RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
265
INKLYUZIV TA’LIM SHAROITIDA YOSHLARNI KASBGA YO‘NALTIRISH
Xoliqov Azamat Qahramonovich
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti dotsenti
Pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
xolikovazamat9@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqola Inklyuziv ta’lim sharoitida yoshlarni kasbga yo‘naltirish haqida bo‘lib,
nogironligi bo‘lgan yoshlarni ta’lim muassasalarida kasb-hunarga yo‘naltirish hamda ularni
jamiyatga moslashtirish masalalari to‘g‘risida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta’lim, kasb-hunar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, ijtimoiy integratsiya,
texnologiya, kasblarning tasnif platformasi.
Аннотация:
В данной статье речь идет о профессиональной ориентации молодежи в
условиях инклюзивного образования, рассматриваются вопросы профессиональной
ориентации молодежи с ограниченными возможностями здоровья в образовательных
учреждениях и их адаптации в обществе.
Ключевые слова:
инклюзивное образование, профессия, люди с ограниченными
возможностями, социальная интеграция, технологии, платформа классификации профессий.
Abstract:
This article is about the vocational guidance of young people in the context of Inclusive
Education and talks about the issues of vocational guidance of young people with disabilities in
educational institutions and their adaptation to society.
Key words:
inclusive education, profession, persons with disabilities, social integration, technology,
classification platform of professions.
KIRISH.
Hozirgi kunda yoshlarni har tomonlama yuksak ma’naviyatli va bilimli kasb egasi bo‘lishi uchun
astoydil harakat qilish zarurati tug‘ilmoqda. Yoshlarni mustaqil hayotga tayyorlash va ularga puxta
bilim berish masalasi dolzarb ahamiyatga ega. Bu jarayon, yoshlarning kelajagi uchun muhim bo‘lib,
ularni zamon talablariga mos ravishda tayyorlashni taqozo etadi. Bugungi kunda inson o‘rganishi
kerak bo‘lgan kasblar soni va sifati ortib bormoqda. Shuning uchun, o‘sib kelayotgan yoshlarni
mustaqil kasbga tayyorlash, ularga sifatli ta’lim berish va kelgusida munosib hayot qurish uchun
yaxshi kasblarni o‘rgatish masalasi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu jarayon yoshlarning
kelajakdagi muvaffaqiyati uchun zarurdir.
ASOSIY QISM.
Biz axborot texnologiyalari rivojlangan davrda yashayapmiz. Bugungi kunda ushbu
texnologiyalardan maqsadli foydalanish zarurati mavjud. Bu esa zamonaviy kasblarni o‘rganishni
talab etmoqda. Axborot texnologiyalari, o‘z navbatida, ish faoliyatimizni samarali va tezkor bajarish
imkonini beradi. Shuning uchun, barchamiz ushbu texnologiyalarni o‘zlashtirishga e’tibor
qaratishimiz lozim. Bugungi kunda nogironligi bo‘lgan yoshlarga sifatli ta’lim-tarbiya berish va
zamonaviy kasb-hunarlarni o‘rgatish masalasi dolzarb ahamiyatga ega.
Ularni zamonaviy kasblarni o‘rganishga tayyorlash, mos kasblarni tanlash, o‘qitish va mustaqil
hayotga tayyorlash juda muhimdir. Bu jarayon barcha jamiyat a’zolaridan talab etilmoqda.
Nogironligi bo‘lgan yoshlarga kasb-hunar o‘rgatish muhim masala hisoblanadi. Ularning ijtimoiy
hayotga integratsiyalashishi va mustaqil hayot kechirishlari uchun muayyan kasblarni o‘rganishlari
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
266
zarur. Buning uchun, avvalo, nogironlik darajasiga mos keladigan kasb-hunarlarni aniqlash va
o‘rgatish tizimini ishlab chiqish lozim.
Bunday tizimda, kasblar va hunarlarni o‘rgatish jarayonida, o‘quvchilarning individual ehtiyojlari
va qobiliyatlari inobatga olinishi kerak. Masalan, kompyuter texnologiyalari, qo‘l san’atlari, xizmat
ko‘rsatish sohalari kabi sohalar nogironligi bo‘lgan yoshlarga mos kelishi mumkin.
Shuningdek, o‘qituvchilar va mutaxassislar tomonidan beriladigan qo‘llab-quvvatlash va treninglar
ham muhim ahamiyatga ega. Bu jarayonlar orqali nogironligi bo‘lgan yoshlar o‘z qobiliyatlarini
rivojlantirib, jamiyatda faol ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘lishlari kerak.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR.
“Shаxs nuqtаyi nаzаridаn, kаsbni oqilonа, obyektiv аsosli tаnlаsh shаxsiy o‘zini o‘zi belgilаshning
аsosigа аylаnаdi, shаxsning ijtimoiy-iqtisodiy holаtini, ijtimoiy muhitni vа turmush tаrzini
belgilаydi. Jаmiyat nuqtаyi nаzаridаn, kаsbni oqilonа tаnlаsh insonning ijtimoiy vа kаsbiy
fаoliyatgа ertа qo‘shilishi vа yuqori dаrаjаdаgi kаsbiy qаytish, yuqori ijodiy fаollik vа kаsbiy
mаhorаt uchun аsosdir.”
Shu bilan birga, kasb-hunar ta’limini yanada samarali qilish uchun
zamonaviy texnologiyalar va metodologiyalarni qo‘llash zarur. Bu, o‘z navbatida, nogironligi
bo‘lgan yoshlarga o‘z kasbini egallashda yordam beradi va ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlariga
zamin yaratadi. Yosh nogironlar uchun qulay kasb-hunarlarni o‘rgatish va ularni rivojlantirish
maqsadida ilmiy-tadqiqotlar o‘tkazish zarurati tug‘ilmoqda. Bu yosh guruhiga zamonaviy kasblarni
o‘rgatish va inkluziv jamiyatda mustaqil hayotga yo‘naltirish masalalari juda muhimdir.
Jamoatchilik faoliyatini takomillashtirish orqali nogironligi bo‘lgan yoshlarning ijtimoiy
integratsiyasini ta’minlash va ularga qulay ish o‘rinlarini yaratish imkoniyatlarini oshirish lozim.
“Rаqobаtbаrdosh xodimni tаyyorlаshning sаmаrаli usullаridаn biri nogiron vа imkoniyati
cheklаngаn o‘quvchilаrni turli dаrаjаdаgi kаsbiy mаhorаt tаnlovlаri vа olimpiаdаlаridа ishtirok
etishgа jаlb qilishdir. Bundаy ko‘rik-tаnlovlаrni o‘tkаzishdаn ko‘zlаngаn mаqsаd kаsbiy mаhorаtini
oshirish, imkoniyati cheklаngаn o‘quvchilаrning bаndligini tа’minlаshgа ko‘mаklаshishdаn iborаt.
O‘quvchilаrning ishtiroki ulаrning ijodiy fаoliyati tаjribаsini shаkllаntirishgа, mehnаtgа
rаg‘bаtlаntirishgа yordаm berаdi, shаxsning o‘zini o‘zi аnglаshi, uning kаsbiy vа ijtimoiy
moslаshuvi, kаsbiy mаhorаt dаrаjаsini oshirish uchun mаqbul shаroitlаrni yarаtаdi.”
Birinchi navbatda, nogironlar ta’lim olayotgan ta’lim muassasalarida qo‘shimcha zamonaviy
kasblarni o‘rganish uchun shart-sharoitlarni yaratish zarur. Bu jarayonda maxsus pedagoglarni
tayyorlash muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ularning zamon bilan hamnafas bo‘lishi va zamonaviy
kasblar sirlarini o‘rganishi uchun qulay metodik ta’minotni yaxshilash talab etiladi. Bu, o‘z
navbatida, nogironlar uchun ta’lim sifatini oshirishga yordam beradi.
Ikkinchi navbatda, nogironlar ta’lim oladigan ta’lim muassasalarini zamonaviy texnologiyalar bilan
jihozlash va ularga mos keladigan kasb-hunarlarni o‘rganish uchun texnik vositalarni kengaytirish
masalasi ustuvor ahamiyatga ega. Bu, nogironlar uchun kasb-hunar ta’limini yanada samarali va
qulay qilishga yordam beradi. Zamonaviy texnologiyalar yordamida, nogironlar o‘z qobiliyatlariga
mos keladigan kasblarni o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lishadi, bu esa ularning ijtimoiy
integratsiyasini va iqtisodiy mustaqilligini oshirishga xizmat qiladi.
Uchinchidan, nogironligi bo‘lgan yoshlarni mehnatini amalga oshirish maqsadida, ularni amaliyotga
yo‘naltirish zarurati ta’kidlanmoqda. Bu jarayon sog‘lom insonlar ishlaydigan tashkilotlar va
muassasalar bilan hamkorlikda amalga oshirilishi kerak. Shuningdek, inklyuziv mehnat sharoitini
yaratish talab etiladi, bu esa nogiron yoshlarning ish faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va ularning
mehnat bozorida muvaffaqiyatli bo‘lishini ta’minlashga qaratilgan.
1
Овсянникова С.К. Организация профориентационной работы в школе: Методическое пособие. –
Нижневартовск: Изд-во Нижневарт. гос. ун-та, 2013. – С. 128
2
Камерова Т.И. Успешная адаптация лиц с овз и инвалидностью в современном обществе через повышение
качества образования, развитие личности и трудовую занятость. //Инклюзивное образование: стратегии
образовательных
траекторий
и
современные
механизмы
непрерывного
развития:
Материалы
Межрегиональной заочной научно-практической конференции Кострома, 25 мая – 31 июля 2020 г. – С. 146
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
267
Toʻrtinchidan, nogironligi bo‘lgan yoshlar uchun qo‘shimcha ish oʻrinlarini yaratish zarur. Bu ish
joylari ularga mos kelishi uchun kvota asosida tashkil etilishi lozim. Shuningdek, nogironligi
bo‘lgan yoshlar faoliyat yuritadigan ferma yoki tashkilotlarga qo‘shimcha imtiyozlar berish ham
talab etiladi. Bu chora-tadbirlar nogiron yoshlarning ish bilan ta’minlanishini yaxshilashga
qaratilgan.
NATIJALAR VA MUHOKAMA.
Nogironligi bo‘lgan yoshlarda ta’lim-tarbiya berish jarayonida kasbga yo‘naltirish muhim
ahamiyatga ega. Seminar va treninglar o‘tkazish orqali bolalarga kasblar haqida batafsil ma’lumot
berish, ularning kelajakda qanday kasb egasi bo‘lishini tanlashda yordam beradi. Bu jarayonda,
bolalarning kasbga tayyorlanish ko‘nikmalarini shakllantirish maqsadida, o‘quv-tarbiyaviy ishlarni
takomillashtirish zarurligi ta’kidlanadi. O‘tkazilgan seminarlar orqali yoshlar layoqatli kasblarni
tanlash imkoniyatiga ega bo‘lishadi, bu esa ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlariga katta ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Nogironligi bo‘lgan yoshlarga kasblar haqida ma’lumot berish jarayonida
seminar va treninglarning sifatli o‘tkazilishi muhim ahamiyatga ega. Bunda tajribali kasb
ustalarining jalb etilishi, pedagoglarning mahorati va tajribasi asosiy o‘rin tutadi. Kasblar tasnifi va
kasblar haqida ma’lumot berishda xalqaro tashkilotlar va jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikni
yo‘lga qo‘yish zarur. Ayniqsa, ishlab chiqarish korxonalari bilan o‘zaro hamkorlikni kuchaytirish va
kasb tanlash bo‘yicha seminar-treninglarning aniq mexanizmini ishlab chiqish talab etiladi. Bu
yondashuv nogironligi bo‘lgan yoshlarga kasb tanlashda yordam berish va ularning ijtimoiy
integratsiyasini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
“Ko‘pinchа o‘smirlаr kаsb turlаri to‘g‘risidа аniq tаsаvvurgа egа bo‘lmаgаnliklаri sаbаbli, ulаrni
to‘g‘ri tаnlаy olmаydilаr. Tаnlаngаn u yoki bu kаsb shаxsning sifаtlаrigа qаndаy tаlаb qo‘yishini
bilmаydilаr. Ikkinchidаn, o‘smirlаr o‘zlаrining qаysi kаsb turigа lаyoqаtli ekаnliklаrini hаmmа vаqt
hаm obyektiv аniqlаy olmаydilаr. Аyni pаytdа, psixologik reаksiyaning tezligi vа аniqligi,
hаrаkаtlаrning o‘zаro muvofiqlаshgаnligi, sezish xususiyatlаri, аsаb tizimining hаrаkаtchаnligi vа
hokаzo tаvsiflаr ulаrgа ko‘pinchа notаnish bo‘lаdi, chunki mаzkur ijtimoiy voqeliklаr mаxsus
tаdqiqotni tаlаb qilаdi. Kаsb tаnlаsh o‘smirning bаlog‘аtgа yetish dаvri bilаn birgаlikdа kechib,
ortiqchа xаyollаrgа berilish, qiziqishlаr hаmdа orzulаrning g‘аroyibligi, shungа ko‘rа kаsbiy
qiziqish vа kаsb tаnlаsh jаrаyoni hаm ulаrdа noreаl, shuningdek, o‘zgаruvchаnligi bilаn
xаrаkterlаnаdi.”
Yosh nogironlar uchun kasb tanlash va ularning kelajakdagi mustaqil hayotini ta’minlashda kasblar
tasnifi va platformasini yaratish muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon, nogironligi bo‘lgan
yoshlarning o‘zlariga mos va munosib kasblarni tanlashlariga yordam berish uchun zarurdir.
Kasblarning tasnifi platformasi, o‘quv dasturlarini ishlab chiqishni talab qiladi, bu esa nogiron
yoshlarning kasb tanlash jarayonini osonlashtiradi va ularning ijtimoiy hayotda o‘z o‘rnini
egallashiga zamin yaratadi. Shunday qilib, kasblar muhim rol o‘ynaydi va ularni to‘g‘ri tasniflash,
nogiron yoshlar uchun imkoniyatlar yaratadi.
Yoshlarni har tomonlama puxta bilim egallashiga zamin yaratish uchun nazariya va amaliyotni
birgalikda amalga oshirish muhimdir. Bu jarayon, ayniqsa, nogironligi bo‘lgan yoshlar uchun
chinakam mustaqil hayotga tayyorlanishlari uchun zarurdir. Ularni mohirona kasblarga o‘rgatish va
sifatli ta’lim berish, shuningdek, inkluziv hayotga tayyorlash dolzarb masala hisoblanadi. Buning
uchun tizimli faoliyatni amalga oshirish zaruriyati mavjud. Bu yondashuv yoshlarning
rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi va ularning hayot sifatini oshirishga yordam beradi.
XULOSA.
To‘g‘ri tashkil etilgan o‘quv-tarbiyaviy jarayon nogironligi bo‘lgan yoshlarni mustaqil hayotga
tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Bunday jarayonlar orqali ularning kelgusida o‘z o‘rnini
egallashiga zamin yaratiladi. Agar biz bu faoliyatni tizimli, maqsadli va aniq rejalar asosida amalga
3
ЗАМОНАВИЙ ТАЪЛИМ / СОВРЕМЕННОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2015, 12//Б-72
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
268
oshirsak, global muammolarni hal etishda muvaffaqiyatga erishishimiz mumkin. Bu esa nogiron
yoshlarning inklyuziv jamiyatida munosib hayot kechirishlari uchun shart-sharoitlar yaratadi. O‘sib
kelayotgan har bir yoshni munosib hayotga tayyorlashda barchamiz mas’uliyatli bo‘lishimiz kerak.
Bu orqali yoshlar jamiyatda o‘z o‘rnini egallashlari va kelajakda mustaqil kasblarni egallashlari
uchun zamin yaratamiz. Shunday qilib, har bir insonning munosib hayot qurishi uchun shart-
sharoitlar yaratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Овсянникова С.К. Организация профориентационной работы в школе: Методическое
пособие. – Нижневартовск: Изд-во Нижневарт. гос. ун-та, 2013. – С. 128
2. Камерова Т.И. Успешная адаптация лиц с овз и инвалидностью в современном обществе
через повышение качества образования, развитие личности и трудовую занятость.
//Инклюзивное образование: стратегии образовательных траекторий и современные
механизмы непрерывного развития: Материалы Межрегиональной заочной научно-
практической конференции Кострома, 25 мая – 31 июля 2020 г. – С. 146
3. ЗАМОНАВИЙ ТАЪЛИМ / СОВРЕМЕННОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2015, 12//Б-72.
4.
Sultanmurodovna, K. N. (2025). Preparing Educators for an Inclusive Education
Environment. Spanish Journal of Innovation and Integrity, 38, 168-171
5.
Shodiyona, A., & Xosilova, Z. B. (2024). BOLALARDA IMMUN TIZIMI VA UNI
OSHIRISH. MODERN EDUCATIONAL SYSTEM AND INNOVATIVE TEACHING
SOLUTIONS, 1(4), 1192-1194.
6. Yulduz, I., & Umida, M. (2021). Pedagogical features of the formation of pedagogical ethics in
future teachers. Бюллетень науки и практики, 7(5), 503-508.
7.
Nomozovna, R. G. (2025). BOSHLANGICH TA’LIMNING TARBIYA DARSLARIDA
SAIDRASUL AZIZIYNING
“USTODI AVVAL” ASARIDAN
FOYDALANISH
IMKONIYATLARI. TANQIDIY NAZAR, TAHLILIY TAFAKKUR VA INNOVATSION G
‘OYALAR, 1(7), 609-613.
8.
Xosilova, Z., & Buriyeva, S. (2025). CORRECTIONAL WORKS WITH MENTALLY DEAD
CHILDREN. International Journal of Artificial Intelligence, 1(1), 937-940.
9.
Raxmonova, G. (2025). USING THE PEDAGOGICAL HERITAGE OF MAKHMUDHOJA
BEHBUDI, THE MANIFESTATION OF THE IDEAS OF NATIONAL MODERNISM, IN
THE EDUCATION OF YOUNG PEOPLE. International Journal of Artificial Intelligence, 1(1),
1394-1397.
10.
Khayitovich, A. M. (2025). Social-Pedagogical Aspects of Forming Personal Qualities. Spanish
Journal of Innovation and Integrity, 39, 161-164.
