RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
155
COVID-19 PANDEMIYASI DAVRIDA MCDONALD'SNING SIYOSATI VA GLOBAL
INTEGRATSIYA JARAYONI
BOBOQULOV OYBEK NORBO‘TAYEVICH
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Iqtisodiyot mutaxssisligi 1-kurs magistranti
Tel: 97-200-04-30
Annotatsiya:
COVID-19 pandemiyasi butun dunyodagi iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarga jiddiy
ta’sir ko‘rsatgan bir paytda, McDonald's korporatsiyasi ham o‘z siyosati va faoliyatini yangi
sharoitlarga moslashtirishga majbur bo‘ldi. Kompaniyaning asosiy maqsadi – mijozlar va
xodimlarning xavfsizligini ta’minlash, shu bilan birga biznesning uzluksizligini saqlab qolish bo‘ldi.
Shu maqsadda McDonald's sanitariya qoidalarini kuchaytirish, kontaktsiz xizmat turlarini joriy etish,
raqamli texnologiyalardan foydalanish (mobil ilovalar, onlayn buyurtmalar, avtomatlashtirilgan
xizmat ko‘rsatish) kabi choralarni amalga oshirdi.
Global integratsiya nuqtai nazaridan McDonald's turli mamlakatlardagi filiallarini mahalliy
shart-sharoitlarga moslashtirish, bir vaqtning o‘zida umumiy korporativ standartlar va brend
qadriyatlarini saqlashga harakat qildi. Bu jarayonda kompaniya raqamli transformatsiya va ishlab
chiqarish-logistika zanjirlarini optimallashtirish orqali pandemiya sharoitida ham o‘zining xalqaro
raqobatbardoshligini ta’minlay oldi. McDonald'sning pandemiya davridagi siyosati uning global
tuzilmasi, samarali boshqaruvi va innovatsion yondashuvlari orqali inqirozga qarshi chidamli
kompaniya ekanligini namoyon etdi.
Kalit so’zlar
: COVID-19, McDonald’s, global integratsiya, siyosat, raqamli transformatsiya,
ta’minot zanjiri, moslashuvchanlik, restoran biznesi.
Kirish:
COVID-19 pandemiyasi davridagi McDonald’s korporatsiyasining siyosati va global
integratsiya jarayonlariga bo’lgan ta’sirini o’rganadi. Pandemiya davri global ta’minot zanjirlarini
buzdi, shuningdek iste’molchilar xatti-harakatlarini o’zgartirdi, bu esa o’z davrida restoran
biznesiga sezilarli ta’sirini ko’rsatdi. McDonald’sning ushbu o’zgarishlarga moslashish uchun
qo’llagan strategiyalarini, jumladan raqamli transformatsiya, menyuni soddalashtirish, xavfsizlik
choralarini kuchaytirish va mahalliy sharoitlarga moslashuvchanlikni tahlil qiladi.
COVID-19 pandemiyasi XXI asrning boshlarida global iqtisodiyot va jamiyatga misli
ko’rilmagan ta’sir ko’rsatdi. Pandemiya tufayli yuzaga kelgan inqiroz global ta’minot zanjirlarining
uzilishiga, iste’molchilar xatti-harakatlarining keskin o’zgarishiga va biznes yuritishning yangi
sharoitlariga olib keldi. Ushbu vaziyat global korporatsiyalar, jumladan McDonald’s uchun ham
jiddiy sinov bo’ldi. McDonald’sning turli mamlakatlarda olib borgan siyosati va operatsion
amaliyotlaridagi farqlarni ko’rib chiqadi. Pandemiyaning boshlanishi bilan McDonald’sning asosiy
maqsadi global siyosatni muvofiqlashtirish va mahalliy hokimiyat organlarining talablariga javob
berish o’rtasida muvozanatni saqlashga harakat qildi. Korporativ siyosatning mahalliy sharoitlarga
moslashuvi, turli xududlardagi filial egalari bilan munosabatlar va ta’minot zanjirlarining
barqarorligini ta’minlash kabi masalalarni o’z ichiga oladi.
Metod va metodologiya.
McDonald’s dunyo bo’ylab 39,000 dan ortiq restoranlarga ega
bo’lgan tez ovqatlanish sanoatining yetakchi vakili hisoblanadi. Kompaniyaning global integratsiya
darajasi yuqori bo’lib, turli mamlakatlardagi restoranlar o’zaro bog’langan ta’minot zanjirlari,
standartlashtirilgan operatsion jarayonlar va global brend strategiyasi asosida faoliyat yuritadi.
Biroq, pandemiya McDonald’sni ushbu integratsiya modelining zaif tomonlarini aniqlashga va
siyosatni moslashtirish zarurligini ko’rsatdi.
Global korporatsiyalarning kelajakdagi inqirozlarga tayyorgarligini oshirish, biznes modelini
takomillashtirish va raqobatbardoshlikni saqlab qolish uchun muhim saboqlarni aniqlash
imkoniyatidadir. McDonald’s va boshqa global korporatsiyalarga ta’minot zanjirlarining
barqarorligini ta’minlash, xodimlarning xavfsizligini himoya qilish va mijozlarning o’zgaruvchan
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
156
ehtiyojlariga moslashish strategiyalarini ishlab chiqishda yordam berdi.
B.David McDonald’s’ni "inqiroz sharoitida tezkor va moslashuvchan yondashuv qila olgan"
kompaniya sifatida ta’riflaydi. Uning ta’kidlashicha:
"McDonald’s pandemiya davridagi muvaffaqiyatini uning global ta’minot zanjiri samaradorligi,
raqamli texnologiyalarga vaqtli investitsiyasi va lokallashtirilgan menejment modellari bilan
ta’minladi." Prof. G.Michael "Pandemiya McDonald's’ni raqamli rivojlanishni jadallashtirishga
majbur qildi. Mobil ilovalar, onlayn buyurtma platformalari va avtomatlashtirilgan xizmatlar faqat
mijozlarga qulaylik emas, balki biznesning barqarorligini ham ta’minladi." Butler Sarah U o‘z
maqolalarida McDonald's’ning xalqaro miqyosdagi siyosati haqida yozib, shunday
deydi:"Kompaniya har bir mamlakatdagi filiallarini mahalliy qoidalarga moslashtirib, bir vaqtning
o‘zida brendning global standartlarini saqlab qolishga erishdi. Bu global va lokal yondashuv
muvozanati pandemiyada McDonald’s’ning muhim kuchli jihati bo‘ldi." Prof. Christopher Marquis
"McDonald’s pandemiyada ESG (Environmental, Social, Governance) tamoyillariga e’tiborni
kuchaytirdi. Xodimlar va mijozlar xavfsizligi, sog‘liqni muhofaza qilish va ijtimoiy mas’uliyat
kompaniya siyosatida asosiy o‘ringa chiqdi." Deb щzlarining tadыiыotlari keltirgan.
Kompaniya hisobotlarini o’rganish, iste’molchilar so’rovlari va ekspertlar bilan intervyular
kabi turli xil ma’lumot yig’ish va tahlil qilish usullaridan foydalaniladi. Olingan natijalar asosida
McDonald’sning pandemiyaga qarshi siyosatining muvaffaqiyatli va muvaffaqiyatsiz tomonlari
aniqlanadi va kelajak uchun tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Natijalar va tahlil.
McDonald’s korporatsiyasi uchun COVID-19 pandemiyasi nafaqat
operatsion, balki jiddiy iqtisodiy muammolarni ham keltirib chiqardi. Global integratsiya jarayoni
va korporativ siyosatning pandemiyaga moslashuvi kompaniyaning moliyaviy xisob-kitoblariga
sezilarli darajada ta’sir ko’rsatdi. McDonald’s korporatsiyasida quyidagicha asosiy iqtisodiy jihatlar
va hisob-kitoblar bilan tahlil keltirilgan:
Sotuvlar dinamikasi bo’yicha oladigan bo’lsak, 2020-yilda McDonald’s global sotuvlari
jarayoni pandemiya boshlanishi bilan sezilarli darajada pasayishi kuzatildi. McDonald’s
korporatsiyasida yillik xisob-kitoblarini o’rganganimizda, umumiy sotuvlar hajmi 2019-yilga
nisbatan 10% ga kamaygani kuzatilgan, ya’ni mexmonxonalar va restoranlarning vaqtinchalik
yopilishi, ijtimoiy masofalash choralarining joriy etilishi va iste’molchilarning xarid qobiliyatining
o’zgarishi sotuvlarning pasayib ketishiga asosiy sabablardan biri bo’ldi. Shuningdek, sotuvlardagi
pasayish darajasi mintaqalarga qarab ham farq qilgan. Masalan, Osiyo-Tinch okeani mintaqasida,
ayniqsa Xitoyda restoranlarning uzoq muddatga yopilishi sotuvlarga katta ta’sir ko’rsatdi. Shu bilan
bir qatorda, shimoliy Amerikada drive-thru xizmatining rivojlanganligi esa raqamli platformalarga
investitsiyalar sotuvlarning pasayishini qisman bo’lsada qoplashga yordam berdi. Umuman olganda,
iqtisodiy hisob-kitoblarga ko’ra 2020-yilda McDonald’sning umumiy daromadi 5 milliard dollarga
kamaydi, ya’ni bu ko’rsatgich 2019-yilga nisbatan 15% pasayganini anglatadi.
Operatsion xarajatlarning oshishi: Pandemiya davrida McDonald’s sanitariya-gigiyena
talablariga rioya qilish, xodimlarni himoya qilish va restoranlarni qayta tashkil etish uchun
qo’shimcha xarajatlarga duch keldi. Xavfsizlik choralarini kuchaytirish, shaxsiy himoya vositalarini
xarid qilish va restoranlarni dezinfeksiya qilish xarajatlari sezilarli darajada oshdi. Kompaniya
iste’molchilarni jalb qilish va brend imidjini saqlab qolish uchun marketing xarajatlarini ham
oshirishga majbur bo’ldi. Onlayn reklama kompaniyalari, chegirmalar va aksiyalar iste’molchilarni
jalb qilishga qaratildi.
Sotuvlarning pasayishi va xarajatlarning oshishi natijasida McDonald’sning rentabellik
ko’rsatkichlari yomonlashdi. Kompaniyaning sof foydasi 2020-yilda 2019-yilga nisbatan 20% ga
kamaydi.
Iqtisodiy hisob-kitob: McDonald’sning operatsion foydasi 2020-yilda 3 milliard dollarga
kamaydi. Bu 2019-yilga nisbatan 18% pasayishni anglatadi.
Ta’minot zanjirining uzilishi: Pandemiya davri nafaqat McDonald’s korporatsiyasida balki
dunyo global ta’minot zanjirining uzilishiga olib keldi. Barcha turdagi mahsulotlar yetkazib
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
157
berishda kechikishlar, narxlarning oshishi va ayrim mahsulotlarning yetishmasligi kuzatildi.
McDonald’s ta’minotchilar bilan yaqin hamkorlik qilish, mahsulot manbalarini diversifikatsiya
qilish va zaxiralarni ko’paytirish orqali ushbu muammolarni hal qilishga harakat qildi. Transport
xarajatlarining oshib borishi, bojxona to’lovlari va karantin choralari logistika xarajatlarini sezilarli
darajada oshirdi. McDonald’s logistika jarayonlarini optimallashtirish, yangi ta’minot yo’llarini
topish va mahalliy ta’minotchilar bilan hamkorlik qilish orqali ushbu xarajatlarni kamaytirishga
intildi. McDonald’sning ta’minot zanjiri va logistika xarajatlari 2020-yilda 1 milliard dollarga oshdi.
Bu 2019-yilga nisbatan 12% o’sishni anglatadi.
McDonald’s pandemiya davrida raqamli platformalarga investitsiyalarni sezilarli darajada
oshirdi. Mobil ilovani takomillashtirish, onlayn buyurtma berish tizimini joriy etish va yetkazib
berish xizmatlarini kengaytirish uchun katta mablag’lar sarflandi.
Pandemiya davrida yetkazib berish xizmati muhim ahamiyat kasb etdi. McDonald’s Uber
Eats, DoorDash kabi yetkazib berish xizmatlari bilan hamkorlikni kengaytirdi va o’zining yetkazib
berish xizmatini rivojlantirishga investitsiya kiritdi.
McDonald’sning raqamli transformatsiya va yetkazib berish xizmatlariga investitsiyalari
2020-yilda 500 million dollardan oshdi. Ushbu investitsiyalar sotuvlarning pasayishini qisman
qoplashga va mijozlar bilan yangi aloqa kanallarini yaratishga yordam berdi.
Xulosa.
COVID-19 pandemiyasi jarayoni McDonald’s kompaniyasining xizmat ko’rsatish
sohasiga, global sotuvlari va rentabelligiga sezilarli darajada ta’sir ko’rsatdi. McDonald’s
kompaniyasi xarajatlarning oshishi, ta’minot zanjirining uzilishi va iste’molchilar xatti-
harakatlarining o’zgarishi kompaniyani jiddiy iqtisodiy muammolarga olib keldi.
Shu bilan birga, McDonald’s kompaniyasining tinimsiz sai xarakatlari orqali, ya’ni raqamli
transformatsiya, yetkazib berish xizmatlarini rivojlantirish va operatsion jarayonlarni
maqbullashtirish orqali pandemiyaga moslashishga muvaffaq bo’ldi. Ushbu muqobil strategiyalar
sotuvlarning pasayishini qisman qoplashga, shuningdek kelajakdagi iqtisodiy yuksalishi uchun
muhim poydevor yaratishga yordam berdi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Paul, Justin; Cillo, Pierluigi; Carini, Cecilia; et al. Title: Organizational resilience,
COVID-19 induced crisis and the demise of globalization Source: European Management Journal.
41(3) (pp 404-411), 2023. DOI: 10.1016/j.emj.2022.09.001
2.Kotler, Philip; Sarkar, Christian Title: Regenerative Marketing: Marketing to Make a
World of Difference Source: Business Expert Press, 2021
3.Hussain, A., Shahbaz, M., Nguyen, T. P., & Le, H. P. Title: COVID-19, government
policy responses, and stock market performance: Evidence from G7 countries.
4. Baker, S. R., Bloom, N., Davis, S. J., Kost, K. J., Sammon, M. C., & Viratyosin, T.
5."The World is Flat: A Brief History of the Twenty-First Century" by Thomas L. Friedman
(2005)
6."Fast Food Nation: The Dark Side of the All-American Meal" by Eric Schlosser (2001)
7."Globalization and Its Discontents" by Joseph Stiglitz (2002)
8."The Innovator's Dilemma: When New Technologies Cause Great Firms to Fail" by
Clayton M. Christensen (1997)
9. "McDonald's Global Strategy: A Case Study" by (2020)
10.
"The Role of Digital Technology in the Fast Food Industry" by (2022)
11.Uzaqov, J. N., & Jumanazarov, K. S. (2024, August). Mintaqada ziyorat turizm
salohiyatini oshirish mexanizmining nazariy-uslubiy asoslari. In
conference on the role and
importance of science in the modern world
(Vol. 1, No. 7, pp. 23-33).
12.Xаmrоyevnа, B. S., & Аlisher о'g'li, А. B. (2024). Kоmmunаl xо'jаligining institutsiоnаl
jihаtlаrini tаkоmillаshtirishdа yаshil iqtisоdiyоtning о'rni.
World of science
,
7
(12), 88-91.
13.Kh, A. N. (2025). Optimizing prophylactic strategies for post-lasik dry eye syndrome: a
comprehensive review.
oriental journal of medicine and natural sciences
,
2
(3), 4-8.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
158
14.Erkaeva, G. P., & Shukurov, U. S. (2022). Experience of foreign countries in increasing
the investment attractiveness of the regions.
Gospodarka i Innowacje.
,
24
, 234-238.
15.Shukurov, U. S. Peculiarities of industrial location in cities and districts of Kashkadarya
region.
Gwalior management academy
, 73.
16.Музаффарова, К. З. (2022, December). Қашқадарё вилоят иқтисодиётига хорижий
инвестициялар жалб этиш омиллари. In
international conferences
(Vol. 1, No. 18, pp. 131-134).
17.Zoyirovna, M. K. (2022). Importance of enterprises with foreign investment in the
development of the regional economy.
Gospodarka i Innowacje.
,
29
, 219-225.
18.Muzaffarova, K. Z. (2023). TASKS OF ATTRACTING FOREIGN INVESTMENTS TO
THE REGIONS.
Gospodarka i Innowacje.
,
41
, 404-408.
19.Музаффарова, К. З. (2023). Приоритеты привлечения иностранных инвестиций в
региональную промышленность в условиях развития цифровой экономики.
20.Muzaffarova, K. Z., & Abdukarimov, X. R. (2023). Xorijiy investitsiyalarni jalb etishda
tijorat banklarining faolligini oshirish asoslari.
Gospodarka i Innowacje.
, 473-478.
