RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
269
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI FAVQULODDA VAZIYATLARGA
TAYYORLANISHNING AHAMIYATI
Xolmatova Guzal Islomovna
(Axborot texnologiyalari va menejment universiteti katta o‘qituvchisi)
Orzuqulova Farangiz Jamol qizi
(Axborot texnologiyalari va menejment universiteti talabasi)
Annotatsiya.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining favqulodda vaziyatlarga tayyorlanishi zarurati
juda muhim va dolzarb pedagogik masala hisoblanadi. Bu tayyorgarlikning zarurati bir necha
omillarga bog‘liq. Maqolada o‘quvchilarning favqulodda vaziyatlarda tez va to‘g‘ri harakat qilish
ko‘nikmalarini rivojlantirishning ahamiyati, bu jarayonda ta’lim tizimi, pedagoglar va ota-
onalarning roli keng yoritilgan. Ushbu jarayonning samarali amalga oshirilishi uchun o‘quvchilarga
zarur bilimlar, amaliy ko‘nikmalar, shuningdek, psixologik tayyorgarlik berish zarurati ko‘rsatib
o‘tilgan.
Annotation.
The need for Primary School students to prepare for emergencies is a very important
and pressing pedagogical issue. The need for this preparation depends on several factors. The article
extensively covers the importance of developing students' skills to act quickly and correctly in
emergencies, the educational system in the process, and the role of educators and parents. For the
effective implementation of this process, students are shown the necessary knowledge, practical
skills, as well as the need to provide psychological training.
Аннотация.
Необходимость подготовки младших школьников к чрезвычайным ситуациям
является очень важным и актуальным педагогическим вопросом. Необходимость этой
подготовки зависит от нескольких факторов. В статье широко освещается значение развития
у учащихся умений быстро и правильно действовать в чрезвычайных ситуациях, роль
системы образования, педагогов и родителей в этом процессе. Указывается на
необходимость предоставления учащимся необходимых знаний, практических навыков, а
также психологической подготовки для эффективного осуществления этого процесса.
Kalit so‘zlar.
Favqulodda vaziyatlar, xavf-xatar, yong‘in, zilzila, tabiiy ofatlar, xavfsiz, stress,
ijtimoiy mas’uliyat.
Keywords.
Emergencies, hazards, fires, earthquakes, natural disasters, safe, stress, social
responsibility.
Ключевые слова.
Чрезвычайные ситуации, опасности, пожары, землетрясения, стихийные
бедствия, безопасность, стресс, социальная ответственность.
Kirish.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga favqulodda vaziyatlarda to‘g‘ri harakat qilishni
o‘rgatish ularning hayotini va salomatligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Kichik yoshdagi bolalar
ko‘pincha xavf-xatarni anglashda qiynalishadi, shuning uchun ularga favqulodda vaziyatlarga
tayyorgarlikni erta bosqichda o‘rgatish zarur. Bolalar o‘zlarini xavf-xatardan himoya qilish uchun
zarur bilim va ko‘nikmalarni egallashlari lozim. Favqulodda vaziyatlarga tayyorlanish bolalarda
xavfga qarshi ong va mas'uliyatni shakllantiradi. Masalan, yong‘in, zilzila yoki suv toshqinlari kabi
tabiat hodisalari haqida bilim berish bolalarni bu hodisalarga nisbatan tayyor qiladi va qanday
harakat qilishni bilishga yordam beradi.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
270
Asosiy qism.
Favqulodda vaziyatlarda bolalar ko‘pincha qo‘rquv va tashvishda bo‘lishi
mumkin. Ularni bu kabi holatlarga tayyorlash, ularga qanday qilib tinchlanish va stressni boshqarish
usullarini o‘rgatish, muhimdir. O‘qituvchi yoki psixolog tomonidan o‘quvchilarga xavfli vaziyatlar
haqida to‘g‘ri tushuntirish va tinchlanish usullarini o‘rgatish stressni kamaytiradi va bolalar
o‘zlarini xavfsizroq his qilishadi. Favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik o‘quvchilarda ijtimoiy
mas'uliyatni oshiradi. Bolalar, masalan, yong‘in paytida qanday yordam bera olishlari, boshqa
kishilarni qanday himoya qilishlari, bir-birlariga yordam berishning ahamiyatini tushunishlari kerak.
Bu o‘z-o‘zini va boshqalarni himoya qilishni o‘rgatadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga o‘z
huquqlari va mas'uliyatlari haqida tushunchalar berish zarur. Agar bolalar favqulodda vaziyatlarda
nima qilishlari va kimdan yordam olishlari kerakligini bilsalar, ularning o‘zini his qilishlari va
harakat qilishlari osonlashadi. O‘quvchilarni favqulodda vaziyatlarga tayyorlash orqali maktabdagi
xavfsizlik madaniyatini shakllantirish mumkin. Bu jarayon maktab hamjamiyatida umumiy
xavfsizlikni ta'minlashga yordam beradi va o‘quvchilarga xavfsizlikning muhimligini o‘rgatadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR.
Favqulodda vaziyatlarga tayyorlash o‘quvchilarda tez va to‘g‘ri qaror qabul qilishni o‘rganishga
yordam beradi. Bular, shuningdek, mantiqiy fikrlash va tezkor javob berish ko‘nikmalarini ham
rivojlantiradi, bu esa bolalarning hayotida muammolarni hal qilishda foydali bo‘ladi. Boshlang‘ich
sinf o‘quvchilarini favqulodda vaziyatlarga tayyorlash ularning xavfsizligini ta'minlash, psixologik
tayyorgarlikni kuchaytirish, ijtimoiy va axloqiy mas'uliyatni oshirish, hamda umumiy xavfsizlik
madaniyatini shakllantirish uchun zarurdir. Bu tayyorgarlik jarayoni bolalarni kelajakda turli xavf-
xatarlar bilan yuzlashganda to‘g‘ri va ongli harakat qilishga o‘rgatadi.
O‘qish jarayonida o‘quvchilarga favqulodda vaziyatlarda qanday harakat qilishni o‘rgatish, nafaqat
ularning xavfsizligini ta'minlash, balki kelajakda turli stressli vaziyatlarni boshqarish va to‘g‘ri
qarorlar qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun ham juda muhimdir. Quyida, bularni
o‘rgatishning muhimligi haqida bir nechta asosiy tushunchalarni keltirib o‘taman:
- O‘quvchilarni favqulodda vaziyatlarga tayyorlashning asosiy maqsadi – ularning xavfsizligini
ta'minlashdir. Har bir bolaga o‘zini xavfsiz tutish va boshqalarni himoya qilish yo‘llarini o‘rgatish
zarur. Masalan, yong‘in yoki tabiiy ofatlar yuzaga kelganda to‘g‘ri xatti-harakatlarni bilish
o‘quvchilarning hayotini saqlab qolishi mumkin. Agar o‘quvchi qanday harakat qilishni oldindan
bilsa, vaziyatni boshqarish osonlashadi va xavfsizlikka erishiladi.
- Favqulodda vaziyatlarda vaqt juda cheklangan bo‘lishi mumkin, shuning uchun o‘quvchilarga
tezda va to‘g‘ri qaror qabul qilishni o‘rgatish zarur. Ular favqulodda holatda qanday vaziyatni
baholashni va qanday choralar ko‘rishni bilishlari kerak. Bu ko‘nikmalar nafaqat favqulodda
vaziyatlarda, balki boshqa turli hayotiy vaziyatlarda ham foydali bo‘ladi.
- O‘quvchilarga favqulodda vaziyatlarda o‘zini va boshqalarni himoya qilishni o‘rgatish muhimdir.
Masalan, yong‘in paytida o‘quvchiga qanday qilib xavfsiz hududga o‘tish kerakligini, avtohalokatda
o‘zini qanday himoya qilishni yoki tabiat ofatlarida qanday qilib boshqalarga yordam berishni
tushuntirish zarur. Bu bilimlar o‘quvchilarni nafaqat xavfsiz tutadi, balki ularga yordam berish va
mas'uliyatni his qilishni o‘rgatadi.
- O‘quvchilarga favqulodda vaziyatlarda qanday harakat qilishni o‘rgatish, ularning o‘ziga bo‘lgan
ishonchini oshiradi. Favqulodda vaziyatlarga tayyorlangan o‘quvchi, nafaqat xavfsizlikni
ta'minlashda, balki turli stressli vaziyatlarni boshqarishda ham o‘zini qo‘rqmasdan, to‘g‘ri
yo‘nalishda harakat qilishda ishonch hosil qiladi. Bu o‘ziga bo‘lgan ishonch bolalarning o‘ziga va
boshqalarga bo‘lgan mas'uliyatini oshiradi.
- O‘quvchilarni favqulodda vaziyatlarga tayyorlash, ularga vaziyatni tahlil qilish va eng maqbul
yechimni topishga yordam beradi. Masalan, zilzila yoki yong‘in kabi holatlarda darhol evakuatsiya
qilish, xavfsiz joyga o‘tish kabi qarorlarni qanday tezda va to‘g‘ri amalga oshirish kerakligini bilish
o‘quvchilarga muhim tushunchalarni beradi.
-
Favqulodda vaziyatlar o‘quvchilarda ijtimoiy mas'uliyatni ham rivojlantiradi. Ular faqat o‘zlarini
emas, balki boshqalarni ham himoya qilishni bilishlari kerak. Favqulodda vaziyatlarda bir-biriga
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
271
yordam berish, xavfsiz joylarga ko‘chish va yordam so‘rash kabi vazifalarni bajarayotgan
o‘quvchilar ijtimoiy mas'uliyatni tushunib, jamiyatning xavfsizligini ta'minlashda faol ishtirok
etishadi.
-
O‘qituvchi o‘quvchilarga favqulodda vaziyatlarda qanday harakat qilishni o‘rgatishda asosiy o‘rin
tutadi. O‘qituvchi o‘zining pedagogik yondashuvi orqali o‘quvchilarni nafaqat nazariy jihatdan,
balki amaliy mashg‘ulotlar, simulyatsiyalar va o‘yinlar orqali ham tayyorlashi mumkin. Bu
jarayonda o‘qituvchining roli bolalarga qo‘llab-quvvatlash, ularga xavfsizlikni tushuntirish va xavf-
xatarlar haqida bilim berishda muhimdir.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilar uchun favqulotda vaziyatlarga tayyorlash jarayonini qiziqarli
qilish juda muhim. Agar ularni faol va qiziqarli metodlar bilan tayyorlasak, ular o‘rganganlarini
yaxshiroq eslab qoladilar. Quyidagi metodlar o‘quvchilarning e'tiborini qarata oladi va jarayonni
qiziqarli bo‘lishini ta’minlaydi:
1. Rolli o‘yinlar.
O‘quvchilarni turli favqulodda vaziyatlarga tayyorlash uchun rolli
o‘yinlar tashkil etish. Masalan, o‘quvchilar yong‘in yoki zilzila holatida qanday harakat qilishni
mashq qilishadi. Bir o‘quvchi "Yong‘in uchiruvchi" yoki "Evakuatsiya boshqaruvchisi" rolini
bajarishi, boshqalar esa evakuatsiya qilish yoki xavfsiz joyga joylashish haqida o‘ynashadi.
Kutilayotgan natija: Bu o‘yin o‘quvchilarga mas'uliyatni his qilish va real holatni o‘ynash
orqali xavfsizlikni o‘rganish imkoniyatini beradi.
2
.
"Qidiruvchi va qutqaruvchi" o‘yini.
O‘quvchilarga favqulodda vaziyatda odamlarni
qutqarish va xavfsiz joyga olib chiqish bo‘yicha kichik guruhlar tashkil etadilar. Ular muayyan
vazifalar bajarishi kerak, masalan, "Yong‘in paytida qulfni ochish" yoki "Elektr toki bilan xavfsiz
yondashuv" kabi.
Kutiladigan natija: O‘quvchilar muammolarni hal qilishda jamoa sifatida ishlashadi va bir-
birlariga yordam berishadi. Bu ularga favqulodda holatlarda "Qutqaruvchi" rolini o‘ynashni
o‘rgatadi.
3.
Hikoya qilish va video mashg‘ulotlari.
Favqulodda vaziyatlar haqidagi qisqacha hikoyalar
yaratish va o‘quvchilarga o‘qish berish yoki eslatish.
Har bir o‘quvchi o‘zining qiziqarli hikoyasini yaratishi mumkin: "Zilzila paytida qanday
harakat qildim" yoki "Yong‘inni qanday o‘chirishga yordam berdim" kabi mavzularda og‘zaki va
yozma hikoyalar yaratishadi.
Kutiladigan natija: Hikoya yaratish va guruhda baham ko‘rish orqali o‘quvchilar o‘z his-
tuyg‘ularini va fikrlarini ifodalashadi, hamda og‘zaki nutqining o‘sishiga yordam beradi. Bu esa
o‘qitish jarayonini interaktiv va qiziqarli bo‘lishiga yordam beradi.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
272
4. Xavfsizlik xazinasini topish o‘yini.
O‘quvchilarga xavfsizlikni o‘rganishga oid "Xazina
top” o‘yinini tashkil etish. O‘quvchilar maxfiy nuqtalarda xavfsizlik belgilari yoki qo‘llanmalarni
topishadi va ularni xavfsiz holatda saqlashlari kerak. Masalan, yong‘inni o‘chirish vositalarini yoki
evakuatsiya marshrutini topish.
Kutiladigan natija: Xazina topish o‘yinlari o‘quvchilarga ko‘proq harakat qilishni va ko‘nikmalarini
amalda sinashni taklif qiladi. Bu o‘yinlar o‘quvchilarning diqqatini rivojlantiradi, qiziqishini
uyg‘otadi va ularga bir-biriga yordam berishga imkon yaratadi.
5. Virtual yoki haqiqiy evakuatsiya mashqlari
. Evakuatsiya mashqlarini real va virtual sharoitda
tashkil etish. O‘quvchilarga evakuatsiya qilishni ko‘rsatib, ularni turli yo‘llardan (binolar,
avtobuslar, ochiq joylar) qanday tezkor va xavfsiz o‘tishlarini o‘rgatish kerak bo‘ladi.
Kutiladigan natija: Mashqlarni o‘yin sifatida o‘tkazish, vaqtni hisoblash va har bir o‘quvchi uchun
maqsadlarni qo‘yish jarayonni qiziqarli qiladi, jismoniy chaqqonlik sifatlarini oshiradi. Masalan,
evakuatsiya vaqtida kim tezroq va xavfsiz harakat qiladi? - kabi.
6.
Xavfsizlik kartochkalari o‘yini.
O‘quvchilar uchun xavfsizlik bo‘yicha kartochkalar tayyorlash.
Har bir kartochkada favqulodda vaziyat haqida bir nechta savollar yoki maslahatlar yozilgan bo‘ladi.
O‘quvchilar kartochkalarni guruhlarda aylantirib, javoblar va tavsiyalarni muhokama qiladilar.
Kutilayotgan natija: Kartochkalar o‘yini o‘quvchilarga o‘z bilimlarini sinash va ular o‘rganayotgan
mavzu bo‘yicha yangi ma'lumotlar olish imkoniyatini beradi.
7. Favqulodda vaziyatlar kartasi yaratish.
O‘quvchilarga o‘z maktablari yoki uylarining
favqulodda vaziyatlar xaritasini yaratishni taklif eting. Har bir o‘quvchi o‘zining hududini tahlil
qilib, xavfsiz joylarni, evakuatsiya yo‘llarini va xavfli hududlarni belgilaydi. Favqulotda vaziyatlar
paytida manashu hududlarda bo‘lishlari kerakligini bilib olishlariga yordam beradi.
Kutilayotgan natija: Bu metod o‘quvchilarga o‘z shahar yoki maktablarini yaxshiroq tushunish va
favqulodda vaziyatda tezda nima qilishni aniqlash imkoniyatini beradi. Bu metodlar nafaqat
o‘quvchilarga xavfsizlikni o‘rganish, balki ularni qiziqarli va faol tarzda o‘rgatish imkoniyatini
yaratadi.
O‘quvchilarni o‘rgatishda faollik va ijodkorlikni oshirgan holda o‘rgatish jarayoni samaraliroq
bo‘ladi.
Xulosa:
O‘qish jarayonida o‘quvchilarga favqulodda vaziyatlarda qanday harakat qilishni
o‘rgatish muhim, chunki bu nafaqat ularning xavfsizligini ta'minlashga yordam beradi, balki
psixologik va ijtimoiy jihatdan tayyor bo‘lishni ham rivojlantiradi. O‘quvchilar favqulodda
vaziyatlarda o‘zini va boshqalarni himoya qilishni, qaror qabul qilishni, stressni boshqarishni va
xavfsizligini ta'minlashni bilishlari zarur. Bu ko‘nikmalar bolalarning kelajagi uchun katta
ahamiyatga ega. O‘quvchilarni favqulodda vaziyatlarga tayyorlashning asosiy maqsadlari ularni
xavfsiz tutish, psixologik jihatdan tayyorlash, tez va to‘g‘ri qaror qabul qilishga o‘rgatish, ijtimoiy
mas'uliyatni rivojlantirish va amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishga qaratilgan. Bu maqsadlarni
amalga oshirish uchun o‘quvchilarga yuqori talablar qo‘yiladi, ular favqulodda vaziyatlarda ongli
ravishda, tinchlik bilan va samarali tarzda harakat qilishga tayyor bo‘lishlari kerak. Boshlang‘ich
sinf o‘quvchilarini favqulodda vaziyatlarga tayyorlash juda muhim.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Yormatov G‘.Y. va boshqalar. Hayot faoliyati xavfsizligi. –T.: “Aloqachi”, 2009 2. Yormatov G‘.
Y. va boshqalar. Hayot faoliyati xavfsizligi. O‘quv qo‘llanma. -T.: 2005.
3. Nigmatov I., Tojieyv M. X. "Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi" Darslik.-T.: Iqtisod-
moliya. 2011.
4. Zyazina T.V. Hayot xavfsizligini o‘rgatish nazariyasi va usullari: o‘quv qo‘llanma. T.V. Zyazina,
A.I. Grigoryev. - Voronej: VGPU, 2006. - 136
5. Abaskalova N.P. Maktabda hayot xavfsizligi asoslarini o‘qitish metodikasi / N. P. Abaskalova, L.
A. Akimova, S. V. Petrov. Novosibirsk: ARTA, 2011. 302 p.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
273
6. Islamovna, K. G. (2025). Preparing Elementary Students for Emergencies–As a Pedagogical
Problem. Spanish Journal of Innovation and Integrity, 40, 169-172.
7. Islamovna, K. G., &
Normamatovna, H. N. (2025). Enhancing Students' Creative Thinking
through International Studies Assignments. Spanish Journal of Innovation and Integrity, 38, 217-
221.
8. Алланазаров, М. Х. (2024). TABOTABOIY QARASHLARIDA TEOLOGIK VA
GNOSEOLOGIK BILISH USLUBLARI SINTEZLASHUVI. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 4(8), 459-470.
9.
Teaching Students to Understand and Understand Learning Texts. (2025). American Journal of
Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769), 3(1), 215-217.
10.
Рузимродов, О. ., & Бердиева , Г. (2021). Междисциплинарная связь в повышении
эффективности практической компетентности студентов. Общество и инновации, 2(4/S),
659–665.
