıp, olar profildiń mexanikalıq sostavı menen tıǵız baylanısadı.
Onda gips 0,29-1,86% boladı. Qaldıq kebirliktiń granulometrik quramı tiykarınan
awır hám jeń il sazlı hám qumlı ılaydan turadı.
Qaldıq taqırlı kebirlikler
. Bul topıraqlar 0,5-1,0 metr qatlamda suwda erigen
duzlardıń toplanıwı menen xarakterlenedi. Olarda duzdıń kóp toplanıwı joqarıda
bolmastan, tómende jaylasqan. Qabıq astında orpań duzlı gorizont jatadı. Kabıq
qatlamda duzlanıw tipi xlorlı-sul`fatlı-kal`ciyli al tómengi gorizontta sul`fat-xloridli.
Karbonat quramı 7-10%. Joqarı gorizontta gips 4,5%. Gumus 0,5 sm 3,7% kaliyge
bay.
Sur – qoń ır topıraq.
Pás tawlarda: Qızıljar, Qusqanataw, Toqpaqatada
62
7.1
2
9
tarqalǵan. Bul topıraqlarda gumus joqarı qatlamda 0,85% CO
2
muǵdarı pás. duzdıń
qurǵaq qaldıǵı joqarı gorizonta 0,13%, tómengi gorizontta onıń muǵdarı 1,58% ke
shekem artadı.
Texnologiyalıq processlerdiń shıǵındıları hám taslandıları -metallar,
metalloydlar, kislotalar, duzlar, tiykarlar, mineral shań lar, kúl, shlak, shiyshe,
keramika h.t.b. túrinde boladı. Bularǵa qurılıs shıǵındıları hám xalıq jasaǵan jerlerden
shıǵatuǵın shıǵındılar kiredi. Shıǵındılardı tazalaw shólkemi bolmaǵanlıqtan
Ruminiyada sonday shıǵındılar nátiyjesinde 3400 gektarǵa shamalas maydandaǵı
topıraq buzılǵan. Topıraq tek ǵana adam iskerligi nátiyjesinde payda bolǵan zatlar
menen pataslap qoymay, tábiyiy faktorlar nátiyjesi menen de pataslanadı. Máselen,
vulkanlar, mineral bóleksheler, gazlar hám puw, komos shań ları; ıssılıq elektr
stanciyalarınıń shıǵındıları-kómir shań ı, kúl, hár qıylı toksikalıq qattı bóleksheler,
ftor hám mıshyak birikpeleri, qorǵasın birikpeler; metallurgiyada shıǵatuǵın-ruda
shań ları, temir shań ları, temir okisleri, marganec, mıshyak, kúl, dut; reń li
metallurgiyadan shıǵatuǵın-shań lar ,puwlar, qorǵasınnıń metall oksidleri, cink,
kadmiy, mıs, mashyak, sınap, ftor, kukirt oksidi, CO
2
; qurılıs materialları- cement
shań ı, ftor, ximiya sanaatınan organikalıq bolmaǵan zatlar, kúkirt oksidi, xlor, ftorlı
vodorod, vodorod sulfid, duz kislotası ,azot kislotası, ammiak, ftor birikeleri;
ximiyalıq óń diristen shıǵatuǵın organikalıq zatlar- uglevodorodlar, eritiwshiler,
efirler, fenollar, merkatanlar; sintetikalıq kauchuk sanaatınan-eferler, acetonlar,
fenollar; transporttan shıǵatuǵın- uglevodorodlar, natriy, qorǵasın, avtomashina
tútinleri, kómir shań ı, kúl; awıl xojalıǵı toǵay xojalıǵınan shıǵatuǵın-tóginler,
pesticidler h.t.b. topıraqtı zıyanlap otıradı. Qazılma janılǵı zatlar házirgi waqıtta 6
mlrd tonna kómir hám neft, 2000 mlrd metr kub tábiyiy gazlar pataslap otıradı.
Házirgi temp penen pataslaw dawam ece jılına uglikisliy gazdıń atmosferaǵa shıǵıwı
43 mlrd tonna kúkirt gazınıń shıǵıwı 355 mln tonna azot 100 mln tonnaǵa jetedi.
AQSh ta jıl sayın hawaǵı 200 mln tonna zıyanlı zatlar arlasadı onıń yarımı
transporttan shıǵatuǵın shıǵındılar esaplanadı. Germaniyada transport shıǵındıları
menen topıraqtıń zıyanlanıwı 48 %ti, Rossiyada 13% ti, Pol`shada 5 % ti,
Ruminyada 1,5 % ti quraydı. Záhárli zatlar atmosferadan topıraqqa jawın-shashın
arqalı túsip otıradı. Olar topıraqtı hám ósimlik produktların pataslap ónimdi
páseytedi, sonıń menen birge ekosistemanı buzadı. Germaniyada júzimzarlıq hám
baǵlardıń 7 % ti atmosferaǵa shıǵarılǵan záhárli zatlar menen pataslanǵan.
Topıraqtıń joqarı dárejede qorǵasın menen zıyanlanıwı transporttıń intensiv háreketi
bolǵan jaylarda ushırasadı. Eger topıraqta qorǵasınnıń muǵdarı 1 kg ǵa 5000 mkgr
ǵa jece toǵaylar óle baslaydı. Qorǵasınǵa shıdamlı aǵash porodalarınan kashtan hám
63
7.1
2
9
qaraǵay ekenligi anıqlanǵan.
Tábiyattı qorǵaw boyınsha shólkemniń jumısları topıraqqa awır metalldıń
unamsız tásirin kórsetti. Mikroelementler gruppasına topıraqta joqarı koncentraciyada
bolatuǵın metallar, máselen temir, kremniy, alyuminiy kiredi. Topıraqtıń hám
ósimliklerdiń pataslanıw qáwipi ósimlik túrine topıraqtaǵı ximiyalıq birikpelerdiń
formasına baylanıslı boladı. Makroelementlerden basqa kopshilik ósimlikler hár qıylı
muǵdarda mikroelementlerge mútáj boladı. Biraq bul elementlerdiń artıqsha
koncentraciyası ósimliklerdi kesellendiriredi hám nabıt etedi. Ósimliktiń normal ósip
rawajlanıwı ushın topıraq qolaylı jaǵdaydı dúzedi. Adam azıqlanıwı ushın hám
xaywanatlardıń azıqlanıwı ushın kerekli ósimliklerde ximiyalıq elementlerdiń
konsentraciyası kerekli muǵdardan artpawı kerek. Topıraq payda bolıw processinde
topıraqtıń ximiyalıq quramı ózgeredi hám qaytımsız jaǵdayǵa keliwi múmkin. Tez
bolatuǵın qaytımsız ximiyalıq pataslanıw jer astı suwlarınıń duzlanıwına alıp keledi.
Jerdi burǵılaǵanda paydalı minerallardı, neftti sırtqa shıǵarǵanda bul suwlarda joqarı
kóteriledi hám topıraqtı, suwdı pataslaydı. Awır metallardıń topıraqta migraciyası
suyıq hám suspenziya túrinde ósimliklerdiń tamırı hám topıraq mikroorganizmleri
járdeminde boladı. Ushıwshı zatlardıń migraciyası gaz túrinde boladı. Awır
metallardıń mikroorganizmler járdeminde migraciyalanıwı boladı. Jawın qurtları
hám basqada organizmler awır metallardıń migraciyasın mexanikalıq jol menen
ámelge asıradı. Belgili jaǵdayda metall migraciyası ósimlik tamırları hám organimler
arqalı boladı. Topıraqtaǵı awır metallar trofikalıq dizbek arqalı ósimlikke onnan
haywanatqa hám adamǵa ótedi. Awır metallardıń aylanısında hár qıylı biologiyalıq
organizmler qatnasadı.
Ádebiyatlar:
1.
Mirziyoyev Sh.M. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 07.11.2018 yildagi
PQ-4007-sonli "Davlat tibbiyot muassasalari va sog'liqni saqlash idoralari
xodimlarini moddiy rag'batlantirishni kuchaytirish chora-tadbirlari to'g'risida" gi
Farmoni.
2.
Kosnazarov K. A. Razakov R.M. Processı soleobrazovaniya i eolovogo perenosa v
Priarale. Nukus. «Karakalpakistan» 1991. 96s.
3.
Kurbanov A.B., Eshanov T.B., İbragimov M.Yu., Konstantinova L.G.,
Temirbekov O., Kosnazarov K.A. Gigienicheskaya ocenka pesticidov,
primenyaemıx v Respublike Karakalpakstan. Nukus, «Bilim», 2002, 76 c.
4.
Matchanov.A.T., Kosnazarov K. A. i dr. Sovremennıe rekomendacii po
predotvrasheniyu otricatelnıx vliyaniy pıle-solevogo vıpadeniya na bioticheskie i
abioticheskie obektı v Yujnom Priarale». Nukus «Bilim» 2005 g. 64 c.
5.
25 let deyatelnosti mejdunarodnogo fonda spaseniya Arala i novıe impulsı dlya
razvitiya regiona Priaralya. Agenctvo MFSA. -2019. 93 c. www.aral.uz
