141
7.1
2
9
PEDAGOGIK FAOLIYAT SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA
REFLEKSIYANING AHAMIYATI
Olimov Saydullo Soxobjonovich
Qo’qon Universiteti Ta’lim kafedrasi
o’qituvchisi
+99899 493 28 77
sayd.olim.
Annotatsiya:
Bugun komil insonni tarbiyalash masalasi har qachongidan ham dolzarbligi
ortib bormoqda. Bunday ma’sulyatli va faxrli ishni amalga oshiruvchi pedagogning o’zi-o’zini
rivojlantirishda refleksiyaning o’rni muhimdir.
Kalit so’zlar:
refleksiya, ta’lim, tarbiya, pedagog, o’zi-o’zini rivojlantirish, kommunikatsiya,
atrof-muhit.
Аннотация
: Сегодня вопрос воспитания идеального человека становится как никогда
актуальным. Важна роль рефлексии в саморазвитии педагога, выполняющего столь
ответственную и почетную работу.
Ключевые слова:
рефлексия, образование, обучение, педагог, саморазвитие, общение,
среда.
Abstrakt:
Today, the issue of bringing up a perfect person is becoming more urgent than ever.
The role of reflection in the self-development of a pedagogue who performs such a responsible and
honorable work is important.
Key words:
reflection, education, training, pedagogue, self-development, communication,
environment.
KIRISH
Bugungi kunda insoniyatning rivojlanishida pedagogik faoliyatning o’rni va
roliga bo’lgan e’tibor har qachongidan ham ortgan. Bugun dunyoning turlicha
davlatlarida ushbu muammoni tadqiq etishga bo’lgan izlanishlar doimiy ravishda
davom etmoqda. Barcha sohalarda natijadorlik asosiy mezonga aylanmoqda.
Mamlakatimiz Prezidenti asarlarida ham bunga alohida urg’u berilishi muammolarni
hal etishda realistik nazarning ortishidan dalolat bermoqda. “Natijadorlik hammamiz
uchun bosh talab, asosiy mezonga aylanmoqda”
1
-SH.M.Mirziyoyev
Bugun turli soxalarda mamlakatimiz taraqqiyotini yuqori strategik jihatdan
rivojlantirish mamlakatning bosh va ustuvor masalasiga aylanmoqda. Bugun oliy
ta’lim dargohi hodimlarining ham o‘z-o‘zini boshqarish, o‘z-o‘zini rivojlantirish, ijod
qilishga huquqiy jihatdan kafolatlangan asosiy qomusimiz “Ozbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi” IX- bob, Iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik huquqlarga
bag’ishlangan. 51-modda. Ikkinchi satr boshida:
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 yanvardagi Oliy Majlis Senati va Qonunchilik palatasiga
Murojaatnomasidan.
142
7.1
2
9
Oliy ta’lim tashkilotlari qonunga muvofiq akademik erkinlik, o‘zini o‘zi
boshqarish, tadqiqotlar o‘tkazish va o‘qitish erkinligi huquqiga ega[2. b-32]. Har bir
fuqaro ijod qilish erkinligi, o‘zini o‘zi boshqarish, o‘zini har tomonlama rivojlantirib
komillik sari yetuklik darajasiga erishishi uchun qonuniy shart-sharoitlar yaratilgan.
Ma’lumki, Oliy ta’lim muassasalarini boshqarish O‘zbekiston Respublikasining 2020
yil 23-sentyabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tasdiqlangan yangi
tahrirdagi “Ta’lim to‘g‘risidagi qonun”(O‘RQ-637)ga asoslanadi[3].
Mavzuni o’rganish jarayonida olimlar tomonidan ilgari surilgan
g’oyalarni o’zaro tahlil qildik. Insonning rivojlanishi atrof-muhit bilan belgilanadi
(Gelvetiy, Didro, Ouen), sotsializatsiyaning mohiyati gumanistik psixologiyada
turlicha talqin qilinadi, ularning vakillari A.Olport, A.Maslou, K.Rojers.
Pragmatistlar (J. Dyui, T. Brameld, A. Maslou, E. Kalli va boshqalar) o‘rganishni
faqat o‘quvchining shaxsiy tajribasini kengaytirish uchun kamaytiradi. Insonning
ijodiy muammolarni hal etishda ro‘y beradigan fikrlashidagi refleksiyani o‘rganib,
olimlar uni fikrlovchi sub’ektning o‘z – o‘zini boshqarish usuli (Yu.N.Kulyutkin,
S.Yu.Stepanov va boshqalar), tanqidiy fikrlash omili (I.N.Semyonov), nazariy
jihatdan fikrlashning yuqori ko‘rsatkichi (A.Z.Zak, V.V.Davidov va boshqalar)
sifatida ta’rif berib baholaydilar. Refleksiv qobiliyatlarni o‘qituvchi pedagogik
faoliyatining zarur tarkibiy qismi sifatida hisoblagan qator mualliflar (A.A.Bizyaeva,
V.V.Vetrova, Ye.N.Pexota, I.A.Stetsenko, I.G.Tatur, A.V.Xristeva va boshqalar)
ularni bo‘lajak o‘qituvchilarning pedagogika oliy ta’lim muassasalarida o‘qishi
davridayoq shakllantirish zarurligi haqidagi g‘oyalarni ilgari suradilar. Kant, Gegel,
Fixte, Shelling kabi Yevropa faylasuflari esa refleksiyaga insonning bilish
qobiliyatlarini rivojlantirish asosi sifatida qarashganlar.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
So‘nggi yillarda pedagog va psixolog olimlar o‘qituvchilarning pedagogik
faoliyatida fikrlash hamda analitik qobiliyatlarni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb
etishini ta’kidlamoqdalar. Bu qobiliyatlar asosini esa, o‘qituvchining kasbiy
refleksiyasi tashkil etadi. Refleksiya (lot. “reflexsio” - orqaga qaytish) – “har
tomonlama barkamol, rivojlangan insonning o‘z xatti - harakatlari va ularning
qonuniyatlarini anglashga qaratilgan nazariy faoliyat shaklidir; inson ma’naviy
dunyosining o‘ziga xos yashirin hislatlarini ochib beradigan o‘z-o‘zini bilishga va
anglashga qaratilgan faoliyatdir”.
Ilk bor refleksiya tushunchasi qadimgi Yunon falsafasida yuzaga kelgan va insonning
o‘z ongida kechayotgan mulohazalari haqida. O‘zi fikr yuritish jarayoni, fikrlari
mazmunini tahlil qilishga e`tiborini jalb qilishni anglatgan (Dekart). Sokrat, Platon,
143
7.1
2
9
Lokk va boshqa yunon faylasuflari refleksiyani insonning o‘z-o‘zini bilishga,
nimalarga qodir ekanligini e’tirof etishga qaratilgan faoliyati ekanligini ta’kidlashadi.
Kant, Gegel, Fixte, Shelling kabi Yevropa faylasuflari esa refleksiyaga insonning
bilish qobiliyatlarini rivojlantirish asosi sifatida qarashganlar. O‘qituvchining kasbiy
pedagogik faoliyatida refleksiya jarayonini o‘rganib, ko‘plab olimlar uning
kommunikativ hamda kooperativ turlarini ustun qo‘yadilar, aynan ushbu usullar
o‘qituvchining pedagogik faoliyatida va o‘quvchilar bilan muloqotida ko‘proq
namoyon bo‘ladi, deb hisoblaydilar (V.A.Krivosheev, G.P. Shchedrovitskiy va
boshqalar). Biroq, bizningcha, pedagogik faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlari xilma-
xil bo’lganligi sababli refleksiyaning har bir turini alohida o‘rganib tahlil qilish
mumkin emas, zero ular ma`no jihatidan bir - birlari bilan o‘zaro bogliq.
N.V.Kuzminaning fikricha, refleksiyaning «mazmuni, sherigining ichki dunyosini
о‘zaro hamkorlik asosida subyektiv qayta yaratishdan iborat bo’lgan individlar bir -
birlarini ko‘zgudagi kabi aks ettirishi, o‘zaro aks ettirishning о‘ziga xos ikki
tomonlamalik jarayoni, qolaversa, bu ichki dunyoda, о’z navbatida, birinchi
tadqiqotchining ichki dunyosini aks etishidir». U refleksiyani pedagogik qobiliyatlar
nuqtai nazaridan o‘rganib, ilk bor o‘qituvchining refleksiv - perseptiv qobiliyatlarini
alohida komponent sifatida ajratadi.
O‘qituvchining kasbiy faoliyatining samaradorligi nafaqat bilim va
ko‘nikmalarga, balki pedagogik vaziyatda berilgan ma'lumotlardan turli usullarda va
tez sur'atlarda foydalanish qobiliyatiga bog'liq. Rivojlangan intellekt o‘qituvchiga
nafaqat alohida pedagogik faktlar va hodisalarni, balki pedagogik g'oyalarni,
o‘quvchilarni o‘qitish va tarbiyalash nazariyalarini ham o‘rganishga imkon beradi.
Reflektorlik, insonparvarlik, kelajakka e'tibor va o‘quvchi shaxsini kasbiy
takomillashtirish va rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan vositalarni aniq tushunish
o‘qituvchining intellektual kompetentsiyasining o‘ziga xos xususiyatlari hisoblanadi.
Pedagogik ma'lumotlarni chuqur semantik tushunishni ta'minlaydigan rivojlangan
pedagogik tafakkur, bilim va faoliyat usullarini o‘z shaxsiy kasbiy-pedagogik
tajribasi prizmasi orqali sindiradi va kasbiy faoliyatning shaxsiy ma'nosini olishga
yordam beradi. [8.b-37 ]
Ta’lim tarbiya jarayonining samaradorligi haqida gap ketar ekan, pedagog va
o’quvchilar o’rtasidagi munosabatlar juda katta rol o’ynaydi. Ko’plab kuzatuvlarda
aniqlanishicha, 4-sinfni tamomlab yuqori sinfda o’qishni boshlagan o’quvchilarning
ko’p qismida o’qishga munosabat pastlab ketishi kuzatilgan.
O'qituvchilik kasbida muloqot qilish qobiliyati kasbiy zarur sifatiga aylanadi.
Boshlang'ich o'qituvchilar tajribasini o'rganish tadqiqotchilarga, xususan, V. A. Kan-
144
7.1
2
9
Kalikka pedagogik muammolarni hal qilishni qiyinlashtiradigan, eng keng tarqalgan
muloqot "to'siqlari"ni aniqlash va tavsiflash imkonini berdi: munosabatlarning mos
kelmasligi, sinfdan qo'rqish, aloqa yetishmasligi, aloqa funksiyasining torayishi,
sinfga nisbatan salbiy munosabat , pedagogik xatolikdan qo'rqish, taqlid qilish. Biroq,
agar yangi o'qituvchilar tajribasizligi tufayli psixologik "to'siqlar" ni boshdan
kechirishsa, tajribali o'qituvchilar ularni pedagogik ta'sirlarni kommunikativ qo'llab-
quvvatlash rolini yetarlicha baholamasliklari sababli boshdan kechirishadi, bu esa
ta'lim jarayonining hissiy fonining yomonlashishiga olib keladi. Natijada, bolalar
bilan shaxsiy aloqalar ham qashshoqlashadi, ularning hissiy boyligisiz ijobiy
motivlardan ilhomlangan samarali shaxsiy faoliyat mumkin emas. [9-bet ]
.
Bir tomondan, o‘qituvchi o‘z shogirdlarini hozirgi zamon ehtiyojlariga,
muayyan ijtimoiy vaziyatga, jamiyatning o‘ziga xos talablariga tayyorlaydi. Ammo
boshqa tomondan, u ob'ektiv ravishda madaniyat qo'riqchisi va dirijyori bo'lib qolsa-
da, o'zida abadiy omilni olib yuradi. O'qituvchi shaxsni rivojlantirishni insoniyat
madaniyatining barcha boyliklarining sintezi sifatida o'z oldiga maqsad qilib qo'ygan
holda, kelajak uchun ishlaydi.
O'qituvchining faoliyati doimo insonparvarlik, umuminsoniy tamoyilni o'z
ichiga oladi. Uni ongli ravishda maydonga olib chiqish, kelajakka xizmat qilishga
intilish barcha davrlarning ilg‘or o‘qituvchilariga xos bo‘lgan. Shunday qilib,
XIX asr o'rtalarida ta'lim sohasidagi mashhur o'qituvchi va arbob nemis
o'qituvchilarining o'qituvchisi deb atalgan Fridrix Adolf Vilgelm Disterveg ta'limning
universal maqsadini ilgari surdi: haqiqatga, yaxshilikka, go'zallikka xizmat qilish.
“Har bir shaxsda, har bir millatda insonparvarlik degan fikrlash tarzini singdirish
kerak: bu ezgu umuminsoniy maqsadlarga intilishdir” [4]. Bu maqsadni ro‘yobga
chiqarishda o‘quvchiga jonli ibrat namunasi bo‘lgan ustozning alohida o‘rni bor, deb
hisobladi. Uning shaxsiyati unga hurmat, ma'naviy kuch va ruhiy ta'sir ko'rsatadi.
Maktabning qadri domlaning qadriga teng.[8.b 9-10 ]
Buyuk rus yozuvchisi va o‘qituvchisi Lev Nikolaevich Tolstoy o‘qituvchilik
kasbida, eng avvalo, bolalarga muhabbatda o‘z ifodasini topadigan insonparvarlik
tamoyilini ko‘rgan. "Agar o'qituvchi faqat o'z ishiga mehr qo'ysa, - deb yozgan edi
Tolstoy, - u yaxshi o'qituvchi bo'ladi, agar o'qituvchi otasi yoki onasi kabi faqat o'z
shogirdini sevsa, u hamma narsani o'qigan o'qituvchidan yaxshiroq bo'ladi, lekin
o'quvchilarda kitoblarga muhabbat yo'q, agar o'qituvchi o'z ishiga va o'quvchilariga
bo'lgan muhabbatni birlashtirsa, u mukammal o'qituvchidir" [10].
L.N.Tolstoy bolaning erkinligini o'qitish va tarbiyalashning yetakchi tamoyili
deb hisobladi. Uning fikriga ko'ra, maktab o'qituvchilari uni "bugun bir leytenant,
145
7.1
2
9
ertaga boshqasi boshqaradigan intizomli askarlar guruhi" deb hisoblamasa, chinakam
insonparvar bo'lishi mumkin. U o'qituvchilar va talabalar o'rtasidagi
munosabatlarning yangi turini, majburlashni istisno qilishga chaqirdi va
insonparvarlik pedagogikasining markazida shaxsni rivojlantirish g'oyasini himoya
qildi. [10.8.10-b ]
Maktabning asosiy vazifasi, deb ta'kidladi V. A. Suxomlinskiy, har bir insonda
yaratuvchini kashf etish, uni o'ziga xos ijodiy, aqliy jihatdan to'laqonli ish yo'liga
qo'yishdir. “Har bir o‘quvchining o‘ziga xos individual iste’dodini tan olish, aniqlash,
ochib berish, tarbiyalash va shaxsni yuksak darajada gullab-yashnagan insoniy qadr-
qimmatga ko‘tarish demakdir” [9.b-11].
Pedagogik ijodkorlikni rivojlantirishning subyektiv shartlari quyidagilardan
iborat: yaxlit pedagogik jarayonning asosiy qonuniyatlari va tamoyillarini bilish;
o'qituvchilarning umumiy madaniy tayyorgarligining yuqori darajasi; ta'lim va
tarbiyaning zamonaviy konseptsiyalarini egallash; tipik vaziyatlarni tahlil qilish va
bunday vaziyatlarda qaror qabul qilish qobiliyati; ijodkorlikka intilish, rivojlangan
pedagogik fikrlash va aks ettirish
;
pedagogik tajriba va sezgi; tipik vaziyatlarda
operativ qarorlar qabul qilish qobiliyati; muammoli ko'rish va pedagogik
texnologiyani o'zlashtirish [8.b-39 ] .
O'qituvchining kasbiy tayyorgarligining eng yuqori darajasi - bu uslubiy
madaniyatning mavjudligi, uning asosiy xususiyatlari:
• falsafa kategoriyalari va pedagogika fanining kontseptual asosini tashkil
etuvchi asosiy tushunchalarga “tayinlangan” tartiblarni tushunish;
• ta'limning mavhumlikdan konkretlikka ko'tarilish bosqichlari sifatidagi turli
tushunchalarni anglash;
• pedagogik nazariyani kognitiv faoliyat uslubiga aylantirishga e’tibor qaratish;
• o‘qituvchi tafakkurining pedagogik shakllar genezisi va ularning “integral
shakllantiruvchi” xususiyatlariga yo‘naltirilganligi;
• pedagogikaning konseptual va terminologik tizimida ta'lim amaliyotini
takrorlash zarurati;
• pedagogik bilimlarning tarixiy rivojlanishidagi birligi va uzluksizligini
aniqlashga intilish;
• "o'z-o'zidan ravshan" qoidalarga, oddiy pedagogik ong tekisligida yotgan
dalillarga tanqidiy munosabat;
• o'z kognitiv faoliyatining shart-sharoitlari, jarayoni va natijalari, shuningdek,
pedagogik jarayonning boshqa ishtirokchilarining fikr harakati haqida fikr yuritish ;
146
7.1
2
9
• insonshunoslik sohasidagi ilmga zid pozitsiyalarni dalillarga asoslangan holda
rad etish;
• pedagogikaning g‘oyaviy, insonparvarlik vazifalarini tushunish.[8.b 70-71]
V.A.Kan-Kalik o'qituvchi ijodiy faoliyatining mantiqiy va pedagogik jihati
bilan bir qatorda sub'ektiv-emotsional kommunikativ qobiliyatlarni batafsil ko'rsatib
beradi, ayniqsa vaziyatli muammolarni hal qilishda namoyon bo'ladi. Bunday
ko'nikmalar qatoriga, birinchi navbatda, o'z aqliy va hissiy holatini boshqarish,
jamoat sharoitida harakat qilish (muloqot holatini baholash, auditoriya yoki alohida
talabalar e'tiborini jalb qilish, turli xil usullardan foydalanish va boshqalar) kiradi.
Ijodkor shaxs uning ijodkorligini tavsiflovchi shaxsiy va ishbilarmonlik
fazilatlarining alohida kombinatsiyasi bilan ajralib turadi.[8. B-14 ]
Sotsializatsiyaning mohiyati gumanistik psixologiyada turlicha talqin qilinadi,
ularning vakillari A.Olport, A.Maslou, K.Rojers va boshqalardir.Unda sotsializatsiya
“men-kontseptsiya”ning, o‘z-o‘zini realizatsiya qilish jarayoni sifatida taqdim etiladi.
- shaxsning o‘z potentsiallari va ijodiy qobiliyatlarini ro‘yobga chiqarish, uning o‘zini
o‘zi rivojlantirish va o‘zini o‘zi tasdiqlashiga xalaqit beradigan salbiy ekologik
ta'sirlarni bartaraf etish jarayoni sifatida. Bu yerda predmet o‘z-o‘zini
shakllantiruvchi va rivojlantiruvchi tizim, o‘z-o‘zini tarbiyalash mahsuli sifatida
qaraladi[8.b-98]
.
Psixologiya va pedagogika fanida ta'lim va rivojlanish o‘rtasidagi bog'liqlik
haqida kamida uchta nuqtai nazar paydo bo‘ldi. Birinchisi va eng keng tarqalgani
shundaki, o‘rganish va rivojlanish bir-biridan mustaqil ikkita jarayon sifatida qaraladi
. Ammo o‘rganish, go‘yo, miyaning kamolotiga asoslanadi. Shunday qilib, o‘rganish
rivojlanish jarayonida yuzaga keladigan imkoniyatlardan sof tashqi foydalanish
sifatida tushuniladi. V. Stern ta'lim rivojlanishini kuzatib boradi va unga moslashadi,
deb yozgan. Va bu shunday ekan, demak, aqliy kamolot jarayoniga aralashishning
hojati yo‘q, unga aralashmaslik kerak, balki o‘rganish imkoniyatlari yetgunga qadar
sabr-toqat va passiv kutish kerak. J. Piajening ta'kidlashicha, aqliy rivojlanish
o‘zining ichki qonunlariga amal qiladi, shuning uchun mashg'ulotlar bu jarayonni
faqat biroz sekinlashtirishi yoki tezlashtirishi mumkin. Biroq, masalan, bolaning
mantiqiy operator fikrlashi yetuk bo‘lgunga qadar, uni mantiqiy fikrlashga o‘rgatish
befoyda.
Ikkinchi nuqtai nazarga amal qilgan olimlar o‘rganish va rivojlanishni
birlashtiradi va ikkala jarayonni aniqlaydi (Jeyms, Torndayk).
Uchinchi guruh nazariyalari (Koffka va boshqalar) dastlabki ikki nuqtai
nazarni birlashtiradi va ularni yangi pozitsiya bilan to‘ldiradi: o‘rganish nafaqat
147
7.1
2
9
rivojlanishdan keyin, nafaqat unga qadam qo‘yishi, balki rivojlanishdan ham oldinga
borishi, uni yanada oldinga surishi mumkin. va unda yangi shakllanishlarni keltirib
chiqaradi[8.b-102-103].
Shu bilan birga, shaxs shakllanishida ijtimoiy omillarning rolini yuqori baholab
bo‘lmaydi. Aristotel, shuningdek, "ruh - tabiatning yozilmagan kitobidir; tajriba o‘z
yozuvlarini o‘z sahifalariga yozadi". D.Lokk inson mum bilan qoplangan taxta kabi
sof qalb bilan tug‘iladi, deb hisoblagan. Ta'lim bu doskaga xohlagan narsani yozadi
(tabula rasa). Fransuz faylasufi K.A.Gelvetsiy barcha odamlar tug'ilishdanoq aqliy va
axloqiy rivojlanish uchun bir xil potentsialga ega bo‘lib, psixik xususiyatlardagi
farqlar faqat turli xil atrof-muhit ta'siri va turli xil tarbiyaviy ta'sirlar bilan izohlanadi,
deb o‘rgatgan[8.b-106
].
Pragmatistlar (J. Dyui, T. Brameld, A. Maslou, E. Kalli va boshqalar)
o‘rganishni faqat o‘quvchining shaxsiy tajribasini kengaytirish uchun kamaytiradi,
shunda u mavjud ijtimoiy tizimga imkon qadar yaxshi moslasha oladi. Ta'lim faqat
tug'ilishdan boshlab insonga xos bo‘lgan narsaning namoyon bo‘lishiga hissa
qo‘shishi mumkin, shuning uchun ta'lim va tarbiyaning maqsadi bolani yashashga
o‘rgatishdir, ya'ni. sub'ektiv tushunilgan manfaatlarga muvofiq ijtimoiy muhitga
e'tibor bermasdan, atrof-muhitga moslashish, shaxsiy manfaat va ehtiyojlarni
qondirish. Pragmatizm asoschisi J.Dyui atrof-muhit tarbiyalaydi, hayot esa o‘rgatadi,
deb yozgan edi[8.b-128].
Bixeviorizm va pragmatizm ta'limning eng keng tarqalgan tushunchalari bo‘lib,
o‘rganish mexanizmlarini tushuntirishga harakat qiladi. Ta'lim jarayonining ham
fiziologik, ham psixologik asoslarini butunlay rad etadigan ko‘pgina nazariyalar
o‘rganishni talaba qalbida sodir bo‘ladigan jarayonlarga qisqartiradi. Bilim, ko‘nikma
va malakalarni egallash jarayoni hech qanday tarzda tushuntirilmaydi yoki
tushuntirilsa, "sezgi", "idrok", "idrok", "aql" kabi tushunchalar orqali [8.b-129].
Ta'lim tizimi "adolatli jamoa". Ushbu ta'lim tizimi 1960-yillarda AQSh
maktablarida paydo bo‘lgan. Uning asosini L.Kolbergning g‘oyalari yotadi, u
ta’limni shaxsning axloqiy taraqqiyotning quyi bosqichlaridan yuqori darajalariga
ko‘tarilishi deb qaraydi. L.Kolberg kontseptsiyasi quyidagi g'oyaga asoslanadi:
shaxsning axloqiy rivojlanishi psixikaga bog'liq, axloqiy taraqqiyot esa ketma-ket
ko‘tarilish pog'onalari bilan boradi. Bu, birinchi navbatda, o‘qituvchilar va talabalar
o‘rtasidagi demokratik munosabatlarni, bolalarni o‘z va boshqalarning xatti-
harakatlarini axloqiy tahlil qilishda tizimli ravishda jalb qilishni talab qiladi. Bundan
tashqari, bu erda Jan Piajening aqliy rivojlanish bosqichlari, yaxlit shaxs shakllanishi
148
7.1
2
9
jarayonida aqliy va axloqiy rivojlanishning birligi haqidagi nazariyasi o‘z aksini
topgan.
"Adolatli jamoalar" oddiy an'anaviy maktabdagi o‘qituvchilar va talabalarning
kichik (ko‘pincha 100 kishigacha) birlashmalari. “Adolatli jamoa” – bu ko‘pchilik
maktablarda uchraydigan “majburiy axloq” o‘rnini “hamkorlik axloqi” egallagan,
unda o‘qituvchi va o‘quvchi barcha asosiy masalalarda teng so‘z huquqiga ega
bo‘lgan, boshqaruv esa demokratik yo‘l bilan saylangan organlar tomonidan amalga
oshiriladigan ta’lim tizimidir. Bu jamiyat adolat va bir-biriga g'amxo‘rlik tamoyillari
asosida qurilgan o‘ziga xos xulq-atvor kodeksi bilan yashaydi.
"Adolatli jamoalar" g'oyalari nafaqat Amerika maktablari va universitetlari
amaliyotida, balki har xil turdagi axloq tuzatish muassasalarida ham o‘z aksini
topgan.
"Adolatli jamoalar" maktabning ma'naviy muhitini yaxshilashga qaratilgan
bo‘lib, ular uchun bir qator demokratik tartib-qoidalar joriy etilmoqda: birinchi
navbatda, ma'muriyat, o‘qituvchilar va o‘quvchilarning xulq-atvor qoidalari va
normalarini yaratishda, shakllarni belgilashda teng ishtirok etishi. mukofot va jazo va
boshqalar. Umumiy yig'ilishlar maktab hayotining ajralmas qismiga aylanadi va
ularning o‘ziga xos an'analari va marosimlari paydo bo‘ladi. Maktabni ta'lim
muassasasidan nafaqat o‘qish, balki bo‘sh vaqtingizni quvonchli o‘tkazish uchun
qulay bo‘lgan ta'lim muassasasiga aylantirish uchun katta kuch sarflandi. Kohlberg va
uning izdoshlariga ko‘ra, "adolatli jamoa" bizga adolat va jamoaviylikni
muvozanatlash va maktab jamoasining yaxlitligini buzmasdan har bir o‘quvchining
samarali rivojlanishini ta'minlash imkonini beradi. Ideal holda, "adolatli hamjamiyat"
o‘qituvchilar va talabalar uchun kuchli qadriyatlarga ega bo‘lish va tor egoistik
manfaatlarni guruh xatti-harakatlari qoidalari va normalariga aylantirish imkoniyatini
beradi. Ammo o‘quvchilarning qadriyatlar tizimiga o‘qituvchi tomonidan to‘g'ridan-
to‘g'ri bosim o‘tkazadigan chegarani kesib o‘tmaslik kerak[8.b-310].
Atrof-muhitning rolini qayta baholash, insonning rivojlanishi atrof-muhit bilan
belgilanadi (Gelvetiy, Didro, Ouen) shunday xulosaga keldi: insonni o‘zgartirish
uchun atrof-muhitni o‘zgartirish kerak. Ammo atrof-muhit, birinchi navbatda,
odamlar, shuning uchun u ayovsiz doira bo‘lib chiqadi. Atrof-muhitni o‘zgartirish
uchun odamlarni o‘zgartirish kerak. Biroq, inson o‘z muhitining passiv mahsuli emas,
u ham unga ta'sir qiladi. Atrof-muhitni o‘zgartirib, inson o‘zini o‘zgartiradi.
Faoliyatda o‘zgarish va rivojlanish amalga oshiriladi.
Shaxs faoliyatini uning shakllanishining yetakchi omili sifatida e'tirof etish
shaxsning maqsadli faoliyati, o‘z-o‘zini rivojlantirish masalasini, ya'ni. o‘z ustida, o‘z
149
7.1
2
9
ma'naviy yuksalish ustida uzluksiz ishlash. O‘z-o‘zini rivojlantirish ta'lim vazifalari
va mazmunini izchil murakkablashtirish, yosh va individual yondashuvlarni amalga
oshirish, o‘quvchining ijodiy individualligini shakllantirish va shu bilan birga
jamoaviy ta'limni amalga oshirish va uning keyingi rivojlanishi bilan individual
o‘zini o‘zi boshqarishni rag'batlantirish imkoniyatini beradi[8.b-106].
E.F.Zeer shaxsni rivojlantiruvchi kasbiy ta’limning kontseptual qoidalarini
shakllantirdi [5.b-176, 8.b-24-25]. Ular orasida biz o’z-o’zini rivojlantirish jihatidan
eng muhimlarini ajratib ko‘rsatdik:
1) talabaning shaxsiy va kasbiy rivojlanishi asosiy maqsad sifatida qaraladi;
2) talabaning o’zi ham ta’limotni o’zi yaratadi;
3) ta‟lim standartining mazmuni maqsadni emas, balki ta‟lim vositasini
tavsiflaydi;
4) o’qituvchilar va talabalarning hamkorligi kasbiy o’quv jarayonini to’liq
tashkil etishning kalitidir. Pedagogik ta’lim tizimida hozirgi holatida yuqoridagi
qoidalar to‘g`ri aks etmaydi. Hali ham bilimga, ta’lim mazmunining nazariy tarkibiy
qismiga ustuvorlik beriladi, bitiruvchilar pedagogik kasbga intilmaydilar, amaliy
ishlarda etarli ko’nikmalarga ega emaslar, talabalarni rivojlantirish va o’z-o’zini
rivojlantirish muammolarini hal qilishga tayyor emaslar. Ko‘pgina tadqiqotchilarning
fikriga
ko’ra,
o’rganishga
an’anaviy
yondashuv
o’z
pozitsiyalarining
mustahkamligini saqlab qolishda davom etmoqda. Ta`lim jarayonini isloh qilish
ko’pincha o‘qituvchilarning inertsiyasi bilan cheklanadi, chunki yangi
yondashuvlardan foydalanish, talabalarning kasbiy o’zini o’zi rivojlantirish uchun
sharoit yaratish o’qituvchilardan faoliyat strategiyasini qayta ko’rib chiqishni, kasbiy
xulq-atvorning mavjud stereotiplaridan voz kechishni talab qiladi.
MUNOZARA VA NATIJALAR
Pedagogik jarayonda dars samaradorligi bo’yicha olimlarning turlicha
qarashlari kuzatildi. Insonlar mavjud bilim ko’nikma va malakalarni
o’zlashtirishlarini biogenetic, xarakteri, temperamenti va boshqa individual
psixologik xususiyatlari va ijtimoiy faktorlar o’rtasidagi farqlarning ham ahamiyati
juda katta rol o’ynaydi. Pedagoglar yosh avlodga ta’lim berish bilan birga tarbiyalash
umumiy holda esa madaniyatni yoshlarga yetkazuvchi vakolatli shaxs sanaladi.
Pedagoglardan shaxsiy namuna o’quvchilarda va talabalarda tarbiyasiga jiddiy
ta’sir qiladi. Pedagoglar doimiy o’zini –o’zi rivojlantirish, o’zi-ozini tarbiyalashda
refleksiyaning o’rni juda muhim sanaladi.
150
7.1
2
9
Pedagogik jarayon samaradorligini biogenetiklar inson psixologiyasiga shaxs
turgan biologic yetilishga bog’laydilar. Sotsiogenetiklar ijtimoiy muhitni roli
muhumligini qayd etadilar.
Bugungi kunda inson kapitali borasidagi izlanishlar ham juda ko’p ijobiy
natijalarga erishilmoqda. Insondagi mavjud rezervlarni ochish va rivojlantirish
nafaqat u insonni oilasiga balki davlat va hattoki butun insoniyatga xizmat qilishi
bugun hech kimga si emas.
XULOSA.
Ta’lim tarbiya jarayoni kundan kunga insoniyat turmushi va faoliyatida
muhim o’ringa ega bo’lib bormoqda. Bugungi kunda pedagogikada mavjud
muammolarni o’rganish borasida barcha davlat olimlari turlicha tadqiqotlar olib
bormoqda. Mehnat bozoridagi raqobat bugun kadrlar sifatiga alohida e’tibor berishni
talab qilmoqda. Bu albatta pedagoglar uchun ham o’z ustida ishlashni o’zida mavjud
bilimlarni yetkazishning obyektiv va subyektiv omillari hamda pedagogic ta’sirning
mexanizmlarini takomillashib borishi kerak. O’zi-o’zini rivojlantirish o’zi-o’zini
taraqqiy ettirishda pedagogni o’zi berayotgan darsdan qoniqishi katta rol o’ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 24 yanvardagi Oliy Majlis
Senati va Qonunchilik palatasiga Murojaatnomasidan
2.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. –T: “O‘zbekiston” 2023
3.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. 2020 yil 23 sentabr,
№ O‘RQ-637.
4.
Disverg A. Izbrannoye sochitaniya. M.,1956
5.
Zeer E.F. Lichnostno-razvivayushiye texnologii nachalnogo professional`nogo
obrazovaniya. M.,Akademiya, 2010. 176 s.
6.
Komenskiy Y.A. Tanlangan pedagogik ishlar. - M., 1955. - B. 302
7.
Makarenko A. S. Asarlar: 7 jildda - M., 1957-1958 - T. 4. - S. 39
8.
Slastenin V.A. va boshqalar Pedagogika. Ped.Oliygoh. talabalar uchun. darslik
muassasalar / V. A. Slastenin, I. F. Isaev, E. N. Shiyanov; Ed. V.A. Slastenina. -
M.: "Akademiya" nashriyot markazi, 2013. - 576 b.
9.
Suxomlinskiy V.A. Tanlangan asarlar: 5 jildda - Kiev, 1980. - T. 5. - B. 102
10.
Tolstoy L.N. Pedagogik insholar. - M., 1956. - B. 362
11.
Olimov, S. S. (2023). BOSHQARUV MUAMMOSINI O ‘RGANISHNING
ZAMONAVIY
TALABLARI.
Educational
Research
in
Universal
Sciences
,
2
(12), 245-248.
151
7.1
2
9
12.
Soxobjonovich,
Olimov
Saydullo.
"TALABALARDA
BOSHQARUV
FAOLIYATINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI VA ISTIQBOLLARI."
Analysis of International Sciences 2.2 (2024): 51-57.
13.
Soxobjonovich,
O.
S.
(2024).
FAVQULOTDA
VAZIYATLARDA
FUQAROLARNI BOSHQARISH VA BIRINCHI PSIXOLIGIK YORDAM.
Analysis of International Sciences, 2(1), 111-115.
14.
Soxobjonovich, O. S. (2024). BOSHQARUV SOXASI IJTIMOIY-
PSIXOLOGIK YONDASHUVLAR TAHLILI. Kokand University Research
Base, 343-347.
