16
O‘ZBEK TILINI O`RGATISHDA PEDAGOGIK TEXNALOGIYALAR
Mavlonberdiyeva Nafisa Ozod qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika
instituti, Turkiy tillar fakulteti, O`zbek tili va
adabiyoti ta’lim yo`nalishi 1-kurs talabasi
Ilmiy
rahbar
:
Buranova
Shoxista
Menglibaevna
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika
instituti, Turkiy tillar fakulteti, O`zbek tili
kafedrasi p.f.n dotsenti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada, O‘zbek tilini o‘qitish pedagogik texnologiyalarning paydo
bo‘lishi, videolar, audiolar va interaktiv mashqlardan foydalanish, Sun'iy intellect, multimedia
CALL, VR va AR texnologiyalari haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
Interaktiv, CALL, VR va AR, texnologiya, multimedia.
O‘zbek tili O‘zbekistonda eng ko‘p so‘zlashuvchi tillardan biri bo‘lib, u yerda
33 milliondan ortiq kishi uchun lingua franka bo‘lib xizmat qiladi. Uning
ahamiyatini inobatga olgan holda, turli kontekstlarda o‘zbek tilini o‘qitish va
o‘rganishni kuchaytirish bo‘yicha katta ishlar amalga oshirildi. Pedagogik
texnologiyalarning paydo bo‘lishi bilan o‘zbek tilini o‘qitish va o‘qitishda jiddiy
o‘zgarishlar yuz berdi. Ushbu inshoda o‘zbek tilini o‘qitish va o‘rganishni
kuchaytirishda pedagogik texnologiyalarning o‘rni yoritilgan. O‘zbek tilini o‘qitish
pedagogik texnologiyalarning paydo bo‘lishi bilan sezilarli o‘zgarishlarni boshdan
kechirdi. Ilgari oʻzbek tilini oʻqitish asosan oʻqituvchiga qaratilgan boʻlib, bu
yerda oʻqituvchi bilimning yagona timsoli, oʻquvchilar esa passiv qabul qiluvchi
boʻlgan. Biroq pedagogik texnologiyalarning paydo bo‘lishi bilan o‘zbek tilini
o‘qitish interfaol va o‘quvchiga yo‘naltirilgan yondashuvlarga o‘tdi. O‘zbek tilini
o‘qitishda qo‘llaniladigan eng muhim pedagogik texnologiyalardan biri bu onlayn
o‘quv platformalaridan foydalanishdir. Onlayn o'quv platformalari talabalarga turli
xil o'quv resurslaridan, jumladan videolar, audiolar va interaktiv mashqlardan
foydalanish imkoniyatini beradi. Onlayn o‘quv platformalaridan foydalanish
o‘zbek tilini o‘qitish va o‘rganishni yanada interaktiv va qiziqarli qildi.
O‘zbek tilini o‘qitish va o‘rganishga katta hissa qo‘shgan yana bir pedagogik
texnologiya ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishdir. Ijtimoiy tarmoqlar ko'plab
yoshlar hayotining ajralmas qismiga aylangan va shuning uchun o'zbek tilini
o'rgatishda ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish talabalarning faolligi va
17
motivatsiyasini oshirishi mumkin. Facebook va Instagram kabi ijtimoiy media
platformalaridan oʻquv resurslarini almashish, muhokamalarni osonlashtirish va
oʻquvchilar oʻrtasida hamkorlikni kuchaytirish uchun foydalanish mumkin.
Smartfon va planshetlar kabi mobil qurilmalar ham o‘zbek tilini o‘rgatish va
o‘rganishga katta hissa qo‘shdi. Mobil qurilmalardan foydalanish o‘quvchilarga
qayerda bo‘lishidan qat’i nazar, o‘zlariga qulay vaqtda o‘quv resurslaridan
foydalanish imkonini beradi. “O‘zbek tili repetitori” va “O‘zbek tili qo‘llanmasi”
kabi mobil ilovalar o‘quvchilarga lug‘at mashqlari va grammatika qoidalari kabi
turli o‘quv resurslaridan foydalanish imkonini beradi.
O‘zbek tilini o‘qitishga katta hissa qo‘shgan yana bir pedagogik texnologiya
virtual reallikdan foydalanishdir. Virtual haqiqat o‘quvchilarga turli kontekst va
vaziyatlarga kirib borish imkonini beradi, bu esa yanada chuqurroq va qiziqarli
o‘rganish tajribasini taqdim etadi. Virtual haqiqatdan foydalanish, ayniqsa,
talabalarga turli madaniy amaliyot va me’yorlarni o‘rgatishda, ularning o‘zbek
madaniyatini tushunishi va qadrlashini oshirishda foydali bo‘ldi. Oʻzbek tilini
oʻrgatish va oʻrganishda oʻyinlashtirishdan foydalanish ham tobora ommalashib
bormoqda. Gamifikatsiya o'rganishni yaxshilash uchun o'yindan tashqari
kontekstda o'yin dizayni elementlaridan foydalanishni o'z ichiga oladi. O‘zbek
tilini o‘qitishda o‘yin usullaridan foydalanish o‘rganishni yanada qiziqarli va
qiziqarli qilish, o‘quvchilarning o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshirish imkonini
beradi. Pedagogik texnologiyalar ham oʻzbek tilini oʻqitish va oʻrganishni
shaxsiylashtirish imkonini berdi. Shaxsiylashtirish o'quv tajribasini talabalarning
individual ehtiyojlariga moslashtirishni o'z ichiga oladi. Moslashuvchan ta'lim
tizimlari va o'quv tahlili kabi pedagogik texnologiyalardan foydalanish
o'quvchilarning taraqqiyotini kuzatish va ularning ta'lim ehtiyojlari va
afzalliklaridan kelib chiqqan holda shaxsiylashtirilgan ta'lim tajribasini taqdim
etish imkonini beradi. [1]
Sun'iy intellekt va mashina o'rganishdan foydalanish ham o'zbek tilini o'qitish
va o'rganishga katta hissa qo'shdi. Sun'iy intellektdan talabalarga zudlik bilan fikr-
mulohaza va yordam berish, ularning o'rganish samaradorligini oshirish uchun
foydalanish mumkin. Mashinani o'rganish algoritmlari o'quv tajribasini
shaxsiylashtirish va talabalarning o'rganish afzalliklari va ehtiyojlaridan kelib
chiqqan holda maqsadli o'quv resurslarini taqdim etish uchun ishlatilishi mumkin.
Pedagogik texnologiyalar ham oʻzbek tilidagi oʻquv natijalarini baholashni
kuchaytirish imkonini berdi. O'quv tahlilidan foydalanish o'quvchilarning
18
yutuqlarini kuzatish va ularning faoliyati haqida fikr bildirish imkonini beradi.
Onlayn test platformalari va avtomatlashtirilgan baholash tizimlaridan foydalanish
talabalarning ish faoliyatini to'g'ri va samarali baholash imkonini beradi.
O'zbek tili yoki o'zbek tilini o'rganish ushbu tilni bilish istagida bo'lganlar
uchun katta ahamiyatga ega. O‘zbek tilini o‘qitish yoki o‘qitish masalasini ko‘rib
chiqishda tilni o‘rganish jarayonini kuchaytiruvchi pedagogik texnologiyalarni o‘z
ichiga olishi zarur. Pedagogik texnologiyalar, shuningdek, ta'lim texnologiyalari
sifatida ham tanilgan, o'qitish va bilimlarni uzatishni osonlashtiradigan vositalar
yoki tizimlardir. Til o‘rgatish, jumladan, o‘zbek tilini o‘qitishda zamonaviy
pedagogik texnologiyalardan foydalanish ayniqsa samarali ekanligi aniqlandi.
O‘zbek tilini o‘qitishda asosiy pedagogik texnologiyalardan biri multimedia
vositalaridan foydalanish hisoblanadi. Multimedia texnologiyalari tasvir, matn va
tovush birikmasidan iborat. Multimedia vositalaridan foydalanish til o‘rgatish
jarayonini yanada dinamik va interaktiv qiladi, talabalarga tilni turli sezgilar orqali
o‘rganish imkoniyatini beradi. Masalan, til o‘qituvchisi o‘zbek tilida
so‘zlashuvchilarning ma’lum bir mavzu bo‘yicha suhbati haqida video yaratishi
mumkin, bunda talabalar o‘qishi va tushunishi uchun subtitrlar taqdim etiladi. Bu
turdagi multimedia texnologiyasi o‘quvchiga tabiiy tildan foydalanishni kuzatish
va tinglash imkonini beradi hamda ular uchun til tuzilishi va talaffuzini o‘rganish
uchun zamin yaratadi. [2]
O‘zbek tilini o‘qitishning yana bir muhim pedagogik texnologiyasi kompyuter
yordamida amalga oshiriladi. til o'rganish (CALL). CALL - bu o'quvchilarga til
o'rganish uchun kompyuterlar va onlayn dasturlar bilan o'zaro aloqa qilish
imkonini beruvchi texnologiya turi. CALL-da qo'llaniladigan dasturiy ta'minot
dasturlari va ilovalari vizual, interaktiv va dinamik o'rganish tajribasini
ta'minlaydigan multimediani o'z ichiga oladi. CALL dasturlari talabalarning
o‘rganish tajribasini oshiruvchi va ularning til ko‘nikmalarini rivojlantiruvchi
onlayn viktorinalar, o‘yinlar va boshqa interaktiv vositalarni o‘z ichiga olishi
mumkin. O‘zbek tilini o‘qitishda CALL talabalarga tilni o‘z tezligida va o‘z
uylarida turib o‘rganish imkoniyatini taqdim etishi mumkin.
Muhim pedagogik texnologiyalardan biri bu mobil ta’lim yoki M-learningdir.
bu smartfon va planshetlar kabi mobil qurilmalardan foydalanishni o'z ichiga oladi.
Mobil qurilmalardan foydalanish tobora ommalashib borishi va ulardan
foydalanish qulayligi bilan M-learning o‘zbek tilini o‘rgatish va o‘rganishning
mashhur usuliga aylandi. M-learning yordamida talabalar o'zlarining til
19
ko'nikmalarini oshirish uchun mo'ljallangan qiziqarli va interaktiv ilovalar va
dasturlarga kirishlari mumkin. Ushbu dastur va ilovalar multimediani o'z ichiga
oladi, bu esa o'quvchilarning turli sezgilar orqali tilni o'rganishini osonlashtiradi.
Bundan tashqari, M-learning o‘quvchilar uchun til o‘rgatishni yanada qulayroq
qiladi, chunki ular o‘quv materiallariga yo‘l-yo‘lakay kirishlari mumkin va shu
tariqa ular an’anaviy sinfda bo‘lmaganlarida ham til bilish darajasini oshiradilar.[3]
Yana bir muhim pedagogik texnologiya. oʻzbek tilini oʻrgatishda foydalanish
mumkin oʻyinlashtirish. Gamifikatsiya - bu o'quvchilarning faolligi va
motivatsiyasini oshirish uchun o'yin mexanikasini o'quv jarayoniga kiritish
jarayoni. O'yin usullaridan foydalanish til o'rgatishni yanada qiziqarli va qiziqarli
qiladi. Til oʻqituvchilari oʻquvchilarning oʻzbek tilini tushunish va nutq
qobiliyatini rivojlantirishga yordam berish uchun turli xil oʻyinlashtirilgan til
oʻrganish vositalari yoki ilovalarini yaratishi mumkin. Masalan, o‘quvchilar
o‘zlarining tushunish va xotira qobiliyatlarini sinovdan o‘tkazuvchi til o‘yinlarini
o‘ynashlari mumkin, natijada tilni bilish darajasi yaxshilanadi.
O‘zbek tilini o‘qitishda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan muhim pedagogik
texnologiyalardan biri bu virtual va kengaytirilgan reallikdir. VR va AR
texnologiyalari oʻquvchilarga VR koʻzoynak kabi taqiladigan qurilmalardan
foydalangan holda 3D fazodagi raqamli obʼyektlar va vaziyatlar bilan oʻzaro taʼsir
oʻtkazish imkonini beruvchi immersiv tajribani taqdim etadi. Boshqa tomondan,
AR foydalanuvchining jismoniy muhitida raqamli ob'ektlarni qoplash uchun
kameralardan foydalanadi. VR va AR texnologiyasidan foydalanish real hayotiy
vaziyatlarni sinfga olib kirishi, o‘quvchilarning o‘zbek tilini real muhitda
o‘rganishi uchun imkoniyatlar yaratishi mumkin. Masalan, til o‘qituvchisi AR
dasturidan o‘zbek tilidagi belgilar va matnlarni o‘quvchi muhitiga joylashtirish
uchun foydalanishi mumkin, bu ularga o‘zbek tilini yanada samarali o‘rganish va
tushunish imkonini beradi.
O‘zbek tili uchun foydali bo‘lgan yana bir pedagogik texnologiya. til
yo'riqnomasi - bu mashina tarjimasi. Mashina tarjimasi talabalarga turli tillar
oʻrtasida avtomatik tarzda tarjima qilish imkoniyatini beradi. Mashina tarjimasi
mukammal bo'lmasa-da, inson nazorati va kiritishi bilan bu til o'rganuvchilar
uchun samarali va mashhur echimdir. O‘zbek tilini o‘rganuvchilar ma’lum so‘z
yoki iboralarni o‘zbek tilidan o‘z ona tiliga yoki aksincha tarjima qilish uchun
mashina tarjimasi ilovalari yoki veb-saytlaridan foydalanishlari mumkin. O‘zbek
20
tilini o‘rgatish ijtimoiy tarmoq hisoblanadi. Ijtimoiy media - bu jalb qilish uchun
platforma.
Xulosa qilib aytish mumkinki, o‘zbek tilini o‘qitish va o‘rganishni
kuchaytirishda pedagogik texnologiyalarning ahamiyati katta. Onlayn o‘quv
platformalari, ijtimoiy tarmoqlar, mobil qurilmalar, virtual reallik, o‘yinlashtirish,
shaxsiylashtirish, sun’iy intellekt va mashina o‘rganishdan foydalanish o‘zbek
tilini o‘qitish va o‘rganishni yanada interaktiv, qiziqarli va samaraliroq qildi. O'quv
tahlillari va avtomatlashtirilgan baholash tizimlaridan foydalanish o'rganishni
baholashni yaxshilashga imkon berdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shayxislamov, N. (2020). Ona tili darslarida interfaol usullardan
foydalanish. Prospects of Development of Science and Education, 1(2), 247-
249.
2.
Shayxislamov, N. (2020). Ona tili fanini o'qitishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalardan foydalanish. O 'zbekistonda ilm-fan va ta 'lim masalalari:
muammo va yechimlar, (3), 71-73.
3.
Shofqorov, A. M., Baykabilov, U. A., Bayzakov, J. A., & Shayxislamov, N.
Z. O. G. L. (2020). TIL O ‘QITISHDA KOMPYUTER
TEXNOLOGIYALARI. Science and Education, 1(Special Issue 3).
4.
Khodjaniyazov, E., Xudayarova, M. T., Yuldasheva, S. S., Buranova, S. M.,
& Kabulova, D. S. (2020). HISTORICAL BACKGROUND OF FOOD
NAMES IN UZBEK DIALECT IN KARAKALPAKSTAN REGION.
Journal of Critical Reviews, 7(18), 3564-3570.
5.
Худаярова, М. Т., & Хасанова, А. Н. (2017). Этнопедагогические
воззрения каракалпаков важнейший источник семейного воспитания и
социальной адаптации детей. In Педагогика и психология в
современном мире: теоретические и практические исследования (pp.
77-82).
6.
Ataxanovna, Y. G., Tajimuratovna, X. M., Menglibayevna, B. S., &
Zaripbaevna, S. A. (2021). O ‘zbek tilini nofilologik auditoriyasida o
‘qitishning ayrim masalalari. BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI
ONLAYN ILMIY JURNALI, 1(5), 20-24.
