RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
201
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA IJTIMOIY FAOL SHAXS SIFATLARINI
SHAKLLANTIRISHNING XORIJIY TENDENSIYALARI
ALLANAZOROV MUXIDDIN XAYITOVICH
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
SAFAROVA CHAROS ALISHER QIZI
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti magistranti
E-mail:
Tel: (95) 552 2172
Annotatsiya
Mazkur maqola boshlang’ich sinf o’quvchilarida ijtimoiy faol shaxs sifatlarini
shakllantirishda xorijiy tendensiyalarining ahamiyati va samarasi haqida alohida to’xtalib
o’tildi.Unda xorijiy tendensiyalarining asosiy mohiyati va tushunchasiga alohida e’tibor qaratildi.
Bugungi kunda pedagoglar xorijiy tendensiyalarni bilgan holda o’quvchilarni ijtimoiy faolligini
oshirishning sifatli usullarini o’ylab topishi kerakligi dolzarb muammolardan biri deb olindi.
Kalit so’zlari:
shaxs, jamiyat, pedagog, tendensiya, ta’lim tizimi, integratsiyalash,
innovatsiya, ijtimoiylashtirish.
FOREIGN TRENDS IN FORMING SOCIALLY ACTIVE PERSONAL QUALITIES
IN PRIMARY SCHOOL STUDENTS
Abstract
This article specifically discusses the importance and effectiveness of foreign trends in the
formation of socially active personality qualities in primary school students. It pays special attention
to the main essence and concept of foreign trends. Today, it is considered urgent that educators,
knowing foreign trends, should come up with qualitative methods to increase the social activity of
students.
Keywords
: personality, society, educator, trend, education system, integration, innovation,
socialization.
ЗАРУБЕЖНЫЕ ТЕНДЕНЦИИ В ФОРМИРОВАНИИ СОЦИАЛЬНО АКТИВНЫХ
ЛИЧНОСТНЫХ КАЧЕСТВ У МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ
Аннотация
В данной статье специально рассматривается значение и эффективность зарубежных
тенденций в формировании социально активных личностных качеств у младших школьников.
Особое внимание уделяется основной сути и понятию зарубежных тенденций. Сегодня
считается актуальным, чтобы педагоги, зная зарубежные тенденции, предлагали
качественные методы повышения социальной активности учащихся.
Ключевые слова:
личность, общество, педагог, тенденция, система образования,
интеграция, инновация, социализация.
Kirish (Introduction).
Bugungi kunda O’zbekiston Respublikasining uzluksiz ta’lim tizimida sodir bo’layotgan tub
yangilanishlar jarayonni jahon
ta’lim tizimiga integratsiyalashuv va uning rivojlanish
tendensiyalariga hamohang ekanligidan darak bermoqda. Zamonaviy jamiyatdagi ta’lim tizimi
mamlakatda inson rivojlanishi uchun juda katta ahamiyatga egadir.
Ma’lumki,O’zbekiston Respublikasida joriy qilayotgan ta’lim tizimining milliy modeli ta’lim
sohasini rivojlantirish borasidagi xorijiy mamlakatimizga xos bo’lgan jihatlarni e’tiborga olgan
holda ishlab chiqilgan.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 20-apreldagi ‘’Ta’lim
tizimini yanada rivojlantirish chora -tadbirlari to’g’risida” gi PQ-2909-son qarorida mintaqaviy va
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
202
xalqaro tendensiyalar doirasida ta’limning dolzarbligi va uning sifatini ta’minlash maqsadida ta’lim
tizimini kelgusida yanada takomillashtirish va kompleks rivojlantirish bo’yicha bir qator vazifalar
belgilangan. O’zbekiston Respublikasida joriy qilinayotgan ta’lim tizimining milliy modeli ta’lim
sohasini rivojlantirish borasidagi xorijiy mamlakatlar tajribasini o’rganish va mamlakatimizga xos
bo’lgan jihatlarni e’tiborga olgan holda ishlab chiqilgan. Bugungi kunda xorijiy tendensiyalar
doirasida ta’limning dolzarbligi va uning sifatini ta’minlash,ta’lim
tizimida malakali va
raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy masala bo’lib, o’quvchilarga xorijiy
tendensiyalarga asoslanib ularning ilmiy salohiyatini va fikrlash qobiliyatini yanada
takomillashtirish dolzarb masalalar sirasiga kirib kelmoqda.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili (Literature review)
Mavzu yana ham tushunarli bo’lishi uchun ma’lumbir so’zlarning ma’nolarini ko’rib
chiqamiz.
Tendensiya:
1.Taraqqqiyot yo’nalishi; biron narsaga qiziqish, moyillik, intilish.
2.Ma’lum o’y -mulohaza, tasvir yoki asarning asosiy mazmuni, g’oyasi
Innovatsiya – yangilik kiritish, yangi g’oya, usul texnologiyani yaratish, joriy etish va
amaliyotga tatbiq qilish jarayonidir. Umuman olganda innovatsiya rivojlanish va taraqqiyotning
asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri hisoblanadi.
Integratsiya – bu turli tizimlar, tashkilotlar yoki jarayonlarning birlashuvi va o’zaro
uyg’unlashuvi jarayonidir. Integratsiya turli tizimlarni yaxlit va samarali ishlashga yo’naltirish
uchun muhim jarayon hisoblanadi.
Ta’lim – bu hayot uchun tayyorgarlik emas, balki o’zi hayotdir. Deweyning fikricha,
o’quvchilarni real hayotda faol ishtirok etishga tayyorlash uchun ularni maktabdayoq ijtimoiy
muhitga jalb etish zarur.
O’quvchilar passiv bilim oluvchilar emas, balki jamiatni o’zgartira oluvchi
sub’ektlardir.Uning (kretik pedagogika) nazariyasida yoshlar ongli, tanqidiy fikrlovchi va faol
fuqarolar sifatida shakllanishi kerakligi ta‘kidlanadi.
Pedagoglar fikrlaridan namunalar
Jon Dyui (AQSh):
“Ta’lim – bu hayotga tayyorgarlik emas, u hayotning o‘zi. Bolalar o‘z tajribalari orqali
ijtimoiy hayotga aralashgan holda o‘rganishlari kerak”.
Dyui ijtimoiy faollikni o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, muammolarni hal qilish qobiliyati
va jamiyatda o‘z o‘rnini topish istagi bilan bog‘laydi.
L.Vigotskiy (Rossiya): Ijtimoiy muhit bolaning rivojlanishidagi asosiy omildir. Ta’lim jarayoni
– bu ijtimoiy faoliyatdir.Vigotskiyning fikricha, bola ijtimoiy muhitda, ya’ni o‘qituvchi va
sinfdoshlar bilan muloqotda bo‘lishi orqali rivojlanadi.
Linda Darling-Hammond (AQSh): Ta’limda ijtimoiy va hissiy rivojlanish bilim olishdan kam
emas. Bolalar o‘zini erkin his qiladigan muhitda ijtimoiy jihatdan faol bo‘la oladi. U maktab
muhitini bolalarning shaxsiy va ijtimoiy faolligini qo‘llab-quvvatlaydigan tizim deb hisoblaydi.
Slavin R. E. (Kooperativ o‘qitish nazariyasi muallifi): Guruhda ishlash orqali o‘quvchilar o‘z
fikrini bildiradi, boshqalarni eshitadi, bu esa ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Slavin
ijtimoiy faollikni guruhli, hamkorlikda o‘qitish usullari orqali rivojlantirishni taklif qiladi. Z.
Abduvaliyeva (O‘zbekiston):
“Boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning ijtimoiy faolligini shakllantirish, ularning shaxsiy fikr
va tashabbusini qo‘llab-quvvatlovchi metodlardan foydalanishni talab qiladi”.
Mahalliy pedagoglar xorijiy yondashuvlarni o‘zimizning ta’lim tizimiga moslashtirish
tarafdori.
Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology).
Boshlang‘ich ta’lim bosqichi – bu o‘quvchilarning shaxs sifatida shakllanishida muhim davr
hisoblanadi. Aynan shu bosqichda o‘quvchilarda ijtimoiy faollik, o‘z fikrini erkin bildirish, jamoada
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
203
ishlash kabi ko‘nikmalar shakllanadi. Ijtimoiy faollik – bu bolaning atrofdagi ijtimoiy hayotga
qiziqishi, unda ishtirok etishga intilishi, tashabbuskor bo‘lishi demakdir.
Bugungi kunda xorijiy mamlakatlar ta’lim tizimida o‘quvchilarning ijtimoiy faolligini oshirishga
katta e’tibor qaratilmoqda. Ularning ilg‘or tajribalari asosida biz ham o‘zimizning ta’lim
tizimimizda zamonaviy metodikalarni joriy etishimiz mumkin.
Masalan, Finlandiya ta’lim tizimida bolalarning mustaqil fikrlashi, erkin muloqot qilishi,
kichik guruhlarda ishlashi rag‘batlantiriladi. AQShda esa “xizmat orqali o‘rganish” (Service
Learning) usuli keng qo‘llaniladi. Bu orqali o‘quvchilar nafaqat nazariy bilim oladi, balki
amaliyotda jamiyatga foyda keltirishga o‘rganadi. Buyuk Britaniyada esa “fuqarolik ta’limi” orqali
o‘quvchilarda fuqarolik burchi, jamiyat oldidagi mas’uliyat hissi shakllantiriladi. Janubiy Koreyada
esa bolalar orasida liderlik, jamoa bilan ishlash kabi ijtimoiy ko‘nikmalarga alohida e’tibor beriladi.
Ushbu tajribalar asosida quyidagi metodologik yondashuvlar shakllangan:
Konstruktiv yondashuv – bunda o‘quvchi markazda bo‘ladi, u faol ishtirokchi sifatida
bilimlarni mustaqil ravishda egallaydi.
Kooperativ (hamkorlikdagi) o‘qitish – guruhlarda ishlash orqali o‘quvchilarda ijtimoiy faollik
va muloqot ko‘nikmalari rivojlanadi.
Kompetensiyaga asoslangan yondashuv – bu usul o‘quvchilarda real hayotda kerak bo‘ladigan
ko‘nikmalarni shakllantirishga qaratilgan.
Amaliyotda esa quyidagi usullar foydali hisoblanadi: rol o‘yinlari, munozaralar (debat),
loyihaviy ishlar, kichik jamoalarda ishlash, sinf yetakchilari va bolalar parlamentlari tashkil etish,
interaktiv texnologiyalardan foydalanish.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijtimoiy faollikni oshirish – bu
ularning jamiyatda faol va ongli fuqarolar bo‘lib yetishishiga zamin yaratadi. Xorijiy tajribalarni
o‘rganish va ularni milliy ta’lim tizimimizga moslashtirish orqali samaradorlikka erishish mumkin.
Tahlil va natijalar (Analysis and results)
Xorijiy tendensiyalar ta’lim tizimiga katta ta’sir ko’rsatadi va ta’lim jarayonini
zamonaviylashtirishda muhim rol o’ynaydi. Pedagoglarning fikriga ko‘ra, ta’limda xorijiy
tendensiyalar quyidagi yo‘nalishlarda rivojlanmoqda:
Raqamli ta’lim – Onlayn platformalar, sun’iy intellekt va masofaviy o‘qitish texnologiyalari
ta’lim jarayonini yanada interaktiv va moslashuvchan qilmoqda.
Individuallashtirilgan yondashuv – Har bir o‘quvchining qobiliyati va ehtiyojlariga mos
keladigan shaxsiy o‘qitish metodikalarining joriy etilishi.
STEM va STEAM ta’limi – Fan, texnologiya, muhandislik, matematika va san’atni o‘z ichiga
olgan ta’lim tizimi ko‘proq qo‘llanilmoqda.
Ijodiy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish – o‘quvchilarga tayyor bilim berishdan ko‘ra, ularni
mustaqil fikrlash va muammolarni hal qilishga o‘rgatish muhim sanaladi.
Ko‘p tillilik va global ta’lim – ingliz tili va boshqa chet tillarini chuqur o‘rganish, xalqaro
almashinuv dasturlariga e’tibor kuchaymoqda.
Ekologik va barqaror ta’lim – o‘quvchilarga ekologik ongni singdirish va barqaror rivojlanish
tamoyillarini o‘rgatish dolzarb masalaga aylanmoqda.
Xulosa va takliflar (Conclusion /Recommendations).
Xulosa qilib aytish mumkinki, zamonaviy ta’limda o’qituvchi innovatsiya faoliyatga tayyor
bo’lib, darsga eng so’ngi yangiliklarni olib kirib, o’quvchiga qiziqarli va uni ehtiyojlariga mos
ravishda tashkil etsagina sifat va samaradorlikni kafolatlash mumkindir. Ta’lim tizimini tubdan
takomillashtirish, pedagoglarning kasbiy malakalari va bilim saviyasini uzluksiz yuksaltirish eng
dolzarb masalalardandir, shu jumladan ilm -fan va ta’lim, ta’lim va ijtimoiy iqtisodiy hayot
munosabatlariga alohida urg’u berilyotgani bejiz emas. Modomiki, ta’lim tizimining markazida
inson kapitali, uni to’g’ri taqsimlash, undan samarali foydalanish va maqsadli yo’naltirish, bunda
maktabgacha, umumiy o’rta va oliy ta’lim tizimini jamiyatning barcha manfaatdor tomonlari,
ta’lim jarayonining barcha subyektlari bilan yaxlit bir butunlikda bugungi kun talablari asosida
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
204
tashkil etish hamda ta’limning to’liq uzluksizligiga erishish oldimizda
turgan muhim
vazifalardandir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati (References)
1. Abduvaliyeva Z.J. Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining ijtimoiy faolligini rivojlantirish. –
Toshkent: Oʻqituvchi, 2020.
2. Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. –
Harvard University Press, 1978.
3. Dewey J. Democracy and Education. – New York: Macmillan, 1916.
4. Banks, J.A. Teaching Strategies for the Social Studies: Inquiry, Valuing, and Decision-
Making. – New York: Longman, 1990.
5. Fullan, M. The New Meaning of Educational Change. – New York: Teachers College Press,
2007.
6. Xasanov N.K. Bolalarda ijtimoiy faollikni shakllantirishda zamonaviy yondashuvlar. //
“Pedagogika” jurnali, 2022, №4.
7.
Allanazarov, M. K. (2019). THE ROLE OF EASTERN AND WESTERN PHILOSOPHY
IN POINT OF VIEW ALLAME TABATABAI. Theoretical & Applied Science, (9), 147-150.
8.
Алланазаров, М. Х., & Тураева, С. Х. (2016). Философская теология: религия и
философия сотрудничают ли друг с другом?. Молодой ученый, (6), 955-957.
9. Khaitovich, A. M. (2023). Ontological and Epistemological Views of Tabatabai. Miasto
Przyszłości, 36, 77-83.
10. Алланазаров, М. Х. (2023, June). ТАБОТАБОИЙ ИЛМИЙ-ФАЛСАФИЙ МЕРОСИ
ТАСНИФИ. In Creativity and Intellect in Higher Education: International Scientific-Practical
Conference (pp. 58-66).
1.
