RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
247
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARINING SO‘ZLASHUV MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISH
Qurbonova Sevara
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Pedagogika” kafedrasi assistent o‘qituvchisi
.
Tursunova Shaxnoza
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 1- bosqich talabasi
Annotatsiya
:Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining so‘zlashuv madaniyatini
shakllantirishning ahamiyati, mazmuni va usullari tahlil qilinadi. O‘qituvchining nutq madaniyati
ta’lim jarayonining samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatib, o‘quvchilarning til ko‘nikmalari va
muloqot madaniyatini rivojlantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Maqolada so‘zlashuv
madaniyatining asosiy tarkibiy qismlari, uni shakllantirishning pedagogik va lingvistik jihatlari,
shuningdek, samarali nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish metodlari haqida so‘z boradi.
O‘qituvchilarning nutqiy kompetensiyasini oshirish orqali ta’lim sifati ham yuksalishi ta’kidlanadi.
Kalit soʻzlar:
Soʼzlashuv madaniyati, oʼqituvchilarning nutqiy kompetensiyasi,til ko‘nikmalari,
muloqot madaniyati, ta’lim sifati.
Аннотация
: В данной статье будет проанализировано значение, содержание и методы
формирования разговорной культуры учителей начальных классов. Речевая культура учителя
служит важным фактором развития языковых навыков и культуры общения учащихся,
оказывая непосредственное влияние на эффективность образовательного процесса. В статье
рассматриваются основные компоненты речевой культуры, педагогические и языковые
аспекты ее формирования, а также методы развития эффективных речевых навыков.
Подчеркивается, что качество образования также повышается за счет повышения речевой
компетентности учителей.
Ключевые слова.
Культура речи,речевая компетентность педагогов, языковые навыки,
культура общения, качество образования.
Abstract:
This article analyzes the importance, content and methods of forming the colloquial
culture of primary school teachers. The teacher's speech culture directly affects the effectiveness of
the educational process, serving as an important factor in the development of language skills and
communication culture of students. The article will talk about the main components of colloquial
culture, pedagogical and linguistic aspects of its formation, as well as methods for developing
effective speech skills. It is emphasized that the quality of Education also increases by increasing
the speech competence of teachers.
Key words:
Speech culture, teacher speech competence, language skills, communication culture,
quality of Education.
KIRISH
Bugungi kunda ta’lim tizimining barcha bosqichlarida o‘qituvchining nutq madaniyati va
so‘zlashuv mahorati muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari
uchun bu jihat alohida e’tibor talab qiladi, chunki ular bolalarning ilk til, nutq va muloqot
ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. So‘zlashuv madaniyati nafaqat o‘qituvchining
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
248
nutqiga, balki uning o‘quvchilar bilan o‘zaro muloqotiga, dars jarayonining samaradorligiga ham
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.Psixologik lug‘atlarda muloqot tushunchasiga ikki xil ta’rif beriladi:
λ
muloqot- hamkorlikdagi faoliyat ehtiyoji bilan taqozolangan aloqa o‘rnatish va uni
rivojlantirish jarayoni;
λ
muloqot- belgilar tizimi orqali ob’yektlarining o‘zaro ta’sirlashuvi
λ
Pedagogik muloqot deganda pedagog va o‘quvchilar jamoasi o‘rtasida o‘zaro birgalikdagi
harakatning mazmunan axborot ayirboshlashdan, o‘quv –tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish va o‘zaro
hamjihatlikni ta’minlashdan iborat tizimi ustida malakalari tushuniladi.
Tadqiqot metodologiyasi
So‘zlashuv madaniyati tushunchasi va uning ahamiyatini tahlil qilsak, so‘zlashuv
madaniyati insonning nutqi orqali o‘z fikrini to‘g‘ri va ravon ifodalash, muomala madaniyatiga
rioya qilish va muloqot jarayonida madaniy-lisoniy me’yorlarga amal qilish qobiliyatini anglatadi.
So‘zlashuv madaniyati quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi:
Aniq va ravon nutq – ya’ni fikrning tushunarli ifodalanishi;
Nutq madaniyati – bunda adabiy til me’yorlariga mos keluvchi nutq;
Talaffuz qoidalariga rioya qilish – so‘zlarning to‘g‘ri va ohangdor talaffuzi;
Nutqning muloqotga mosligi – auditoriyaga mos ravishda gapirish;
Xushmuomalalik – nutqning bosiq, hurmat va e’tibor bilan yo‘g‘rilgan bo‘lishi.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi bolalarning til va nutq rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgani
uchun, uning nutqi namuna bo‘lishi shart.
2. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining so‘zlashuv madaniyatiga qo‘yiladigan talablar.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchilar uchun eng yaqin
suhbatdosh va tarbiyachi hamdir. Shuning uchun uning nutqi quyidagi talablarni qondirishi kerak:
o
O‘ziga xos soddalik va tushunarlilik – bolalar yoshiga mos ravon va aniq so‘zlash;
o
To‘g‘ri grammatik tuzilish – til qoidalariga amal qilish;
o
Ta’sirchanlik va obrazlilik – qiziqarli ifoda vositalaridan foydalanish;
o
Tarbiyaviy ahamiyat – nutqda hurmat va axloqiy qadriyatlarni aks ettirish;
o
Muloqot madaniyati – xushmuomala va samimiy nutq.
o
Bu talablar o‘quvchilarning tilga bo‘lgan qiziqishini oshirish, nutqiy madaniyatini
shakllantirish va muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
3. So‘zlashuv madaniyatini shakllantirish usullari.
3.1. O‘qituvchining o‘z ustida ishlashi
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari o‘z nutqini doimiy ravishda rivojlantirib borishlari kerak. Buning
uchun:
Badiiy adabiyot va ilmiy manbalarni muntazam o‘qish;
Nutq mashqlarini bajarish (talaffuz, diktant, hikoya qilish);
Jamoatchilik oldida so‘zlash tajribasini oshirish;
O‘z nutqini yozib, tahlil qilish va takomillashtirish.
3.2. Dars jarayonida nutq madaniyatiga e’tibor qaratish
O‘qituvchi dars davomida o‘quvchilarga nafaqat bilim berishi, balki o‘zining chiroyli va
madaniyatli nutqi orqali ularga o‘rnak bo‘lishi kerak. Shu sababli:
Aniq, ravon va tushunarli gapirish;O‘quvchilarning javoblarini diqqat bilan tinglash va
ularni to‘g‘ri ifodalanishga o‘rgatish.
Xulosa.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining so‘zlashuv madaniyatini shakllantirish ta’lim
sifati va bolalarning nutqiy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchining aniq, ravon va
adabiy me’yorlarga mos nutqi o‘quvchilar uchun nafaqat o‘rnak, balki ularning til va muloqot
ko‘nikmalarini shakllantirishning asosiy omillaridan biridir.
So‘zlashuv madaniyatini rivojlantirish uchun o‘qituvchilar doimiy ravishda o‘z ustida
ishlashi, lingvistik bilimlarini boyitishi, pedagogik muloqot madaniyatiga rioya qilishi va
zamonaviy ta’lim metodlaridan samarali foydalanishi lozim. Shuningdek, dars jarayonida
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
249
o‘quvchilar bilan ochiq muloqot qilish, ularning fikrlarini tinglash va nutqiy faolligini oshirish
muhim ahamiyat kasb etadi.Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining so‘zlashuv
madaniyati nafaqat uning professional mahoratini belgilaydi, balki kelajak avlodning intellektual va
madaniy rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Shu bois, o‘qituvchilarning nutq madaniyatini
shakllantirishga alohida e’tibor qaratish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdurahmonov X. "Nutq madaniyati asoslari" – Toshkent: Fan, 2019.
2. Rahimov Sh. "Pedagogik muloqot va uning asoslari" – Toshkent: Oʻqituvchi, 2021.
3. Gʻulomov U. "Boshlangʻich taʼlimda nutqiy kompetensiyani rivojlantirish" – Toshkent: Sharq,
2020.
4. Karimova M. "Oʻqituvchining notiqlik sanʼati" – Samarqand: Ilm Ziyo, 2022.
5. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi. "Boshlangʻich taʼlim metodikasi" – Rasmiy
nashr, 2023.
6.
Khayitovich, A. M. (2025). Social-Pedagogical Aspects of Forming Personal Qualities. Spanish
Journal of Innovation and Integrity, 39, 161-164.
7. Xayitovich, A. M. (2025). BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA SHAXSIY
SIFATLARNI SHAKLLANTIRISHNING IJTIMOIY–PEDAGOGIK JIHATLARI. JOURNAL OF
INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH, 2(5), 77-82.
8.
Qurbanova Sevara Suyunovna. (2025). Sources for the Development of the Level of
Understanding of Students by Listening to Speech. Spanish Journal of Innovation and Integrity, 42,
114–116.
9.
BASIC PRINCIPLES OF PEDAGOGICAL DESIGN IN THE EDUCATIONAL PROCESS.
(2024). Western European Journal of Historical Events and Social Science, 2(2), 63-67.
10.
Xosilova, Z., & Buriyeva, S. (2025). CAUSES OF NORMAL SPEECH DEVELOPMENT
AND DISORDER IN CHILDREN. International Journal of Artificial Intelligence, 1(1), 1162-1163.
