92
7.1
2
9
KOMPYUTERDIŃ PROGRAMMA TÁMIYNATÍ. OPERATSION
SISTEMA HÁM OPERATSION SISTEMA FUNKSIYALARI
Maxambetova Jayna Kenesbay qızı
Nókis qalası 27-sanlı ulıwma bilim beriw
mektebi Informatika páni muǵallimi
Annotaciya.
Bul maqalada kompyuterdiń islewi ushın zárúr programmalar hám UNIX, MS
DOS, PS DOS, DRD DOS, OS/2, WARP, WINDOWS, MACINTOCH sıyaqlı operacion sistemalar
analiz etilgen bolıp, pikir hám usınıslar ilimiy dálillengen.
Tayanısh sózler.
Internet, globallasıw, dástúriy támiynat, operacion sistema, funkciya,
monitor, virtual informaciya, informaciya maydanı, kompyuter grafikası, grafikalıq dizayn.
Dúnya júzinde texnologiyanıń rawajlanıwı hár birimizden kompyuter dástúrleri
hám operacion sistemalardı úyreniwdi talap etpekte. Sistema programmaları
kompyuterdiń islewi ushın júdá zárúr bolıp, ol kompyuterdiń islewin basqaradı hám
onıń túrli qurılmaları arasında baylanıs ornatıw ushın da kerekli esaplanadı.
Kompyuter islewi ushın zárúrli shárt - programmalardıń bar ekenligi bolıp tabıladı.
Biz dástúriy támiynattı 2 toparǵa bólip qaraymız:
- sistemanıń islewi menen baylanıslı sistema programmaları;
- ámeliy programmalar.
Sistema programmaları ol kompyuterdiń islewin basqaradı, onıń túrli
qurılmaları arasında baylanıstı quraydı. Kompyuterden paydalanıwdı ańsatlastırıwshı
sistema programmalarınıń yadrosı operatsion sistemalar bolıp tabıladı. Operatsion
sistema paydalanıwshı hám kompyuter arasında tikkeley baylanıs ornatıwdı,
kompyuterdi basqarıwdı, paydalanıwshı ushın qolaylıq jaratıwdı, kompyuter
resurslarınan aqılǵa say paydalanıw hám taǵı basqalardı támiyinleytuǵın
programmalar bolıp tabıladı [1]. Jeke kompyuterlerdiń operatsion sistemaları jaratılıw
tariyxı. Segiz razryadlı jeke kompyuterler ushın jaratılǵan birinshi operatsion sistema
SR/M-80 (Control Programm for Microcomputers, yaǵnıy mikrokompyuterlar ushın
basqarıwshı programmalar) atı menen belgili. Onıń avtorı Digital Research
kompaniyasınıń prezidenti Geri Kildell bolǵan. 16 razryadlı jańa kompyuterler
jaratıw ideyasın programmalar jaratıwshı Microsoft kompaniyasınıń tiykarın
salıwshısı hám prezidenti, multimilliarder Bill Geyts usınıs etedi. Ol IBM firması
menen sheriklikte islewge razı boladı. Bill Geyts hám Pol Allen BASIC
programmalastırıw tili ushın awdarmashı programma jazıwdı hám ol IBM firmasınıń
MITS Altair kompyuterine maslastırıldı. Bunnan soń 16 razryadlı kompyuterler ushın
operatsion sistemalar jaratıw jedellesti hám 1981-jılda jeke kompyuterler ushın
birinshi jaratılǵan CR/M operatsion sistemasınıń kóp ideyaların ózinde
sáwlelendirgen MS DOS (Microsoft Disk Operation System - Microsoft disklı
93
7.1
2
9
operatsion sisteması) operatsion sisteması 1981-jıl avgust ayında payda boldı. MS
DOS 64 kb yadqa iye bolǵan kompyuterlerge arnalǵan bolıp, ózi 8 kb yadtı iyeler edi.
Sol waqıtta jetkilikli dep esaplanǵan bunday kompyuter yadı búgingi kúnge shekem
rawajlanıp, bir neshe Gegabaytlarga teńlesti [2].
OS lardan tómendegi qásiyetlerge iye bolıwı talap etiledi:
1. Isenimlilik. OS ózi islep atırǵan qurılmalar menen birge isenimli bolıwı
kerek. OS paydalanıwshı tárepinen ámelge asırılǵan qáteni anıqlawı, onı analiz etiwi
hám qayta tiklew imkaniyatına iye bolıwı kerek.
2. Qorǵaw. OS atqarılıp atırǵan máselelerdiń óz-ara bir-birine beretuǵın
tasirinen qorǵawı kerek.
3. Boljaw. OS paydalanıwshı sorawına boljawshılıq penen juwap beriwi kerek.
Paydalanıwshı buyrıqları sistemada qabıl etilgen qaǵıydalar tiykarında jazılǵan bolsa,
olardıń izbe-izligi qanday bolıwınan qaramastan nátiyje birdey bolıwı kerek.
4. Qolaylılıq. Paydalanıwshına OS nı usınıwdan maqset resursların anıqlaw
jáne bul resursların basqarıw máselelerin sheshiwden azat etiw bolıp tabıladı.
Sistemanı insan psixologiyasın esapqa alǵan halda jobalastırıw kerek.
OS paydalanıwshını resurslar bólistiriwinen azat etip kompyuterdiń úsh qıylı
rejimde islewin támiyinlewi múmkin: bir programmalı; kóp programmalı; kóp
máseleli. Bir programmalı rejimde kompyuterdiń barlıq resursları tek bir
programmaǵa xızmet etedi. Kóp programmalı rejim (multidástúr) - OS bir waqtıniń
ózinde bir birine baylanıslı bolmaǵan bir neshe programmalarǵa xızmet etedi. Bunda
resurslar programmalar arasında óz-ara bólistiriledi. Multidastur rejimi oraylıq
proсessor jumıs waqtı menen «periferiya» qurılmaları jumısın támiyinlewden ibarat.
Bul usıldıń bir programmalı rejimnen abzallıǵı resurslardan effektiv paydalanıw hám
berilgen másele sheshiliwin tezletiw bolıp tabıladı. Kóp máseleli rejim - multimásele
rejiminde bir waqtıniń ózinde bir neshe máseleniń parallel islewin támiyinlew
názerde tutılǵan. Bunda bir máseleniń nátiyjesi ekinshi másele ushın berilgenler
kompleksin uyımlastırıwı da múmkin.
OS sheshilip atırǵan máselelerdiń bir-biri menen baylanıslılıǵın joybarlastıradi
hám qadaǵalap baradı. Kóp dástúrli rejimnen (programmalar arasında waqtın
bólistiriw principi) ayrıqsha bul jerde barlıq máseleler boyınsha parallel islew
názerde tutılǵan. Kóp máseleli rejim tek multisistemada (bir neshe protsessor)
shálkemlestiriledi. OS kompyuter hám paydalanıwshı arasındaǵı baylanıstırıwshı
esaplanadı [3]. OS paydalanıwshı sorawın analizleydi hám onıı orınlanıwın
támiyinleydi. Soraw OS tilinde qabıl etilgen buyrıqlar izbe-izligi kórinisinde boladı.
94
7.1
2
9
OS sorawlardı túrli rejimlerde orınlawı múmkin, sol sebepli OS ni tómendegi tiplerge
ajıratıw múmkin:
- paket rejimi sisteması;
- waqtın bólistiriw sisteması;
- real waqıt sisteması;
- dialog sisteması.
OS sırtqı buyrıqları diskta bólek saqlanǵan programmalar járdeminde
orınlanadı. Qálegen OS ǵa túrli ámellerdi orınlawǵa arnalǵan onlap programmalar
kiritilgen. Mısalı, barlıq OS larǵa kiritilgen qurılma drayveri dep atalatuǵın arnawlı
rezident programmalar kirgiziw-shıǵarıw sistemasın toltırıw ushın qollanıladı.
Drayverler qosımsha sırtqı qurılmalar yamasa ámeldegi qurılmalardıń standart
bolmaǵan qollanılıwın támiyinlep beredi. Ámeldegi OS nıń bir-birinen parqı «sistema
dárejesi»menen anıqlanadı. Yaǵnıy konkret tiptegi kompyuter ushın uyqas OS qurıw
(kóshiriw) menen anıqlanadı. Bunda OSnıń ózine túser bahası kompyuter
arxitekturası, oǵan kirgen qurılmalar, berilgenlerdiń ishki kórinisi menen birge OS
quramına kiritilgen múmkinshiliklerge baylanıslı boladı. Ádette, OS larning parqın
tek professional (sistemalı) dástúrshiler ǵana parıqlay aladı. Ápiwayı
paydalanıwshınǵa bunday ayırmashılıqlar sezilmeydi. Bunday ayırmashılıqlar yad
kólemi, berilgenlerge islew beriw waqtı, sistema múmkinshilikleri hám isenimliligi
menen anıqlanadı. Járdemshi qurılmalar. Kópshilik qurılmalar menen bir waqıtta tek
bir máseleni orınlaw múmkin. Qurılmalardıń bunday kóriniste islewi kompyuterden
noeffektiv paydalanıwǵa alıp keledi. Bunday jaǵdayda sheshilip atırǵan máseleniń
esaplaw waqtı kóp bolsa ásirese sezilerli bolıp tabıladı. Operativ qurılmalar
paydalanıwshı ushın OS nıń fayllardı basqarıw programması járdeminde bólistiriledi.
Kompyuterdiń jaqsı islewine unamsız tásir kórsetetuǵın faktorlardan tiykarǵısı
kirgiziw-shıǵarıw qurılmalarınıń aste islewi bolıp tabıladı. OS kompyuterdiń jaqsı
islewin asırıw ushın spuling mexanizmin jumısqa saladı. Spuling - kirgiziw-
shıǵarıwǵa arnalǵan berilgenlerdi avtomatikalıq túrde diskke jazıp qoyıwshı
programma. Spuling tayarlaǵan maǵlıwmat qurılma tayın bolǵanda qoyılǵan
máselege qaray kiritiledi yamasa shıǵarıladı. Matematikalıq támiynat resursları -
berilgenler hám programma orınlanıwın qadaǵalawshı, paydalanıwshıdan
qorǵalmaǵan funkciyalar kompleksinen ibarat boladı. Bul resurslar arasında sistemalı
joybarlaw, sistema kitapxanaları, fayllardı basqarıw hám kirgiziw-shıǵarıwǵa xızmet
etiwshi servis (xızmet kórsetiwshi) programmalar bar.
Biz joqarıda zamanagóy texnologiya tili esaplanıwshı kompyuterdiń islewi
hám operatsion sitema haqqında ilimiy máselelerdi kórip shıqtıq. Eger biz
95
7.1
2
9
informatikada payda bolǵanınan berli (birinshi kompyuter jaratılǵan waqıt) bolıp
ótken proceslerdi kórip shıqsaq, bul hámme zat qanday da bir kóriniste informaciyanı
qayta islew, saqlaw hám uzatıw menen baylanıslı. Eger belgili qánigelerdiń ilimiy
miynetlerin kórip shıqsaq biz anıq bir maǵlıwmatlardı taba almaymız, biraq
maǵlıwmatlardı qayta islew máseleleriniń nátiyjelerin tabamız. Kompyuter (sonday-
aq kompyuter tarmaqları), dástúrlew hám algoritmler temanıń úlkenlestiriwshi
strukturalıq elementleri. Bul úsh bólektiń sintezi maǵlıwmatlardı qayta islew
qurallarınıń jaratılıwına múmkinshilik beredi. Biz joqarıda keltirp ótken piker hám
usınıslarǵa tiykarlanıp kompyuterdiń dástúrlew sistemasın úyreniw arqalı
oqıwshılarǵa informatika pánin nátiyjeli úyretiwimiz múmkin.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Madaminov, J. Z. (2020). Methods of developing students’ design competencies
in the discipline “Engineering and computer graphics”. ACADEMICIA: An
International Multidisciplinary Research Journal, 10(5), 66-71.
2.
Kholmurzaev, A. A., Alijonov, O. I., & Madaminov, J. Z. (2020). Effective tools
and solutions for teaching “Drawing-geometry and engineering graphics”.
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 10(5), 58-
61.
3.
Muslimov, N. A., & Madaminov, J. Z. (2020). Methods for improving the
qualifications of future curriculum teachers using information technology.
4.
Алижонов, О., & Мадаминов, Ж. (2021). Муҳандисларнинг компьютер
графикаси воситасида лойиҳалаш компетенцияларини ривожлантириш
бўйича тажриба-синов ишларини ташкил этиш. Общество и инновации,
2(6), 195-207.
5.
Zafarzhonovich, M. J. (2021). MODEL OF A PEDAGOGICAL SYSTEM FOR
DEVELOPING DESIGN COMPETENCE FOR FUTURE ENGINEERING
USING A COMPUTER GRAFIKA. Middle European Scientific Bulletin, 17, 97-
101.
