325
ЭКОЛОГИК ГЛОБАЛЛАШУВИНИНГ ИЖТИМОИЙ-ФАЛСАФИЙ АСОСЛАРИ
ОМОНОВ БАХОДИР HУРУЛЛАЕВИЧ
Шахрисабз давлат педагогика институтиФ.ф.д.(DSc) профеcсор
Анататция.
Мақолада экологик вазиятнинг глобаллашуви, унинг умумсайёравий
тус олиши, табиий ресурслардан фойдаланиш борасидаги алоқаларнинг мураккаблашиши
ҳамда антропоген омилларнинг экологик муҳитга таъсири ҳақида фикр билдирилган.
Шунингдек, экологик вазиятнинг ижтимоий-тарихий жараёнлар натижасида шиддатли
ўзгариши ва ушбу муаммоларни унификациялашиш муносабатлари илмий таҳлил
қилинган.
Калит сўзлар.
Экологик вазият, табиий ресурслар, антропоген омиллар, табиий
муҳит, экологик вазият компонентлари, экологик муносабатлар, экологик глобаллашув,
антропоген таъсир, сув ресурслари, экотизим, биомасса, техномасса.
Kириш:
Экологик муносабатларнинг умумсайёравий тус олиши, жумладан, табиий
ресурслардан фойдаланиш борасидаги алоқаларнинг мураккаблашиши, инсон турмуши
учун зарур бўлган табиий шарт-шароитларни мақбуллаштиришга қаратилган саъй-
ҳаракатларнинг глобаллашуви, табиат ва табиий муҳитни муҳофаза қилишга
йўналтирилган халқаро фаолиятнинг интенсивлашуви жаҳондаги экологик вазиятни
кескин ўзгартирди. Энг эътиборлиси, турли минтақалардаги экологик вазиятларда ўхшаш
элементлар бўй кўрсата бошлади. Бу тенденцияни экологик глобаллашувнинг муҳим
йўналишларидан бири деб ифодалаш мумкин.
Одатда муайян минтақадаги экологик вазиятни аниқлаш учун қуйидаги мезонларга
эътибор қаратилади: а) ҳудуддаги тупроқ аҳволи, қишлоқ хўжалигида ишлатиладиган
ерлар ҳолати; б) ҳудуддаги сув ҳавзалари аҳволи ва улардан фойдаланиш амалиёти; в)
ҳудуддаги иқлимнинг ўзига хос хусусиятлари; г) ҳудуддаги ўсимлик турлари; д)
ҳудуддаги ҳайвонот олами; е) ҳудуддаги табиий бойликлар ва улардан фойдаланиш
аҳволи; ж) ҳудуддаги табиий шарт-шароитларнинг инсон турмуши учун мақбуллиги
даражаси.
Ҳар қандай минтақадаги экологик вазиятнинг барқарорлиги чегаралари мавжуд.
“Унинг барқарорлиги кўпгина омилларга: таъсир остида қолган компонентнинг турига,
унинг таксономик хусусиятларига, таъсир кучи ва давомийлигига ҳамда шу кабиларга
боғлиқ” [1;22]. Барқарорлик чегаралари бузилгани заҳоти минтақадаги экологик вазият
мувозанатини йўқотади ва издан чиқа бошлайди.
Экологик вазият компонентларининг аҳволига қараб унинг мақбуллик ва
кескинлик даражасини аниқлаш мумкин [2]. Масалан, тупроқ, сув ҳавзалари, атмосфера
ҳавоси, ўсимликлар ва ҳайвонот оламига антропоген таъсир мавжуд бўлмаган
минтақаларда қониқарли экологик вазият ҳукм суради. Агар минтақадаги экологик вазият
компонентларига жузъий ва аҳамиятсиз антропоген таъсирлар мавжуд бўлса, бундай
ҳолат зиддиятли вазият сифатида баҳоланади. Зиддиятли вазиятнинг ўзига хос жиҳати
шундаки, унда табиий шарт-шароитлар турли таъсир остида қолган бўлса-да, ўзини-ўзи
тиклаш ва мувофиқлаштириш имконига эга бўлади.
Минтақадаги ландшафтнинг айрим компонентларида давомий салбий ўзгаришлар
кузатилаётган бўлса, баъзи табиий ресурсларнинг деградацияси юз берса, бундай вазият
кескин экологик вазият деб тан олинади. Экологик аҳволи кескинлашган ҳудудда
кишилар турмуш даражасининг сезиларли даражада ёмонлашиши кузатилади. Лекин
аксарият мутахассислар бундай вазиятни табиатни муҳофаза қилиш чоралари ёрдамида
ўзгартирса бўлади, деб ҳисоблашади. Ундан фарқли ўлароқ, аянчли экологик вазиятда
ландшафтдаги салбий ўзгаришларнинг катта қисми тузатиб ва тиклаб бўлмайдиган ҳолга
киради, табиий ресурсларнинг батамом тугаши хавфи юзага келади. Бундай вазиятга
тушган минтақада аҳоли турмуш даражаси кескин тушиб кетади ва турли
326
касалликларнинг барқарор ошиши кузатилади. Аксарият ҳолларда аянчли экологик вазият
инқирозли вазиятга ўсиб ўтади.
Минтақадаги табиий шарт-шароитларнинг тиклаб бўлмас даражада ёмонлашиши,
табиий ресурсларнинг батамом тугаши, инсон турмуши учун мақбул шароитларнинг
деярли қолмаслиги, табиатга антропоген таъсирнинг мисли кўрилмаган миқёсга етиши
фалокатли экологик вазият юзага келганидан далолат беради. Бундай вазиятда
кишиларнинг турмуши катта хавф остида қолади, жамият генофони бузилади, табиат
объектлари емирилади. Шуниси аҳамиятлики, бир вақтнинг ўзида сайёранинг турли
нуқталарида турлича экологик вазият ҳукм суриши мумкин. Айтайлик, муайян минтақада
тупроқ, сув ҳавзалари, атмосфера ҳавоси, ўсимликлар ва ҳайвонот оламига антропоген
таъсир мавжуд бўлмагани туфайли қониқарли экологик вазият қарор топиши, бошқа
ҳудудда бундай таъсир меъёр даражасида сақлангани боис зиддиятли вазият юзага
келиши, учинчи бир ҳудудда турли омиллар таъсирида турли омиллар таъсири ўлароқ
кескин ёхуд инқирозли вазият илдиз отиши мумкин.
Экологик вазият инсоният тарихи давомида ҳам турли объектив ва антропоген
омиллар, айниқса даврда ҳукм сурган экологик муносабатлар таъсирида муттасил ўзгариб
борган. Масалан, бутун Коинотда содир бўлган жараёнлар, сайёрадаги табиий
трансформациялар, иқлим ўзгаришлари, офатлар ва ҳоказолар албатта экологик
вазиятнинг ўзгача тус олишига сабаб бўлган. Бироқ экологик вазиятда антропоген
омиллар, хусусан экологик муносабатлар таъсирида содир бўлган ўзгаришлар айниқса
аҳамиятли. Бу омиллар турли минтақалардаги экологик вазият характерини тубдан
ўзгартирди.
Инсоният тарихининг илк паллаларидаги экологик вазиятни қониқарли деб
баҳолаш мумкин, чунки бу даврда тупроқ, сув ҳавзалари, атмосфера ҳавоси, ўсимликлар
ва ҳайвонот оламига сезиларли антропоген таъсир мавжуд бўлмаган. Инсоннинг табиий
шарт-шароитларга мослашган ҳолда турмуш кечириши табиий манбаларга (ўсимликлар,
ҳайвонот олами) бирор бир жиддий хавф туғдиргани йўқ. Ишлаб чиқариш воситаларининг
примитив характерга эгалиги, табиий бойликларга қизиқишнинг мавжуд эмаслиги ҳам
бунга имкон бермасди. Шу боисдан экологик вазият объектив, антропоген характерга эга
бўлмаган омиллар таъсирида ўзгара борган.
Бироқ инсоният аста-секинлик билан ов ва ишлаб чиқариш қуроллари яратишнинг
уддасидан чиқди, ўз ҳаёти ва турмушини табиий офатлардан муҳофаза қилишга одатланди.
Ҳар иккала ҳолат мавжуд экологик вазиятга сезиларли таъсир кўрсатди. Масалан, ов ва
ишлаб чиқариш қуролларининг яратилиши йирик сут эмизувчи ҳайвонларнинг қирилиб
кетишига сабаб бўлган бўлса, ҳаётий хавфсизликка бўлган интилиш одам боласи қўли
билан яратилган сунъий муҳитни юзага келтирди. Кийим-бошнинг такомиллаштирилиши,
иссиқ ва совуқдан муҳофаза қилувчи турар жойларнинг барпо этилиши, янги ерларнинг
очилиши, сув тошқинларидан ҳимояловчи илк тўғонларнинг яратилиши ва шу каби
кўплаб омиллар нафақат инсон турмуши сифатини яхшилади, балки мавжуд экологик
вазиятни ҳам ўзгартирди. Лекин бундай жузъий ва аҳамиятсиз антропоген таъсир табиий
шарт-шароитларни ўзини-ўзи тиклаш ва мувофиқлаштириш имконидан мосуво
қилмаганди.
Қадимги дунёдагидан фарқли ўлароқ, ўрта асрлар давомида жаҳоннинг барча
минтақаларидаги экологик вазият бирмунча тизимли ва шиддатли равишда ўзгара
бошлади. Чунки бу даврдаги аграр фаолият табиий шарт-шароитларни тубдан
ўзгартиришни, салмоқли табиий ресурсларни жалб қилишни тақазо этарди. Қишлоқларда
ҳосилдор ерлар ва сув ҳавзаларидан фойдаланишнинг кенгайиши, шаҳарларда
ҳунармандчиликнинг ривожланиши экологик вазиятга ўзгача қиёфа бахш этди. Масалан,
ҳам Шарқ, ҳам Ғарб мамлакатларида табиий шарт-шароитларда сифатий ўзгаришлар
содир бўлди: суғориладиган деҳқончилик ерлари кенгайди, ўрмонлар майдони камайди,
ишлаб чиқаришга жалб қилинган сув ҳавзалари кўпайди, табиий ресурслар истеъмоли
ошди. Шаҳарларда истиқомат қилувчи аҳоли сонининг кўпайгани ҳам экологик
327
вазиятнинг соғломлашишига хизмат қилгани йўқ. Аксинча, улардаги инсон турмуши учун
зарур бўлган табиий шарт-шароитлар ёмонлашди. Ҳарқалай, айрим манбаларда
кўрсатилганидек, 1346-1353 йилларда Европа аҳолиси салмоқли қисмининг вабодан
қирилиб кетиши шундан далолат беради[3].
Экологик вазиятдаги инқилобий ўзгаришлар ибтидоси индустриал ишлаб
чиқаришнинг вужудга келиши билан боғлиқ. Аввал Европанинг илғор мамлакатларида,
ХХ асрга келиб эса, Осиёнинг етакчи мамлакатларида саноат ишлаб чиқариши устувор
бўлган иқтисодиётнинг вужудга келиши янги технологияларни ривожлантирди, маҳсулот
ва хизматлар сифати ва таркибини ўзгартирди. Айниқса энергетика ва металлургия
соҳалари тараққий топди. Бироқ бу масаланинг бир жиҳати, холос. Индустриал ишлаб
чиқариш инсониятнинг табиий ресурсларга бўлган эҳтиёжларини ҳам оширди. Натижада
ХIX асрнинг иккинчи ярми - XX асрнинг биринчи ярми мобайнида турли минтақалардаги
экологик вазият кескин ўзгарди: унинг компонентлари орасидаги мувофиқлик заифлашди,
экологик мувозанат бузилди, табиий ва сунъий муҳит ўртасидаги мутаносиблик йўқолди.
Моҳиятан олганда, айнан шу даврда экологик муаммоларнинг кескинлашиши, кейинчалик
умумсайёравий тус олиши учун замин пайдо бўлди.
Бироқ жаҳон экологик вазиятидаги энг аҳамиятли ўзгаришлар ХХ асрнинг 70-
йилларидан намоён бўла бошлади. Бу ўзгаришлар инсоният тарихида мутлақо янги
жараён – экологик вазиятнинг глобаллашуви бошланганидан далолат берди.
Экологик
вазиятнинг глобаллашувини инсоният тарихида тасодифан юзага келган жараён сифатида
тасаввур қилмаслик керак. Кишилик жамияти иқтисодиётида юз бераётган ўзгаришлар,
ижтимоий тенденциялар, сиёсий-ҳуқуқий жараёнлар, ҳатто постмодерн жамият
кишисининг дунёқарашидаги эврилишлар - буларнинг барчаси эртами-кечми жаҳондаги
экологик вазиятда ҳам унификация жараёнларини бошлаб бериши аниқ эди. Лекин
экологик вазият глобаллашувининг бош сабаби ХХ асрнинг сўнгги чорагига келиб,
инсониятнинг қудратли геологик кучга айлангани билан боғлиқ. Инсон ўз борлиғига кўра
шундоқ ҳам биологик дунёнинг фаол вакили бўлиб келган. XIX-XX асрлардаги саноат ва
илмий-техника инқилоблари унинг фаоллигини, салоҳияти ва имкониятларини янада
кенгайтирди. Тарихий тараққиёт давомида унинг фаолиятининг интенсивлашиб бориши
бир-биридан йироқ, ўзаро алоқадор бўлмаган минтақавий экологик вазиятларни ўзаро
яқинлаштирди. “Инсоният ўз ресурс базасини муттасил ошириб борар экан, Ер қиёфасини
ўзгартириб юборди, катта қудратга эга геологик омилга айланди” [4;52].
Хулоса қиладиган бўлсак, экологик вазият деганда муайян ҳудуддаги табиий шарт-
шароитлар ва ресурслар, шарт-шароитларнинг инсон турмуши учун мақбуллиги даражаси,
уни ижобий ёки салбий томонга ўзгартираётган ва ўзгартириши мумкин бўлган омиллар
йиғиндиси назарда тутилади. У минтақадаги ер, сув, иқлим, ўсимликлар, ҳайвонот олами,
табиий бойликлар аҳволи, табиий шарт-шароитларнинг инсон турмуши учун мақбуллиги
даражасига қараб аниқланади. Инсоният тарихи давомида турли объектив ва антропоген
омиллар таъсирида муттасил ўзгариб борган экологик вазият
ХХ асрнинг 70-йилларидан
глобал тус ола бошлади. Экологик вазиятнинг глобаллашуви деганда турли
минтақалардаги ер, сув, иқлим, ўсимликлар дунёси, ҳайвонот олами, табиий бойликлари
таркиби ва ривожланиш тенденцияларида, табиий ва сунъий муҳит орасидаги
мутаносиблик даражасида содир бўлаётган унификация жараёни назарда тутилади.
Aдабиётлар
1. Гайсина Р.С. Экологическая ситуация: взгляды на сущность, образование и пути
решения // Концепт, 2013, №6. 22 с.
2. Кочуров Б.И.Экодиагностика и сбалансированное развитие.— М.-Смоленск:
Маджента, 2003.
3. История мировых эпидемий. Часть 1.// https://habr.com/ru/post/372815, 2016, 30
октября.
328
4. Снакин В.В. Экологические аспекты глобализации.// Век глобализации, 2019, №4.-
С.52.
5. Состояние
мировых
земельных
и
водных
ресурсов.//
www.fao.org/3/i1688r/i1688r03.pdf.
6. https://knoema.ru/atlas/topics.
7. Земельные ресурсы.//https://ru.wikipedia.org.
8. Иқлим ўзгариши.// http://sgp.uz/uz/gef-thematics/climate-change.
9. lnternational Union for Conservation of Nature and Natural Resources, 2010.1. IUCN
Red List of Threatened Species:Summary Statistics.// www.iucnredlist.org.
10. Ёзиев Л.Х. Интродукция болотного кипариса и метасеквойи в Узбекистан.- Т.: Фан,
2002.
11. Грант В. Эволюция организмов.- М.: Мир, 1985.
12.
Firdavs G’ulom o’g, E., & Farangiz, A. (2025). MUSTAQILLIK YILLARIDA
O’ZBEKISTONDA
MILLIY
URF-ODATLAR,
QADRIYATLAR
VA
AN’ANALARNING QAYTA TIKLANISHI.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot
va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari
,
5
(2), 35-42.
13.
Ҳолиқов, Ғ. (2025). ЎЗБЕКИСТОННИНГ ТИББИЁТ СОҲАСИ БЎЙИЧА ОСИЁ
ДАВЛАТЛАРИ БИЛАН АЛОҚАЛАРИ.
TANQIDIY NAZAR, TAHLILIY TAFAKKUR
VA INNOVATSION G ‘OYALAR
,
1
(7), 45-49.
14.
Bahrom, K. (2022). SOCIO-ECONOMIC LIFE AND ADMINISTRATIVE
TERRITORY
OF
SHAKHRISABZ
PRINCIPIALITY
IN
THE
19TH
CENTURY.
Academicia Globe: Inderscience Research
,
3
(09), 59-63.
15.
Sayxonovna, M. M. (2022). Psychological characteristics of modern primary school
teacher professional training.
ASIA PACIFIC JOURNAL OF MARKETING &
MANAGEMENT REVIEW ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 8.071
,
11
(04), 15-20.
16.
BEKMURODOVA, H. (2024). O ‘smirlarni kasbga yo ‘naltirish jarayonida individual
xarakter xususiyatlarining ta’siri muhim ijtimoiy-psixologik omil sifatida.
«ACTA
NUUz»
,
1
(1.2), 78-82.
17. Аkhmedov, B. A. (2019). THE ROLE OF UZBEKISTAN ON ESTABLISHING
KARAKUL
(ASTRAKHAN)
SHEEP
BREEDING
IN
FOREIGN
COUNTRIES.
Theoretical & Applied Science
, (3), 72-75.
18. Akhmedov, B. A. (2020). KARAKUL BREEDING DURING THE BUKHARA
EMIRATES. In
НАУЧНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ МОЛОДЫХ УЧЁНЫХ
(pp. 160-162).
19. Akhmedov, B. A. (2021). History Of Karakul Industry In Uzbekistan.
Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
,
1
(5), 1159-1163.
20. Axmedov, B. (2021). Qorako'lchilik sohasini ilmiy tadqiqotlarda o'rganilishining
ahamiyati.
Journal of Social Sciences
,
2
(01).
21. Axmedov, B. (2023). YEVROPA CHORVACHILIGIDA QORAKO ‘LCHILIK.
Journal
of Social Sciences
,
4
(01).
22.
Nоmоzоv, Xurshid. "ОMMАVIY АXBОRОT VОSITАLАRINING IJTIMОIY
FUNKSIYАSI."
TAMADDUN NURI JURNALI
1.64 (2025): 253-255.
23.
Nоmоzоv, X. (2025). ОMMАVIY АXBОRОT VОSITАLАRINING IJTIMОIY
FUNKSIYАSI.
TAMADDUN NURI JURNALI
,
1
(64), 253-255.
24.
Xurshid, N. (2025). AXBOROT XURUJLARINING MANBALARI, ULARNING
IJTIMOIY MUHITDA AMALGA OSHISH USULLARI.
Ta'limda raqamli
texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
,
41
,
632-636.
25.
Shavkat o’g’li, N. X. (2024). JAMIYATDA INTERNET-MAKON RESURSLARIDAN
FOYDALANISH SOHALARI.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR
SCIENTIFIC SOLUTIONS
,
1
(2), 113-118.
329
26.
Buronov, O., & Davronov, U. B. (2025). History of modern construction and urban
development in Samarkand region during the years of independence.
International
Journal of Artificial Intelligence
,
1
(1), 410-414.
27.
Buronov, O., & Davronov, U. B. (2025). Administrative-territorial division and
demographic indicators of Samarkand during the years of independence.
International
Journal of Artificial Intelligence
,
1
(1), 405-409.
28.
Murodullaevich, B. O. (2024). The fight against infectious diseases of Uzbekistan on
experience.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(4), 93-
97.
29.
Bo‘ronov, O. Qishloq joylarda tibbiy profilaktika va sanitariya-epidemiologik
barqarorlikni ta’minlash ishi tarixi.
Journal of Social Sciences
,
1
(02).
30.
Buronov, O. (2025). Changes In The Murobak Gas Processing Plant In The Years Of
Independence.
Zien Journal of Social Sciences and Humanities
,
40
, 62-67.
31.
Бўронов, О. Қишлоқ врачлик пунктларида тиббий кадрлар салоҳиятини оширишга
қаратилган давлат сиёсати. Ўтмишга назар.№ 7.2023.
Ўтмишга назар
, (7.2023).
32.
Murodullaevich, B. O. (2024). The fight against infectious diseases of Uzbekistan on
experience.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(4), 93-
97.
33.
Khamidovich, K. G. (2020). The history of turkestan sanitary work.
Journal of Critical
Reviews
,
7
(9), 1126-1129.
34.
Каромов, Г. Х. (2020). ИСТОЧНИКОВЕДЕНИЕ И ИСТОРИОГРАФИЯ ИСТОРИИ
МЕДИЦИНЫ В ТУРКЕСТАНЕ.
ББК 1 E91
,
205
.
35.
Каромов, Г. Х. (2019). Особенности городской культуры Самарканда Раннего
Средневековья.
Евразийское Научное Объединение
, (1-7), 373-374.
36.
Khamitovich, K. G. (2022). HISTORY OF HEALTH WORKS IN TURKESTAN
ASSR.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY
RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036
,
11
(10), 68-72.
37.
Khamitovich, K. G. (2022). Measures in the Sphere of Maternal and Child Health in
Uzbekistan.
Miasto Przyszłości
,
29
, 12-15.
38.
O’G’Li, N. X. S. (2023). YUKSAK AXBOROT MADANIYATI–INTERNET-MAKON
RESURSLARIDAN RATSIONAL FOYDALANISH SHARTI.
Research Focus
,
2
(6),
105-110.
39.
Shavkat o’g’li, N. X. (2022). THREATS TO INFORMATION SECURITY IN
EDUCATIONAL INSTITUTIONS.
Gospodarka i Innowacje.
,
22
, 229-231.
40.
EGAMBERDIYEV, F. (2024). O ‘SMIR BASKETBOLCHILARDA IRODAVIY
SIFATLAR SHAKLLANISHIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLARNING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI.
«ACTA NUUz»
,
1
(1.3), 248-252.
41.
Bahrom, K. (2022). Political-Administrative Territory of The City of Karshi in The
Second Half of The 19th Century-The Beginning of The 20th Century.
International
Journal of Scientific Trends
,
1
(2), 86-90.
42.
Bahrom, K. (2022). SOCIO-ECONOMIC LIFE AND ADMINISTRATIVE
TERRITORY
OF
SHAKHRISABZ
PRINCIPIALITY
IN
THE
19TH
CENTURY.
Academicia Globe: Inderscience Research
,
3
(09), 59-63.
43.
Karimov, B. (2023). Historical geography of the region Naxshab of the early medieval
period.
Multidisciplinary Journal of Science and Technology
,
3
(1), 14-17.
44.
Максадова,
М.
С.
(2015).
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ
ОСОБЕННОСТИ
ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ
ПОДГОТОВКИ
СОВРЕМЕННОГО
УЧИТЕЛЯ
НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ.
Журнал научных публикаций аспирантов и
докторантов
, (3), 10
