RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
393
QASHQADARYO VOHASIDA YOSH AVLOD TARBIYASI
TARIXIY AN’ANALAR VA HOZIRGI ZAMON
SAIDOV BAXTIYOR JAMOLOVICH
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti dotsenti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada, Qashqadaryo vohasida bola tarbiyasi an’analari evolyutsiyasi tarixi
etnografik va etnologik ma’lumotlar asosida yoritilgan. O‘zbek xalqi ijtimoiy hayotida bola
tarbiyasini jamoaning o‘rnisiz aslo tasavvur qilib bo‘lmaydi. Jamoaviy an’analar o‘zbeklar milliy
mentalitetiga xos bo‘lib, jamiyatda odamlar o‘rtasidagi o‘zaro ijtimoiy va ma’naviy munosabatlarni
belgilovchi muhim omil hisoblanadi. Shuning uchun ham oilada barcha davrlarda jamoatchilik
fikriga, qon-qarindoshchilik va hududiy qo‘ni-qo‘shnichilik munosabatlariga befarq qaralmagan.
Qo‘ni-qo‘shnilar, yaqin qarindoshlar o‘rtasidagi hududiy, genetik yaqinlik bola tarbiyasida ham
jamoa a’zolarini bir-biriga o‘zaro ko‘makdosh bo‘lishga undagan. Har bir oilaning ijtimoiy ahvolini
hech kim jamoa a’zolari, ayniqsa, qo‘ni-qo‘shnilar kabi yaqindan yaxshi bilmagan. Ayniqsa, bu oila
va jamoaning bola tarbiyasidagi o‘rnida ham yaqqol namoyon bo‘lgan.
Kalit so‘zlar:
Qashqadaryo vohasi, o‘zbeklar, oila, mahalla, to‘p, jamoa, yosh avlod,bola, etnolokal,
tarbiya, an’analar, gap-gashtak, bolalar o‘yinlari.
Kirish:
Mustaqillik milliy qadriyatlarimizni chuqur o‘rganishga va asrlar osha yetib kelgan urf-
odatlarimizning to‘la qayta jonlanishiga qulay shart-sharoit tug‘dirdi. Xalqimizning eng noyob
merosi-o‘zbek qishloq jamoasining azaliy an’ana va urf-odatlarini qaror toptirish hamda kundalik
hayotda unga amal qilish milliy mafkurani halq ongiga singdirishga xizmat qiladi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: ”Buyuk tarixda hech narsa izsiz ketmaydi. U
xalqlarning qonida, tarixiy xotirasida saqlanadi va amaliy ishlarida namoyon bo‘ladi. Shuning
uchun ham u qudratlidir. Tarixiy merosni avaylab-asrash, o‘rganish va avlodlardan avlodlarga
qoldirish davlatimiz siyosatining eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri".
Xalqimiz hayotida jamoa eng muhim o‘rinda turib, asosan, uning hududiy qo‘ni-qo‘shnichilik
shakli XIX asr oxiri XX asr boshlarida saqlanib qolgan edi. Bu davrda Janubiy O‘zbekistonning
Qashqadaryo viloyatida qishloq jamoasi faqat hududiy tuzilma emas, balki ijtimoiy tuzilma, ya’ni
kishilar turmush tarzining tashkiliy shakli sifatida faoliyat ko‘rsatib, uning asosiy vazifasi
hududdagi oilalar turmushidan ogoh bo‘lish, oilaviy marosimlarda faol ishtirok etishga munosib
hissa qo‘shishdan iborat bulgan".
O‘zbek xalqi ijtimoiy hayotida bola tarbiyasini jamoaning o‘rnisiz aslo tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Jamoaviy an’analar o‘zbeklar milliy mentalitetiga xos bo‘lib, jamiyatda odamlar o‘rtasidagi o‘zaro
ijtimoiy va ma’naviy munosabatlarni belgilovchi muhim omil hisoblangan.
Har qanday oila o‘z imkoniyati doirasida yashasa-da, faqat jamoa orqaligina jamiyatga uzviy
bog‘langan. Shuning uchun ham oilada barcha davrlarda jamoatchilik fikriga, qon-qarindoshchilik
va hududiy qo‘ni-qo‘shnichilik munosabatlariga befarq qaralmagan. Qo‘ni-qo‘shnilar, yaqin
qarindoshlar o‘rtasidagi hududiy, genetik yaqinlik bola tarbiyasida ham jamoa a’zolarini bir-biriga
o‘zaro ko‘makdosh bo‘lishga undagan. Har bir oilaning ijtimoiy ahvolini hech kim jamoa a’zolari,
ayniqsa, qo‘ni-qo‘shnilar kabi yaqindan yaxshi bilmagan. Ayniqsa, bu oila va jamoaning bola
tarbiyasidagi o‘rnida ham yaqqol namoyon bo‘lgan.
O‘zbekiston janubidagi Qashqadaryo viloyatida to‘plangan etnografik ma’lumotlarga asoslangan
holda, bolaning jamoadagi o‘rni va ular bilan bog‘liq turli an’analarning tarbiyaviy ahamiyatidan
kelib chiqib, farzand tarbiyasi bilan bog‘liq davrni uch bosqichga ajratishni maqsadga muvofiq, deb
o‘ylaymiz.
1
Mirziyoyev Sh.M.Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib,yangi bosqichga ko‘taramiz.-
T.”O‘zbekiston”. 2017. 29 - bet.
2
Buriyev O.Janubiy O‘zbekistonda qishloq jamoasining etnohududiy xususiyatlari-O‘zbekiston
etnologiyasining dolzarb muammolari. –T., 2007. B.-115-119.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
394
Birinchi bosqich 3-5 yoshgacha davom etib, bu davrda bolada dastlabki tarbiya ko‘nikmalari paydo
bo‘lgan. Bola jamoa orasida mustaqil bo‘lishga intilgan. Farzand tarbiyasi bilan endi faqat ota-ona,
oila emas, balki qo‘ni-qo‘shnilar ham shug‘ullanishgan. Bola oilada yengil yumushlarni bajargan.
O‘zini anglab, dunyoqarashida ham ilk ahloqiy fazilatlar shakllana olgan.
Ikkinchi bosqich 5-9 yoshda o‘g‘il bolalar sunnat qilinishi (qo‘li halollanganligi) bois jamoaga
qo‘shilishgan. Endi o‘g‘il bola bajaradigan jismoniy yumushlar diniy-ahloqiy odatga ko‘ra halol
sanalgan. Qiz bolalarga kattalar, asosan, ayollar ko‘magida hayo, ibo, andisha, uyat, muloyimlik
fazilatlari o‘rgatila boshlangan. Qiz bola va o‘g‘il bolalar orasida jins tafovutlari yaqqol ko‘rinib,
yosh va jins xususiyatlariga ko‘ra o‘g‘il bolalar va qizlar jamoasiga ajralganliklari uchun o‘g‘il
bolalar tarbiyasi bilan asosan, erkaklar,qiz bola tarbiyasi bilan esa ko‘proq ayollar shug‘ullana
boshlashgan.
Qizlar uy-ro’zg‘or yumushlariga to‘la jalb etilgan bo‘lsa-da, oilaviy va boshqa tadbirlarda ham
qisman ishtirok etishgan.
Uchinchi bosqich 9-12 yosh bo‘lib, bu davrda bolalar o‘z jamoasiga to‘liq qo‘shilishgan va kattalar
orasida o‘zlarini erkin sezishgan. Udumga ko‘ra bu o‘tish davri hisoblanib, o‘g‘il va qiz bolalar
tashqi ko‘rinishi, kiyinishidagi tafovutlar aniq ko‘zga tashlangan, yashash va ish joylari ajratilgan,
ayniqsa, mehnat tarbiyasiga e’tibor oshgan. Qizlar uy-ro‘zg‘or ishlaridan tashqari turli marosimlar,
halq sayillari, bayramlarda to‘liq ishtirok etishib, mas’uliyat talab etadigan yumushlarga, jumladan,
non yopish, dasturxon tuzash va saranjomlash, mehmonlarni kutish va kuzatishda ko‘maklashish,
urchuq yigirish, palos, kigiz, julxurs, gilam to‘qish, jun titish, do‘ppi, kashta tikish kabilarni
uddalashga kirishishgan.
Bolalarning jamoaviy marosimlarda ishtiroki ularning jamoada, oilada qanday tarbiya topganligiga
chambarchas bog‘liq ekanligini isbotlaydi. Oilaviy marosimlar va jamoaviy tadbirlarda ayollar va
erkaklar ishtirokida tafovutlar bo‘lsa-da, bola tarbiyasida ayollar, xususan, doya momo, kayvoni,
dasturxonchi, otin oyi, bibi xalfa va onaning o‘rni o‘ziga xos bo‘lgan. Asosan, oilaviy marosimlar
bolalar ishtirokisiz o‘tmagan. Unga oila a’zolari, yaqin qarindoshlar puxta tayyorlanishgan,
belgilangan vaqtda qo‘ni-qo‘shni ayollar shirinliklar, non, patir, qatlama, somsa va boshqa turli
pishiriqlar tayyorlab kelishgan. Bolalarning dasturxon atrofida o‘tirishlari ularda ma’naviy-axloqiy
fazilatlarni, jamoada, oilaviy davralarda o‘zini qanday tutish ko‘nikmalarini shakllantirgan.
Bola birinchi bor atrofdagilar bilan mustaqil so‘zlasha boshlagach, oila a’zolari, ayniqsa, ota-onalar
ularga ilk bor axloqiy ko‘nikmalar va diniy saboq berib, Qur’ondan kichik oyat va suralarni ham
o‘rgata boshlangan. Bolalarda odob-axloq, uyushqoqlik, jamoaga intilish kabi dastlabki ko‘nikmalar
hududiy qo‘ni-qo‘shnilar, yaqin qarindoshlarning o‘zaro munosabatlari orqali shakllana boshlagan.
O‘zbeklar hayotida bolalarning yoshi va jinsiga qarab guruhga bo‘linishi, ularda ma’lum ijobiy
hulq-atvorlarni vujudga kelishiga sabab bo‘lgan.
Voha qishloq jamoasida o‘g‘il bola tarbiyasining etnoxududiy xususiyatlarini tahlil etsak,o‘g‘il
bolalar oilaviy turmushda hamda jamiyat hayotida muhim rol o‘ynagan. O‘g‘il bolalar voyaga
yetgach, jamoaning mustaqil a’zosi sifatida oilaviy turmushda, marosimlarda mustaqil qatnasha
olishgan. Tadqiqotlar davrida XIX asr oxiri va XX asrning birinchi yarmida mintaqada bolalarning
yosh va jins xususiyatlariga ko‘ra mehnat taqsimoti vujudga kelganligi ham aniqlandi.
Oila va jamoa a’zolari davrasida o‘tkazilgan marosimlarda oila xo‘jaligi va jamoa turmushiga doir
masalalar o‘z yechimini topib, bolalar ishtiroki ularda ahillik, jamoaviy uyushqoqlik, o‘zaro yordam
munosabatlarini shakllantirgan. Bolalar tengqurlari orasida kattalarga taqlid qilarkanlar, jo‘ra-
o‘rtoqchilik orqali o‘zlarining "kichik jamoa"larini tuzganlar. Kimdir oqsoqol, kimdir ota-ona,
shuningdek, yana kimdir ish boshqaruvchi bo‘lib, dastlabki kattalarga xos xislatlari shakllangan.
Oilaviy marosimlar, jamoaviy yig‘inlar, bayramlar, sayillar, choyxonalar, masjidlar, mahalla
guzarlaridagi boshqa turli jamoaviy tadbirlar dastlabki eng asosiy tarbiya vositalari vazifasini
o‘tagan. XIX asr oxiri XX asr boshlarida O‘rta Osiyoning barcha halqlarida erkaklar uylari
mexmonxona-olovxona, gapxona, gap-gashtak, jo‘ra (do‘st-birodarlar jamoasi), ko‘na o‘tirishlar,
to‘qma, jo‘rabozi kabilar muhim jamoaviy yig‘inlar bo‘lib, bunday tadbirlarda bolalar ham ishtirok
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
395
etishgan.
Mintaqaning yarmi o‘troq chorvador hamda o‘troq aholisi orasida bunday yig‘inlar, tadbirlar,
asosan, o‘tirishlar yilning kuz, bahor, qish faslida mavsumiy o‘tkazib turilgan. Mehmonxonani
o‘ziga to‘q kishilar sahovat uchun yoki mahalla hashar yo‘li bilan qurishgan. Mehmonxonasi
bo‘lmagan joylarda gashtaklar navbat bilan xonadonlarda uyushtirilgan.
Suhbatlar o‘tkazishgan, ertak va topishmoqlardan so‘ng bolalar o‘rtasida navoiyxonlik, bedilxonlik
o‘qishlari uyushtirilgan.
An’anaviy erkaklar yig‘inlaridagi bunday uyushqoqlik hozirgi kunda, asosan, kattalar orasida
o‘tkazilib kelinsa-da, ko‘proq ularning ko‘ngil ochishi, dam olish tadbiri hisoblanganligi bois unga
yosh bolalar taklif etilmaydi. Bunday yig‘inlar shaharlarda jo‘raboshilar tomonidan nazorat
qilinadi.
Vohaning aksariyat o‘zbeklar yashaydigan hamda etnik aralash qishloqlarida o‘smir bolalar turli
tadbirlarda va oilaviy marosimlarda o‘tin tashish, yorish, qo‘lga suv quyish, choy qaynatish
yumushlarini bajarganlar. Mintaqa aholisida bolalik chog‘ida har bir o‘smir ma’raka va
marosimlarda qo‘liga oftoba, dastsho‘y olib, yelkasida sochiq tutib, davradagi mehmonlar qo‘liga
suv quyib chiqishni bilishi kerak bo‘lgan.
Maslahat-kengash, to‘y, xudoyi, iftorlik, qurbonlik marosimlarida ot-ulovlarni bog‘lash, qariyalarni
marosim so‘nggida kuzatib qo‘yishni ham kattalar bilan birga o‘g‘il bolalar bajarishgan. An’anaviy
o‘zbeklar jamoasi doimo kishilar orasida ma’naviy tamoyillarga asoslangan odob-ahloq tizimini
yaratgan. Bola tarbiyasiga oid urf-odatlar halqning umumetnik jihatlarini o‘zida mujassam etadi.
Shuning uchun ham halqimiz maqolida "Otang-mahalla, onang-mahalla", "Bir bolaga yetti qo‘shni-
ota-ona" deb bejizga aytilmagan.
Bolalarni shogirdlikka olish marosimi ham masjiddan boshlangan. Bu odat bola 6-7 yoshdan
oshgandan so‘ng amalga oshirilgan. Marosim barcha kasblarda deyarli bir xil bo‘lgan. Shogirdlikka
odatda bolani yoshlikdan (8-10 yoshda, ba’zan 6-7 yoshda) ota-onasi ustaga olib kelib topshirgan.
Ota farzandini ustaga topshirishda "Eti-sizniki, suyagi-bizniki" degan ma’noda, ya’ni butun taqdiri
ustoz qo‘lida, deb qoldirgan. Bola o‘zini-o‘zi to‘la mustaqil boshqarish darajasiga yetganda, ota-
onasi (yetim bo‘lsa, ustaning o‘zi) fotixa ziyofatini o‘tkazib bergan. Fotiha berish marosimiga keksa
ustalar kalontar (oqsoqol) topshirig‘i bilan taklif etilgan.
Bola tarbiyasi bilan bog‘lik urf-odatlarning aksariyati mintaqa qishloqlarida oqsoqol, masjid imomi,
kayvonilar, qo‘ni-qo‘shnilar ishtirokida o‘tganligi aniqlandi. Oqsoqollar qishloq bolalari kelajagiga
e’tiborli bo‘lishgan. Shu bois xar bir bolaning axloq-odobi, yurish-turishi,eng avvalo, jamoadan
so‘rab-surishtirilgan.
Bola axloqsizlik qilsa, birinchi galda ota-onasiga tanbeh berilgan. Agar u ham foyda bermasa,
farzandning o‘zi bilan suhbatlashib, uni tug‘ri yo‘lga solishgan. Bunda ota-onalar ham o‘z
farzandlari qilmishlari uchun qo‘ni-qo‘shnilar oldida xijolat bo‘lishgan.
Bolalardagi axloqiy fazilatlar nafaqat oilani, balki butun jamoa, mahalla turmushini belgilagan. XX
asr boshida Turkiston xalqlari maishiy turmushini o‘rgangan N.S.Likoshinning yozishicha, mahalliy
o‘g‘il bola birovga noxushlik keltirmaslik uchun jamoa oldida o‘zini tutishni yaxshi bilgan, kattalar
orasida o‘z o‘rnini bilib, dasturxondagi taomga o‘rinsiz qo‘l uzatmay, atrofdagilar suhbatiga
aralashmay, uyga kelganlarga qoidali salom bergan, unga savol berishganda esa, qolgan mehmonlar
diqqatini jalb qilmaslik uchun faqat shivirlab qo‘ygan.
Ota-onalar doimo bola tarbiyasida, asosan, mahalla jamoasi fikrini e’tiborga olishgan. Farzandining
3
Buriyev O. O‘g‘il ulfat ko‘rganmi.// «Fan va turmush», 1993 yil 3- son. B.-10-11.
4
Boris Mathieu Petrik. Povoir don reseaus en O’zekiston Post-Sovetienique.-Raris.: Presses Universitaires de
Franse. 2002. -169.
5
O‘zbek xalqi maqollari,-T., 1989yil. B.-112.
6
Лыкошин П.С.Хороший тон на Востоке. -Т., 1915 г.-С.-4.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
396
odobi uchun qo‘ni-qo‘shnilardan "Otangga rahmat!" degan iborani eshitish ota-ona uchun g‘urur
hisoblangan. Shuning uchun ham xalqimiz orasida "Onasi maqtagan qizni olma, el maqtagan qizni
ol” degan maqolning mavjudligi bejiz emas, albatta. Qarshi vohasi o‘zbek, tojiklarida qizga sovchi
kelsa, uning kamchiligini dastlab yaqin qo‘ni-qӱshnilaridan surishtirilgan. Mazkur davrdagi
beshikkerti odati chaqaloqlik chog‘ida amalga oshirilgan anchagina eskilik sarqiti, deb qaralsa-da,
ota-onalar jamoadagi epli, axloqli qizni ko‘z ostiga olib yurganlar. Kelajakda turmush quradigan
farzandlar bir-biriga muvofiq kelishi kerak.
Voha o‘zbeklarida bolalarning yoshi, jinsiga qarab tarbiyalashga alohida ahamiyat berilgan.
Tog‘ etaklarida ko‘proq chorvachilik va ovchilik bilan shug‘ullangan aholining kichik yoshdagi
bolalari kattalar qatori ro‘zg‘or yumushlarini va mehnat ko‘nikmalarini o‘zlashtirishgan. O‘g‘il
bolalar mehnat ko‘nikmalariga xos tarzda jamoa bo‘lib ov qilish odati rasm bo‘lgan. Ov qilishda
miltiq, kamon-yoy, palahmon, qo‘lga o‘rgatilgan it, burgutlardan foydalanishgan. Ovga jo‘nashdan
oldin kengash o‘tkazilib 1-2 kunga mo‘ljallangan oziq-ovqat zaxirasi,o‘q-dori tayyorlangan, ov
omadli kelganda o‘ljalar qishloqqa olib tushilib, tozalangan.
Bu esa bolalarni mexnatga, ovga jalb etish, ularni jismoniy chiniqtirishga katta ahamiyat
berilganligini ko‘rsatadi. Oddiy jun yoki ipdan to‘qilgan palaxmon (sopqon) bolalarni ovga
o‘rgatishda sevimli qurol bo‘lib, u bilan dastlab jo‘xori, bug‘doyzor, poliz, bog‘ va hokazolarni
qushlardan qo‘riqlab, dastlabki ov malakalari shakllantirilgan.
Tarixan ijtimoiy-iqtisodiy sharoit hamda tabiiy-geografik omillarga ko‘ra, o‘zbek oilalarida o‘g‘il
bolaga extiyoj yuqori bo‘lib, buni quyidagi jihatlar bilan izohlash mumkin:
Birinchidan,vohada qadimdan ko‘p bolalikdan har bir oila hamda jamiyat manfaatdor bo‘lgan.
Oilada o‘g‘il bola mavqeining yuqoriligining boisi shuki, xo‘jalik yumushlarida o‘g‘il bolalar
mehnatidan ko‘proq foydalanilgan. Bu oiladagi, umuman, jamoadagi iqtisodiy daromadning
ortishiga sabab bo‘lganligi uchun ham ularga ehtiyoj katta edi. Vohaninr ba’zi hududlarida yer
maydoni ham o‘g‘il bolalar soniga qarab taqsimlangan.
Ikkinchidan, o‘zbek halqiga xos an’analar va milliy urf-odatlar ham muhim omillardan biri bo‘lib,
serfarzand oilalar, ayniqsa, o‘g‘il bolasi ko‘pchilikni tashkil etgan oilalar qadrlangan,hurmat-
e’tiborga sazovor bo‘lgan, bu o‘z navbatida, o‘g‘il bolaning jamiyatdagi mavqeini birmuncha
baland ekanligi bilan izoxlangan.
Uchinchidan, o‘zbek oilalarida qizlarni erta turmushga berish odati ham mavjud bo‘lib, tabiiyki, bu
oilada o‘g‘il bolaga bo‘lgan extiyojni talab etgan. Chunki turmushga chiqqan qizlarning o‘rnini
jamoada, albatta, o‘g‘il bolalar egallagan, o‘g‘il bolalarga nisbatan avlod davomchilari va
merosxo‘rlari sifatida qaralgan.
To‘rtinchidan, ayollarning jamiyatdagi o‘rni shu bilan xarakterlanganki, o‘zbek ayollari asosan, uy
ishlari va bola tarbiyasi bilan band bo‘lganlar, bu ro‘zg‘or va dala yumushlarida erkaklar mehnatini
ko‘proq talab etgan.
Shuningdek,voha qishloq jamoalarida qiz bola tarbiyasida jamoadagi ayollarning o‘rni katta bo‘lib,
yoshlik paytidan boshlab ular ongiga odob-axloqli, hayoli, iboli bo‘lish va mas’uliyat ko‘nikmalari
vujudga keltirilgan.
Qur’onda ham qiz bolalar o‘g‘il bolalar singari ilohiy ehson ekanligi asoslab berilgan, ular
tarbiyasiga oid mulohazalar shariat hukmi darajasida amr etilgan.
Eng avvalo,qizlarga yoshligidan
oilada alla aytib beshik tebratish o‘rgatilgan. Doya momo chaqaloqni beshikka belab bo‘lgach,
qizlar navbat bilan alla aytib beshik tebratishgan.
Chaqaloqni beshikka belash marosimi asosan, ayollar va bolalar ishtirokida o‘tkazilib, bu tantanada
ko‘pincha yoshi ulug, serfarzand ayollar,qo‘ni-qo‘shnilar, yaqin qarindoshlar faol ishtirok etishgan.
Tantanada bolalarning ham ishtirok etishi ularda jamoaga uyushish hissini shakllantirgan,
7
Rizouddin Fahruddin. Oila. -T., 1991
.
8
Qur’oni karim. T., 1992 yil. B.-182.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
397
chaqaloqqa uzoq umr, sihat-salomatlik, unib-o‘sishi tilanib, tez orada davradagi bolalar qatoriga
qo‘shilishi niyat qilingan. Kayvoni ayol onaga go‘dakni boqish, cho‘miltirish, har xil gigiyenik
muolajalar qilish, alla aytishni kanda qilmaslik qaqida o‘z bilganicha maslahat bergan. Beshik
ustidan turli shirinliklar-sochaloq sochilib,jamoadagi bolalar uni terib olishgan. Bolalarni jamoaga
yaqinlashtirish bilan birga, chaqaloqqa kelajakda ezgu niyat, qut baraka, onaga esa serfarzand
bo‘lishi tilangan.
Ayollarning axloqiy fazilatlari oiladagi xuquq va burchi ko‘plab milliy an’analarda namoyon
bo‘ladi. Ayol hamisha bola tarbiyasiga sadoqati, mehri bilan ajralib turgan. Bu odat o‘zbek ayoli
mentalitetiga ham chuqur singib ketgan.
Qish faslida dala yumushlari biroz tingach,qo‘ni-qo‘shni bolalar yanada yaxshiroq uyushganlar,
keksa ayollar bolalarga ertak, afsona, rivoyat, hikoyalar aytib berishgan. Sharq xalqlariga xos bu
odatning bolalarni, ayniqsa,qizlarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashdagi o‘rni muhim bo‘lib,qishda
boshlangan ertak aytishlar, o‘z navbatida, bahorning iliq tunlarida davom etgan. Qizlarni 9-10
yoshdan o‘g‘il bolalardan alohida ajratib, ularning asosiy yumushlari dasturxon, bolish, yostiqcha
tikish yoki oddiyroq biror narsa to‘qish bilan bog‘liq yumushlardan iborat bo‘lgan. Bu davr qizlar
hayotidagi ilk ko‘nikmalar davri bo‘lib, barcha hatti-harakatlar kattalar, ayniqsa, ayollar nazoratiga
olingan.
Ajdodlardan avlodlarga meros sifatida yetib kelgan ma’naviy-axloqiy yo‘naltirilgan turli
ovunchoq o‘yinlar bolalarda jamoaga uyusha olish tuyg‘usini shakllantirgan. Bu aloqadorlikda
qizlarning o‘zaro muloqotlari, atrofdagilarga nisbatan munosabatlari paydo bo‘lgan. Qizlar o‘rtasida
jamoada "chittigul", "yashinmachoq", "beshtosh", "mehmon-mehmon", "oq munchoqdan ko‘k
munchoq", o‘g‘il bolalar orasida "juftmi-toq", "ko‘z bog‘lar", "varrak", "g‘iz-g‘izak", "gir-girak",
"mush ketdi", "ov", "urush-urush", "oshiq", "ishti", "xurjun-xurjun" kabi o‘yinlarda jamoaga
uyushish shakllangan.
Qizlarning guruh-guruh bo‘lib uy va yovvoyi hayvonlarga, qushlarga taqlid qilishlari "ola hakka",
"laylak keldi yoz bo‘ldi", "ola tovuq" kabi o‘yinlarda o‘z aksini topgan va ularga mos bayt va
ashulalar aytilgan.
Qashqadaryo vohasida o‘g‘il va qizlarning birgalikdagi "mehmon-mehmon", "kelin-kuyov", "ota-
ona", ”tosh otar", "urdi-qochdi", "chur kesti", "oq so‘nak(suyak)", "akkol","bukurma tayoq" kabi
o‘yinlari uyushtirilgan.
Bola tarbiyasida jamoaning o‘rni o‘ziga xos etnolokal xususiyatlarga ham ega bo‘lganligini
ko‘rsatadi. Bular bolalar tarbiyasida ota-onaning,qarindoshlarning o‘rni, ular xulq-atvorining
shakllanishi va rivojlanishida qishloq yoki mahalla jamoasining o‘rni yaqqol ko‘ringan.
Qo‘ni-qo‘shnichilikka xos ijtimoiy munosabatlar, oilaviy marosimlar, bayramlar, sayillar, hasharlar
kabi jamoaviy tadbirlarda o‘zaro ahillik, birodarlik tuyg‘ulari ham tarkib topgan. Bular bola
tarbiyasi bilan bog‘liq urf-odat va an’analarda o‘z aksini topib, yosh avlodni mehr-oqibatli va o‘zaro
hurmat ruhida tarbiyalashda o‘ziga xos tarbiya maskani vazifasini bajargan.
Adabiyotlar:
1.
Mirziyoyev Sh.M.Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib,yangi bosqichga
ko‘taramiz.-T.”O‘zbekiston”. 2017. B.-29.
2
.Buriyev O. Janubiy O‘zbekisonda qishloq jamoasining etnohududiy xususiyatlari. O‘zbekiston
etnologiyasining dolzarb muammolari. –T. 2007. B.-115-119.
3
.Bo‘riyev O. O‘g‘il ulfat ko‘rganmi,«Fan va turmush», 1993 yil 3- con.
B.-10-11.
4
.Boris Mathieu Petrik. Povoir don reseaus en O’zekiston Post-Sovetienique.-Raris.: Presses
Universitaires de Franse. 2002. R.-169.
9
Jabborov E. O‘zbek xalqi o‘yinlari leksikasi. (Janubiy O‘zbekiston materiallari asosida) Avtoreferat.-T.,
1998.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
398
5
.Likoshin P.S. Xoroshiy ton na Vostoke. -T., 1915.S.-4.
6
.O‘zbek xalqi maqollari,-T., 1989.B.-112.
7
.Rizouddin Fahruddin. Oila. -T., 1991.
8
.Qur’oni karim. T., 1992.B.-182.
9.
Jabborov E. O‘zbek xalqi o‘yinlari leksikasi. (Janubiy O‘zbekiston materiallari asosida)
Avtoreferat.-T., 1998.
10.
Firdavs G’ulom o’g, E., & Farangiz, A. (2025). MUSTAQILLIK YILLARIDA
O’ZBEKISTONDA MILLIY URF-ODATLAR, QADRIYATLAR VA AN’ANALARNING
QAYTA TIKLANISHI.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni
hamda rivojlanish omillari
,
5
(2), 35-42.
11.
Ҳолиқов, Ғ. (2025). ЎЗБЕКИСТОННИНГ ТИББИЁТ СОҲАСИ БЎЙИЧА ОСИЁ
ДАВЛАТЛАРИ БИЛАН АЛОҚАЛАРИ.
TANQIDIY NAZAR, TAHLILIY TAFAKKUR VA
INNOVATSION G ‘OYALAR
,
1
(7), 45-49.
12. Bahrom, K. (2022). SOCIO-ECONOMIC LIFE AND ADMINISTRATIVE TERRITORY OF
SHAKHRISABZ PRINCIPIALITY IN THE 19TH CENTURY.
Academicia Globe:
Inderscience Research
,
3
(09), 59-63.
13. Sayxonovna, M. M. (2022). Psychological characteristics of modern primary school teacher
professional training.
ASIA PACIFIC JOURNAL OF MARKETING & MANAGEMENT
REVIEW ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 8.071
,
11
(04), 15-20.
14. BEKMURODOVA, H. (2024). O ‘smirlarni kasbga yo ‘naltirish jarayonida individual xarakter
xususiyatlarining ta’siri muhim ijtimoiy-psixologik omil sifatida.
«ACTA NUUz»
,
1
(1.2), 78-
82.
15.
Аkhmedov, B. A. (2019). THE ROLE OF UZBEKISTAN ON ESTABLISHING KARAKUL
(ASTRAKHAN) SHEEP BREEDING IN FOREIGN COUNTRIES.
Theoretical & Applied
Science
, (3), 72-75.
16.
Akhmedov, B. A. (2020). KARAKUL BREEDING DURING THE BUKHARA EMIRATES.
In
НАУЧНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ МОЛОДЫХ УЧЁНЫХ
(pp. 160-162).
17.
Akhmedov, B. A. (2021). History Of Karakul Industry In Uzbekistan.
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences
,
1
(5), 1159-1163.
18.
Axmedov, B. (2021). Qorako'lchilik sohasini ilmiy tadqiqotlarda o'rganilishining
ahamiyati.
Journal of Social Sciences
,
2
(01).
19.
Axmedov, B. (2023). YEVROPA CHORVACHILIGIDA QORAKO ‘LCHILIK.
Journal of
Social Sciences
,
4
(01).
20. Nоmоzоv,
Xurshid.
"ОMMАVIY
АXBОRОT
VОSITАLАRINING
IJTIMОIY
FUNKSIYАSI."
TAMADDUN NURI JURNALI
1.64 (2025): 253-255.
21. Nоmоzоv, X. (2025). ОMMАVIY АXBОRОT VОSITАLАRINING IJTIMОIY
FUNKSIYАSI.
TAMADDUN NURI JURNALI
,
1
(64), 253-255.
22. Xurshid, N. (2025). AXBOROT XURUJLARINING MANBALARI, ULARNING IJTIMOIY
MUHITDA AMALGA OSHISH USULLARI.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq
etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
,
41
, 632-636.
23. Shavkat o’g’li, N. X. (2024). JAMIYATDA INTERNET-MAKON RESURSLARIDAN
FOYDALANISH SOHALARI.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR
SCIENTIFIC SOLUTIONS
,
1
(2), 113-118.
24. Buronov, O., & Davronov, U. B. (2025). History of modern construction and urban
development in Samarkand region during the years of independence.
International Journal of
Artificial Intelligence
,
1
(1), 410-414.
25. Buronov, O., & Davronov, U. B. (2025). Administrative-territorial division and demographic
indicators of Samarkand during the years of independence.
International Journal of Artificial
Intelligence
,
1
(1), 405-409.
26. Murodullaevich, B. O. (2024). The fight against infectious diseases of Uzbekistan on
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
399
experience.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(4), 93-97.
27. Bo‘ronov, O. Qishloq joylarda tibbiy profilaktika va sanitariya-epidemiologik barqarorlikni
ta’minlash ishi tarixi.
Journal of Social Sciences
,
1
(02).
28. Buronov, O. (2025). Changes In The Murobak Gas Processing Plant In The Years Of
Independence.
Zien Journal of Social Sciences and Humanities
,
40
, 62-67.
29. Бўронов, О. Қишлоқ врачлик пунктларида тиббий кадрлар салоҳиятини оширишга
қаратилган давлат сиёсати. Ўтмишга назар.№ 7.2023.
Ўтмишга назар
, (7.2023).
30. Murodullaevich, B. O. (2024). The fight against infectious diseases of Uzbekistan on
experience.
Western European Journal of Historical Events and Social Science
,
2
(4), 93-97.
31. Khamidovich, K. G. (2020). The history of turkestan sanitary work.
Journal of Critical
Reviews
,
7
(9), 1126-1129.
32. Каромов, Г. Х. (2020). ИСТОЧНИКОВЕДЕНИЕ И ИСТОРИОГРАФИЯ ИСТОРИИ
МЕДИЦИНЫ В ТУРКЕСТАНЕ.
ББК 1 E91
,
205
.
33. Каромов, Г. Х. (2019). Особенности городской культуры Самарканда Раннего
Средневековья.
Евразийское Научное Объединение
, (1-7), 373-374.
34. Khamitovich, K. G. (2022). HISTORY OF HEALTH WORKS IN TURKESTAN
ASSR.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE & INTERDISCIPLINARY
RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036
,
11
(10), 68-72.
35. Khamitovich, K. G. (2022). Measures in the Sphere of Maternal and Child Health in
Uzbekistan.
Miasto Przyszłości
,
29
, 12-15.
36. O’G’Li, N. X. S. (2023). YUKSAK AXBOROT MADANIYATI–INTERNET-MAKON
RESURSLARIDAN RATSIONAL FOYDALANISH SHARTI.
Research Focus
,
2
(6), 105-
110.
37. Shavkat o’g’li, N. X. (2022). THREATS TO INFORMATION SECURITY IN
EDUCATIONAL INSTITUTIONS.
Gospodarka i Innowacje.
,
22
, 229-231.
38. EGAMBERDIYEV, F. (2024). O ‘SMIR BASKETBOLCHILARDA IRODAVIY SIFATLAR
SHAKLLANISHIGA
TA’SIR
ETUVCHI
OMILLARNING
PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI.
«ACTA NUUz»
,
1
(1.3), 248-252.
