176
7.1
2
9
ÚRP-ÁDET DÁSTÚRLERDIŃ JASLAR TÁRBIYASÍNDA TUTQAN ORNÍ
Abatova Mexriban
Ájiniyaz atıńdaǵı NMPI Qaraqalpaq tili
kafedrası oqıtıwshısı
Rezyume
: Mazkur maqolada yoshlar tarbiyasining rivojlanishida qoraqalpoq milliy urf-
odatlarining tasiri to‘g‘risida so‘z yuritilgan.
Tayanch so‘zlar:
Tarbiya, milliylik, bayramlar, milliy qadriyatlar, to’ylar.
Резюме:
В данной статье говорилось о влиянии каракалпакских национальных
традиций на развитие воспитания молодежи.
Ключевые слова:
Воспитание, национальная идентичность, праздники, национальные
ценности, свадьбы.
Summary:
This article talked about the influence of Karakalpak national traditions on the
development of youth education.
Key words:
Upbringing, national identity, holidays, national values, weddings.
Hár bir insan tuwılǵannan baslap jámiyetten ózine tán kónlikpe tálim – tarbiya
alıp baslaydı. Insannıń tuwılǵannan baslap óz ómirindegi eń áhmiyetli, kelesheginiń
qalay keshiwin kóp muǵdarda belgilep beretuǵın dáwiri bul onıń jaslıq dáwiri.
Sonlıqtan da, jaslıqta alınǵan tálim tasqa oyılǵan naǵıs sıyaqlı. Jaslardıń sana-
seziminiń rawajlanıwında tiykarǵı ról oynawshı – bul sırtqı ortalıq bolıp esaplanadı.
Jаs dáwirleri psiхоlоgiyası hár bir jаs dáwirdiń qаytаrılmаytuǵın ózgеshеliklеrin
jıllаr ótkеn sаyın, ástе-аqırınlıq pеnеn bаlа qаlаy еtip insаn bоlıp qáliplеsiwi, shахs
sıpаtındа ózin sоciаllıq múnásibеtlеrdе kórsеtе аlıwı, kásip tаńlаwı, qаrım-qаtnаs
prоcеsindе óziniń еrk, huqıq hám májbúriyatlаrınа umtılıwı, qаlаy еtip súyiwi,
isеnimli dоs bоlıwı, ózi hám bаsqаlаr ushın juwаpkеrshilikti sеziniwi sıyaqlı
tárеplеrin izеrtlеydi.[2;7]
Qaraqalpaq xalqı erte dáwirlerden balashıl xalıq bolıp, perzentleriniń
tárbiyasında tarıyxtan kiyatırǵan milliy dásturlerin paydalana otırıp, olardıń ruwxına
opadarlıq, tárbiyalılıq, juwapkershilik sıyaqlı pazıyletlerdi sińdirip baradı.
Xalqımızdıń milliy úrp-ádetleri erte dáwirlerden baslap qáliplesken bolıp, qaraqalpaq
xalqına tán bolǵan bárshe minez-qulıqlardı óz ishine aladı. Mısalı, adamnıń
tuwılǵannan baslap keleshegine qádem qoyıw jolında bolatuǵın milliy úrp-
ádetlerimizdi kórip shıǵamız. Sebebi har qaysı xalıq yaki millettiń oy-pikiri, turmıs
tárizi, ruwxıy kóz-qarasları óz-ózinen, bos jerde qáliplespeytuǵınlıǵı belgili. Olardıń
payda bolıwı hám rawajlanıwında anıq tarıyxıy, tábiyiy hám sociallıq faktorlar tiykar
bolıwın hámmemiz jaqsı bilemiz.
Óspirimdе óz-ózin húrmеt еtiw hám ózin túsiniwdi qáliplеstiriwdiń bir nеshе
177
7.1
2
9
jоllаrı bаr. Másеlеn: bul dáwirdе úlkеnlеrgе еliklеw yaki shаńаrаqtа óz húrmеtin
tаlаp еtiw, óz sózin ótkеriw, ózin húrmеtli, аbırаylı úlkеn jаstаǵı аdаmnıń оbrаzınа
usаtıp rаwаjlаndırıw kúshli bоlаdı. [3;67]
Ata-babalarımızdan berli xalqımızdıń turmıs tárizinde jámáát bolıp jasaw
sezimi oǵada úlken áhmiyetke iye hám adamlardı bir-birine jaqınlastırıwǵa, bir birin
qollap quwatlap turmıs keshiriwge tiykar jaratadı. Usı mánide xalqımız turmıs hám
oy-pikir tárizine názer taslasaq, basqalarǵa hesh uqsamaytuǵın, mıń jıllar dwamında
qáliplesken, tek óz-ara qatnas ǵana emes, al turmısımızdıń úzilmes bir bólegi
sıpatında kózge taslanatuǵın bir qatar ózine tán pazıyletlerdi kóremiz. Máselen, jaqsı
ádetimizge aylanıp ketken mehir-aqıbet túsinigin alatuǵın bolsaq, onıń júdá tereń
tarıyxıy, milliy, diniy tamırları bar ekenligin kóriw múmkin. Bul áwele insannıń
insan menen, qońsınıń qońsı menen, aǵayınnıń aǵayın menen , eń áhmiyetlisi
shaxstıń jámiyet penen uyǵın bolıp jasawın, jetim-jesir, tul-ǵárip, mayıplarǵa qayır-
saqawat kórsetiw shın júrekten biyǵárez járdem beriwdi ańlatadı hám bunday pazıylet
xalqımızdıń ruwxıy dúnyasına sińip ketkenin hesh kim biykarlay almaydı.
Hár bir jeke adam óziniń esin bilgen waqtınan baslap tap qartayǵanǵa shekemgi
ómirinde hár qıylı quwanıshlı hám qayǵılı waqıyalardı basınan keshiredi. Bul
waqıyalardıń hámmesi túrlishe dástúrler, ırımlar hám úrp-ádetler menen belgilenip,
sol adamnıń ómirinde belgili yadtan shıqpas psixikalıq emotsionallıq iz qaldıradı.
Hár bir jeke adam belgili xalıqtıń, millettiń quramında jasaydı hám onıń jeke
turmısındaǵı quwanıshlı yamasa qayǵılı waqıyalar sol xalıqtıń, millettiń tariyxıy
jaqtan qáliplesken úrp-ádet hám dástúrleriniń kórinisi boladı.[4;10]
Dástúrler xalıq mádeniyatınıń kútá áhmiyetli bólegi bolıp, onda adamlardıń
ruwxıy baylıǵınıń dárejesi, basqalardan ayırmashılıǵınıń barlıq belgileri kórinedi.
Dástúr túsinigi pútkil ámeliy háreket, bekkem bir tártipte hám belgili bir rásmiy
túrde berilgen waqıtta ótkeriliwi lazım bolǵan saltanattı bildiredi. Sonıń menen
birge, diniy dástúrler, úrp-ádetler tariyxlar boyına rásmiy túr alǵan, dinge
iseniwshilerdiń hámmesiniń diniy pikirleri jáne de turmıstaǵı dástúrleri menen
baylanıslı bolǵan saltanatlı háreketleriniń jıyındıları ekenligi de belgili. Usınıń ózinen
dástúrler, úrp-ádetler hám eski ırımlar arasında belgili ayırmashılıqlar bar, sonıń
ushın olardı bir-biri menen aralastırıp jibermew kerek degen juwmaq kelip shıǵadı.
Dástúr adamlardıń ózin qorshaǵan tábiyǵıy geografiyalıq ortalıqtaǵı ózgesheliklerge
qatnasın, jámiyetlik turmısqa, shańaraqqa, kúndelikli ómirge qatnasın kórsetetuǵın
uzaq jıllar dawamında áwladtan-áwladqa ótip kiyatırǵan adamlardıń, xalıqlardıń
sanasına ádettegishe zárúrlik retinde sińisip ketken túsiniklerdiń háreket ólshemleri
menen principleriniń jıyındısı bolıp tabıladı.
178
7.1
2
9
Dástúr túsinigi úrp-ádet túsinigine qaraǵanda keń hám bay mazmunǵa iye.
Dástúr jámiyetlik turmıstıń barlıq tarawların óz ishine aladı hám bir neshe úrp-
ádetlerdiń jıynaǵında kórinedi. Máselen,
úyleniw
toyın ótkeriw dástúri barlıq
xalıqlarda bar hám bul toydıń eń quwanıshlı waqıya ekenligi hámmege málim. Biraq
úyleniw toyın ótkeriwde hár bir xalıqtıń ózine tán kútá kóp túrli úrp-ádetleri
qollanıladı. Úrp-ádetler kóbinese adamlardıń jeke turmısındaǵı shańaraqtaǵı
quwanıshlı yamasa qayǵılı waqıyalarǵa baylanıslı eń uzaq tariyxıy dáwirlerden beri
saqlanıp, áwladtan-áwladqa ótip kiyatırǵan, salıstırmalı túrde turaqlı hám mudamı
qaytalanıp turatuǵın túsiniklerdiń, háreketlerdiń, salt-sánelerdiń úrdislerdiń kórinisi
bolıp tabıladı.
Qaraqalpaq xalqında hámme orınlaytuǵın dástúrdi ańlatatuǵın súnnetlew
atamasın ushıratamız. Xalqımız arasında házirge shekem qollanılıp kiyatırǵan
dástúrlerdiń biri
súnnetlew
dástúri. Bul súnnet termini tilimizge arab tilinen kirip
«nızam», «ańız», «ádet» dep awdarıladı. Tilimizge bunıń ańız, yaǵnıy musılmanlar
ushın ibrat esaplanǵan Muxammed payǵambardıń sózleri, qılǵan is-háreketleri
haqqındaǵı ańız, yaǵnıy «hádisler jıyındısı» mánisi kirip kelgen. Súnnetlew yáki
«kesiw», «kestiriw» xalqımız arasında er balalardı 5 jasınan 7 jas aralıǵında
súnnetlew, yaǵnıy kesiw, kestiriw mánisinde aktiv qollanıladı.
Súnnetlew dástúri Orta Aziya ellerinde islam dini engizilmesten burın bolmaǵan.
Soń arablar bul jerlerdi basıp alıp hár qıylı jollar menen bul dástúrlerdi engizgen.
«Súnnet ettirgenlerdi dáslepki waqıtta salıqlardan azat etken» hám hár qıylı jeńillikler
bergen.
İslam dini súnnetti er adamlardıń musılmanshılıǵınıń tiykarǵı belgisiniń biri,
musılman artıqmashılıǵın kórsetetuǵın belgi dep esaplaydı. Qaharmanlıq dástanlarda
da bul dástúrge ámel qılǵan.
Mısalı: Qoblan jeti jasına kelgende payǵambar súnnet ettirip, jeti kún toy berdi.
[5;171]
Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde súnnet sóziniń eki túrli mánisi berilgen.
1. Súnnet - minnet, qarız, parız, wazıypa. Perzenttiń tayday gúnası bolsa da, ata
ótemek súnnet boladı.
2. Er balanıń qolın hadallaw, kestiriw.
Juwmaqlap aytqanda, súnnet payǵambarımız Muxammed alayhissalamnıń hámiyshe
islep júrgen qaǵıydaları hám onı orınlaǵan adamlarǵa sawap bolıwın aytqan isleri
esaplanadı. Muxammed alayhissalamnıń úmmeti bolǵan hár bir kisige barlıq súnnet
qaǵıydaların orınlawǵa háreket zárúr.
179
7.1
2
9
Jánede xalqımızda
jawshı
bolıp barıw dástúri bar. Jawshı-(sawshı) jigit tárepinen qız
úyiniń riyzashılıǵın alıw ushın wákil retinde baratuǵın adam. Ol sózge sheshen,
házilge júyrik adam bolıwı kerek. Qaraqalpaq tilinde bul atama qız ayttırıw dep te
ataladı. Mısalı: –Onda birewler arqalı anańızǵa ayttırayın ba ya meniń menen
qashasań ba?
–Qaydan bileyin keshe keshte Mańǵıt elatınan bir bay jawshı kelip, meni ayttırıp
ketti.
Qaharmanlıq dástanlarda dástúrlerge baylanıslı kóz aydın aytıw atamasın
ushıratamız.
Kóz aydın
- quwanısh, qutlı bolsın aytıw. Mısalı: Kiyatırman elsiz jaqtan,
Tilek tilep qádir haqtan, Baysınnan kelgen palwan,
Shubar kelipti bayraqtan,
Kóz aydın
sultan,
kóz aydın
,
Házirgi kúnde de bul atama keń qollanıladı. Kópshilik jaǵdaylarda
qutlı
bolsın
sóziniń sinonimi sıpatında aytıla beredi.
Bunday mısallardı dástanlardan kóplep keltiriw múmkin.
Dástanlardıń tilinde
jol bolsın soraw
atamasın gezlestiremiz. Bul atamaǵa
qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde mınaday túsinik berilgen.
Jol bolsın soraw
- qay jaqqa baratırǵanın, kiyatırǵanın sorastırıp biliw. Mısalı:
Edige patshaǵa sálem berdi. Patsha sálemin alik aldı. Edigeniń qasına patsha
kelgenin bilmey-aq qaldı. Onnan soń patsha Edigeden jol bolsın sorap, ne deydi eken
qáne:
-Hawa jawsın, aydın kóller hól bolsın,
Jıldan jılǵa kem dáwletiń mol bolsın,
Astıńda árebi at ústińde tonıń,
Aqsha at mingen uǵlım, saǵan jol bolsın. [6;12]
Xalqımızda úyge, awılǵa, patshalıqqa basqa elden miyman kelse dárriw jol bolsın
soralmaǵan. Qonaqtıń húrmetin jayına qoyıp kútip, soń jol bolsın soralǵan. Al, alısqa
atlanǵan adamdı kórip, onnan da jol bolsın soraw dástúr bolǵan. Usı sebepten
tilimizde «Jol bolsın soraw» ataması payda bolǵan.
Qaraqalpaq xalqında házirde toylarda quda-qudaǵaylarınıń, el aǵalarına, yaǵnıy eń
sıylı qonaqlarına atap
qoy beriw, bas qoyıw
dástúri bar. Hátte zamannıń qıyınshılıǵı
da bul dástúrdi qaldıra almadı. Ásirese, qudanı ortaǵa qoyıp, aǵayin bolǵan
qudalarına hámme
qoy soyıp, bas qoyıp
kútedi. Sonlıqtan bul sóz tilimizde jiyi
qollanıladı.
Qaraqalpaqlarda
múshe qoyıw
dástúri bar. Mısalı: «Qoblan» dástanında: Xanım dep atap
180
7.1
2
9
kelmedi,
Atam dep
múshe bermedi
- degen qatarlardı gezlestiremiz. Múshe qoyıw
búgingi kúnde de saqlanıp qalǵan dástúrlerdiń biri.
Keltirilgen bul mısallardıń hesh biri tosınnan kelip shıqqan emes. Bulardıń bári
xalqımızdıń tarıyxında júz berip usı kúnge shekem saqlanıp qalǵan dástúrlerdiń biri
bolıp esaplanadı. Bul dástúrlerge ámel etiw arqalı birinshiden, ósip kiyatırǵan jas
awladtıń sana-sezimine, ruwxıyatına unamlı tásir etetuǵın bolsaq, ekinshiden óz
milliyligimizdi, ata-babalarımızdan qalǵan miyrasımızdı hám álbette ózligimizdi
saqlap qalǵan bolamız.
Birinshi Prezidentimiz I.A. Karimovtıń aytqanınday, “ Óz tarıyxın bilmeytuǵın,
keshegi kúnin umıtqan millettiń keleshegi joq” [1;4]
Xalqımızda balalarǵa bes jasına deyin patshaday, on eki jasına deyin qulday,
on eki jasınan kiyin dostay múnásebette bol dep aytılǵan gáptiń ózide qaraqalpaq
xalqınıń perzentlerdiń ómirindegi óspirimlik dáwirine ayrıqsha itibar qaratqanlıǵınan
derek beredi. Sonday-aq , “bir perzentke jeti máhálle ata-ana” dep aytılatuǵın
naqıldıń ózide jaslardıń tárbiyasında social ortalıq tiykarǵı orındı iyeleytuǵınlıǵın
dáliyllep turıptı. Elimizde jas óspirimlerdi tárbiyalawda, olardıń shaxsınıń durıs
qáliplesiwinde pútkil jámiyet penen birge háreket etiw qolǵaa alınǵan. Buǵan jáne
bir mısal aytatuǵın bolsaq, qaraqalpaq xalqınıń hár bir milliy dástúrlerinen qızlarǵa
tán iybelilik, ádep-ikramlılıq, er-balalarǵa tán batırlılıq hám qaytpas ǵayratlılıq sezilip
turadı. Olardı tereń úyreniw hám perzentler tárbiyasına sińdiriw arqalı, biz, jas
óspirimlerdiń ómirinde durıs joldı tańlawına hám elge paydasın tiygızetuǵın xalıq
batırlarınıń qáliplesiwine erisemiz.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Islam Karimov Joqarı mánawiyat- jeńilmes kúsh – Tashkent: Manaviyat, 2008 -
B.4
2.
П.Абдалиева, Г.Матмуратова, Т.Есемуратова, Д.Қурбанбаева, Г.Байниязова,
Э.Дәўлетмуратова.
Жас ҳәм педагогикалық психология Нөкис. – Б.7
3.
E. Ǵóziev. Umumiy psixologiya.- Toshkent- Universitet, 2002- B.67
4.
Изимбетов Т. Дәстүрлер, үрп-әдетлер ҳәм турмыс - Нөкис: Билим, 1995 -
Б.10
5.
Ⱪарақалпақ фольклоры 13-том. Ⱪоблан дастаны - Нөкис: Илим – Б.171
6.
Ⱪарақалпақ фольклоры 57-том. Едиге дастаны, -Нөкис: Илим –Б.12
