RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
89
SUN’IY INTELLEKT VA AKT TEXNOLOGIYALARINING TATBIQIY YUTUQLARI
DOIRASIDA INSON KAPITALINI MOLIYALASHTIRISHNING YANGI
YO‘NALISHLARI
Akhmadaliyeva Nikhola Foziljon qizi
Toshkent Davlat Iqtisodiyot universiteti dotsenti.,(PhD)
nikholateaches@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sun’iy intellekt (SI) va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari (AKT)ning O‘zbekistonda inson kapitalini moliyalashtirishdagi o‘rni va
imkoniyatlari tahlil qilinadi. 2021-yil 17-fevralda qabul qilingan Prezident qarori va “Raqamli
O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida amalga oshirilayotgan islohotlar asosida, davlat
xizmatlari, ta’lim, mehnat bozori va ijtimoiy yordam tizimlarida raqamli yondashuvlarning samarasi
ko‘rib chiqiladi, xalqaro tajriba (Harambee, GiveDirectly) va milliy dasturlar tahlil qilinib,
moliyalashtirishni avtomatlashtirish, kadrlar salohiyatini oshirish hamda ijro intizomini kuchaytirish
borasidagi yutuqlar yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Sun’iy intellekt, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, inson kapitali,
raqamlashtirish, ijtimoiy yordam, raqamli transformatsiya, ta’lim tizimi, moliyalashtirish
samaradorligi.
Kirish
Zamonaviy davrning ajralmas qismi bo‘lib borayotgan sun’iy intellekt (SI) va axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning yangi bosqichini boshlab
bermoqda. O‘zbekistonda bu boradagi yutuqlar Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan
imzolangan 2021-yil 17-fevraldagi qaror bilan boshlandi. Mazkur hujjatda “Raqamli O‘zbekiston –
2030” strategiyasi asosida sun’iy intellektni rivojlantirish, malakali kadrlar tayyorlash,
texnologiyalarni iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy sohalarga joriy etish bo‘yicha ustuvor vazifalar
belgilab berildi [1].
Metodologiya
Tadqiqotda tahliliy-deskriptiv metodologiya qo‘llanildi. Asosiy ma’lumotlar O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti qarorlari, strategik dasturlar, milliy axborot tizimlari, xalqaro tajribalar
(Harambee, GiveDirectly) hamda tegishli tahliliy hisobotlarga tayanib tahlil qilinadi [2]
Tahlil va natijalar
Zamonaviy dunyoda sun’iy intellekt (SI) va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)
jamiyat taraqqiyotining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Ular nafaqat ishlab chiqarish va
iqtisodiy samaradorlikni oshirishga, balki inson kapitalini rivojlantirish va uni moliyalashtirish
tizimini takomillashtirishga ham katta hissa qo‘shmoqda.
Inson kapitalini rivojlantirish deganda, aholining bilim, ko‘nikma va salomatligini yaxshilash
orqali mamlakat taraqqiyotiga hissa qo‘shadigan imkoniyatlarni yaratish tushuniladi. Shu nuqtai
nazardan qaralganda, sun’iy intellekt va AKT texnologiyalari bu jarayonni tezlashtiradi va sifat
jihatdan yangi bosqichga olib chiqadi.
Avvalo, raqamli texnologiyalar orqali ta’lim olish imkoniyatlari kengaymoqda. Onlayn
platformalar, sun’iy intellekt yordamida ishlaydigan o‘quv dasturlari va moslashtirilgan o‘quv
tizimlari orqali har bir fuqaro o‘z qobiliyatlariga mos bilim va ko‘nikmalarni egallay oladi. Bu esa
ta’limni moliyalashtirishda samaradorlikni ta’minlaydi – ya’ni ajratilgan resurslar aynan kerakli
sohalarga yo‘naltiriladi.
Shu bilan birga, sun’iy intellekt mehnat bozorining yangi talablariga javob bera oladigan
kasblarni shakllantiradi. Bu esa davlat va xususiy sektorni yangi turdagi ishchi kuchiga sarmoya
kiritishga undaydi. Raqamli tahlillar asosida qaysi hududda, qanday mutaxassislikka ehtiyoj yuqori
ekanligi aniqlanib, tegishli moliyaviy resurslar – grantlar, stipendiyalar yoki o‘qitish loyihalari
orqali inson kapitaliga yo‘naltiriladi.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
90
Davlat siyosati ham bu jarayonda muhim rol o‘ynamoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030”
strategiyasi doirasida sun’iy intellektni joriy etish bilan birga, malakali kadrlarni tayyorlash
bo‘yicha ustuvor vazifalar belgilangan. Bu esa inson kapitalini moliyalashtirish masalasiga tizimli
yondashuvni talab qiladi.
SI va AKT texnologiyalarining inson kapitalini moliyalashtirishdagi asosiy yutuqlari
quyidagicha guruhlashtiriladi:
-
Davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi:
Ijtimoiy reyestr, Temir daftar, Ayollar va
Yoshlar daftari kabi tizimlar orqali nafaqa va yordamlar avtomatlashtirilib, inson omili
kamaytirilmoqda.
-
Ta’lim tizimidagi ilg‘or tashabbuslar:
Sun’iy intellekt asoslari bo‘yicha darsliklar
yaratilib, Toshkentdagi yetakchi oliy ta'lim muassasalarida maxsus yo‘nalishlar ochildi. 2022/2023
o‘quv yilida 6 OTMda 245 ta kvota ajratildi.
-
Mehnat bozori va bandlik:
Harambee tajribasi asosida norasmiy sektor vakillarini ish
bilan ta’minlashda SI yordamida moslik aniqlash va bandlikni oshirish mumkin [3]
-
Ijtimoiy yordamlar va nafaqa tizimi:
GiveDirectly dasturiga o‘xshab SI texnologiyalari
orqali eng ehtiyojmand qatlam aniqlanib, aniq va shaffof yordam mexanizmlari yo‘lga qo‘yilmoqda.
-
Biometrik identifikatsiya va elektron ariza:
"MyID" loyihasi doirasida 2,5 mln. fuqaro
1 soniyada identifikatsiyalanmoqda, bu esa inson kapitaliga sarflanayotgan byudjet samaradorligini
oshiradi.
SI va AKT texnologiyalari inson kapitali bilan bog‘liq uchta asosiy yo‘nalishda innovatsion
yondashuvlarni yuzaga keltirdi:
1.
Moliyalashtirishni avtomatlashtirish:
Yordam va subsidiya tizimlarining raqamli
platformalarga o‘tkazilishi inson omilini kamaytirib, aniqlik va samaradorlikni oshirdi.
2.
Kadrlar salohiyatini oshirish:
SI sohasi bo‘yicha oliy ta’lim, doktorantura va ilmiy
markazlar sonining oshirilishi kelajakda sifatli inson kapitalini ta’minlaydi.
3.
Ijro intizomini oshirish:
Yagona reyestrlar orqali nazorat va monitoring kuchaytirilib,
resurslar samarali taqsimlanmoqda.
Shu bilan birga, normativ-huquqiy baza zaifligi, axborot xavfsizligi, shaxsiy ma’lumotlar
daxlsizligi kabi tahdidlar mavjud. Shuning uchun xalqaro tajriba (EU, UK, US) asosida maxsus
qonunlar ishlab chiqilishi va axloqiy mezonlar belgilanishi lozim [4].
Хulosa
Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt va AKT texnologiyalari O‘zbekistonda inson kapitalini
moliyalashtirish mexanizmlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Ijtimoiy sohalarda bu texnologiyalar
yordamida aniqlik, tezlik va shaffoflikka erishilmoqda. Kelgusida texnik infratuzilmani
rivojlantirish, xorijiy ekspertlarni jalb qilish va malakali mahalliy mutaxassislar tayyorlash SI
yutuqlarini barqarorlashtirishda muhim rol o‘ynaydi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 17-fevraldagi Qarori.
2. Raqamli O‘zbekiston - 2030 strategiyasi.
3. World Bank (2021). Human Capital and Digital Technologies: Global Experiences.
4. TDIU & Plekhanov REU. (2023). Iqtisodiyotda sun’iy intellekt asoslari. Darslik.
5. OECD (2022). Artificial Intelligence and Data Governance: International Guidelines.
Muallifga bog’lanish uchun ma’lumotlar
Muallifning ismi, sharifi
Elektron pochtasi
Telefon raqami
Akhmadaliyeva Nikhola Foziljon
qizi
nikholateaches@gmail.com
+99 8973141069
