RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
419
IKKINCHI JAHON URUSHI DAVRIDA SOG‘LIQNI SAQLASH MUASSASALARINI
TIBBIY KADRLAR BILAN TA’MINLASHDAGI TIZIMLI MUAMMOLAR VA
ULARNING YECHIMLARI
TURAYEV MURODULLA TO’RA OG’LI
Axborot texnologiyalari va menejment unversiteti o’qituvchilari
Annotatsiya:
Sovet hokimiyati yillarida O‘zbekistonda oliy va o‘rta ma’lumotli tibbiyot
xodimlari tayyorlash, davolash muassasalarini kadrlar bilan ta’minlash yuzasidan qator chora-
tadbirlar olib borilib, ular soni yildan-yilga ko‘paytirildi. O‘zbekiston viloyatlaridan malaka oshirish
kurslariga o‘qishga yuborilganlar soni yildan-yilga ortib bordi.
Kalit so‘zlar:
tibbiy kadr, shifokorlar, umumiy amaliyot shifokorlari, qishloq vrachlik
punktlari, feldsherlik-akusherlik punktlari, malaka, toifa
Kirish
. Jamiyat va davlat taraqqiyoti, eng avvalo, turli sohalarda faoliyat yuritayotgan malakali
kadrlarga bog‘liq. Ular har bir sohaning asosiy tayanch ustunlaridan biri hisoblanadi. Xususan,
ijtimoiy hayotda tibbiyot xodimlari alohida o‘rin egallaydi. Ularning zimmasiga inson salomatligini
asrash, kasalliklarni davolash kabi nihoyatda mas’uliyatli va sharafli vazifalar yuklanadi. Biroq,
sog‘liqni saqlash tizimida kadrlar tayyorlash borasida ayrim muammolar kuzatilgan. Jumladan,
o‘sha davrda Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan mahalliy aholi vakillarini tibbiyot oliy o‘quv
yurtlariga o‘qishga yo‘naltirish masalasi yetarli darajada kun tartibiga qo‘yilmagan edi.
SHuning uchun viloyatlarda faoliyat ko‘rsatayotgan kadrlarning juda ozchilik qismini
mahalliy aholi vakillari tashkil etdi. 1942 yil 20 noyabrda O‘zSSR Ministrlar Sovetining 2029-sonli
“Qishloq joylarda ishchi posyolkalarida tibbiy xizmat xodimlarini bepul kvartira, elektroenergiya,
issiqlik bilan ta’minlash haqida”gi qarori, 1943 yil 5 iyulda KPSS MK va SSSR Ministrlar
Sovetining 517-sonli “Qishloq joylarda ishlayotgan vrachlar, o‘rta tibbiy xizmat xodimlar,
farmatsevtlarga kommunal imtiyozlar berish haqida”gi qarori qabul qilingan bo‘lsa ham joylarda
uning ijrosi to‘la ta’minlanmadi. Qashqadaryo viloyatida 1944 yilda 128 nafar vrach shaxsiy uyda
yashasa, 191 nafari kommunal uyda, 15 nafari uy-joyi yo‘qligidan davolash muassasasida yashadi.
Bu holat keyingi yillarda ham davom etdi [1]. Kommunal kvartiralarda, ijarada turuvchi
vrachlarning yashash sharoitlari ancha og‘ir bo‘lib, ayrim tumanlarda 45 foizgina vrachlar turar joy
bilan ta’minlangan edi. Kitob tumanida xizmat qilayotgan 57 vrachdan 22 tasi yashash joyiga ega
bo‘lmadi. Bu haqda o‘sha davr matbuot sahifalarida shunday jumlalarni uchratish mumkin:
“Qishloqda xirurgiya, ginekologiya, bolalar kasalliklari, asab, ko‘z va boshqa kasalliklar yuzasidan
maxsus yordamni uyushtirish ayniqsa nochordir. O‘rta malakali meditsina xodimlari ham sira
talabga javob bermaydi”
[2].
Respublika bo‘yicha sil kasalligi keng tarqalgan bo‘lishiga qaramay, rentgenolog-vrachlar
ozchilikni tashkil qildi. Masalan, 1944 yil Toshkent viloyati bo‘yicha jami 27 ta rentgenolog bo‘lib,
ulardan faqat 8 tasi qishloq joylarda ish olib bordi[3]. 1943 yil O‘zbekiston bo‘yicha silga qarshi
muassasalariga ftizator-vrachlar uchun ajratilgan shtatlarning 521 tasi kadrlar etishmasligi tufayli
bo‘sh qoldi. Bu sohada kadrlar tanqisligi ayniqsa Toshkent viloyatida, Qashqadaryo viloyatida,
Farg‘ona viloyatida, Sirdaryo viloyatida, Toshkent shahrida, Xorazm viloyatida kuchli bo‘ldi. Bu
borada QQ ASSRda ishlar yaxshi bo‘lib, mavjud 83 ta shtatning faqat 4 tasiga kadrlar etishmadi[4].
O‘zbekistonda o‘rta tibbiyot xodimlarining aholi salomatligini saqlashdagi o‘rni beqiyosdir.
XX asrning 40-yillarida O‘zbekistonda tibbiyotning 113 ta ixtisosligi bo‘yicha o‘rta tibbiyot
xodimlari faoliyat yuritdi. Ular davolash jarayonining asosiy ijrochilari sifatida barcha davolash
muassasalari xodimlarining katta qismini tashkil etdi. Vrachlar belgilagan davolash muolajalarining
barchasi o‘rta tibbiyot xodimlari tomonidan amalga oshirildi.
1
Зоҳидов Ҳ.
Аҳолига медицина хизматини яхшилайлик // Қизил Ўзбекистон, 1947, 23 июль. № 144. – Б. 2.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
420
XX asr 40-yillarining ikkinchi yarmida mahalliy aholi hayotiga dunyoviy tibbiy yordam
jadallik bilan kirib kelayotgan yillarda, Qashqadaryo viloyati sog‘liqni saqlash ishi rivojiga o‘zining
munosib hissasini qo‘shib kelgan fidoyi inson, vrach R. K. Qosimova o‘z xotiralarida shunday
yozadi: “Bu yillarda viloyatda mutaxassislar juda kam edi. Vaqti kelib ham pediatr, ham terapevt,
ham epidemolog bo‘lib ekspeditsiyalarda ishtirok etishga to‘g‘ri keldi. Aholining sanitariya
madaniyatini ko‘tarish, bemorlarni kasalxonalarga yotqizish, epidemiya o‘choqlarni tugatish,
FAPlarni tashkil etish kabi muhim muammolarni hal etish zarur edi” [5].
Tibbiy xizmat xodimlari ayniqsa qishloqlarda epidemiyalarni tugatish, emlashlar o‘tkazish
jarayonida barcha qiyinchiliklarga bardosh berib, o‘z xizmat burchlarini ado etdilar. Bu haqda ko‘p
yillar Qarshi shahar shifoxonasida sanitarka, keyinchalik hamshira bo‘lib xizmat qilgan A. R.
Chulkova quyidagilarni bayon qiladi: “Qishloq aholisini emlashda ko‘p qiyinchiliklarni boshdan
o‘tkazdik. Biz yaqinlashishimiz bilan kishilar eshiklarini qattiq yopib, uyga kirishimizga yo‘l
qo‘yishmasdi. Emlashdan bosh tortib, bergan dorilarimizni uloqtirib yubordilar” [6].
XX asrning 40-yillaridan boshlab tibbiy xizmat ancha yaxshilanib, mutaxassis terapevtlar,
ftizatorlar, pediatrlar, akusher-ginekologlar, psixiatrlar, okulistlar, kardiologlar, jarrohlar aholiga
malakali tibbiy yordam ko‘rsatib keldi. O‘tgan davr mobaynida O‘zbekiston viloyatlarida terapiya
xizmati ko‘p yillik amaliy tajribaga ega bo‘ldi. Ilg‘or terapevtlar zamonaviy tibbiyot usullaridan
keng foydalanib, mazkur sohani rivojlantirishga o‘zlarining bor kuch va g‘ayratlarini sarfladilar.
O‘zbekistonda sovet davrida oqko‘ngil, fidoyi tibbiyot xodimlari bilan birga o‘z vazifasiga
sovuqqon, ta’magir, mas’uliyatsiz xodimlar ham uchrab turganki, ular ustidan yuqori tashkilotlarga
tez-tez arz va shikoyat xatlar kelib turgan. Masalan, Buxoro viloyatida 1941 yilning dastlabki 8
oyida aholidan tibbiy xizmat xodimlari ustidan 100 dan ortiq shikoyat arizalari tushgan. Viloyatning
Karmana tumani shifoxonasi bosh vrachi vazifasiga Osetrov tayinlanib, u o‘z xizmat vazifasini
halol bajarmaganligi uchun bir necha oy ishlaganidan so‘ng ishdan bo‘shatildi. Shuningdek, Buxoro
viloyati shifoxonasi bosh vrachi Aminov, viloyat sil kasalligi dispanseri bosh vrachi Leviev, Buxoro
shahar sog‘liqni saqlash bo‘limi mudiri Rahmonovlar faoliyati tekshirilganda yuqoridagi
kamchiliklar aniqlanadi[7].
Buxoro viloyati sog‘liqni saqlash bo‘limlari faoliyatidagi eng qoniqarsiz holat tibbiyot kadrlar
bilan olib borilayotgan ishlarning talab darajasida emasligida namoyon bo‘ldi. 1941 yil 26
sentyabrda Buxoro viloyati Xalq deputatlari Kengashida “Sog‘liqni saqlash sohasining ahvoli”
masalasi muhokama etilib, unda quyidagi kamchiliklar qayd etiladi: sog‘liqni saqlash bo‘limi shahar
va tuman ijroiya komitetlari tibbiyot kadrlari tarbiyalash ishlariga kerakli e’tibor
qaratilmayotganligi, joylarda va davolash muassasalarida rahbarlar malakasini oshirish ishlari
yo‘lga qo‘yilmaganligi, tibbiyot kadrlarining ilg‘or tajribalarini qo‘llash va o‘zaro tajriba almashish
maqsadida anjuman va seminarlar tashkil etilmayotganligi kabilar shular jumlasidandir. Yig‘ilishda
tibbiyot xodimlari malakasi oshirish ishlarining nochorligi, kadrlar qo‘nimsizligining yuqori
darajada ekanligi ham aytib o‘tildi. 1941 yilning dastlabki olti oyida viloyat davolash
muassasalaridan 53 nafar vrach boshqa viloyatlarga ishga ketadi. Buxoro, G‘ijduvon, Romitan,
Konimex tumanlari davolash muassasalari xodimlari uchun yaratilgan maishiy sharoitlarning
qoniqarsiz ahvoli tilga olinadi[8].
1944 yil Andijon viloyati davolash muassasalari xodimlari ustidan 90 ta ariza va shikoyat
tushadi[9]. Ariza va shikoyatlar mazmuni turlicha bo‘ldi. Ularning ba’zilarida vrachlarning qo‘pol
muomalasidan, ba’zilarida ko‘rsatilayotgan tibbiy xizmat sifatining qoniqarsizligidan arz qilingan.
1944 yil 18 iyulda Qashqadaryo viloyati partiya komiteti yig‘ilishida sog‘liqni saqlash tizimida
foliyat yuritayotgan tibbiyot xodimlarining o‘z vazifalariga munosabati va vrachlik etikasi, kasb
mahorati kabi masalalari muhokamaga qo‘yildi. Yig‘ilishda vrachlarning kasbiy malaka va
tajribalarining kamligi tufayli bemorlarga noto‘g‘ri tashxis qo‘yilayotganligi, ular orasida
poraxo‘rlik, davlat mulkini talon-taroj qilish holatlari ko‘payayotganligi ta’kidlandi[10]. Viloyatda
1943-1944 yillarda turli qonunbuzarlikka yo‘l qo‘ygan 24 nafar vrach ustidan jinoiy ish
qo‘zg‘atilgan[11].
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
421
1944 yil O‘zbekiston respublikasi Ministrlar Sovetining “O‘zbekiston sog‘liqni saqlash
ministrligi tizimida kadrlar bilan ishlash haqida”gi qarori qabul qilindi. Qarorda ayrim tibbiy
jamoalarda xodimlarning o‘z xizmat vazifasini bajarishga mas’uliyatsizlik hamda sovuqqonlik bilan
munosabatda bo‘layotganliklari, ularning poraxo‘rlik, olib sotarlik, davlat mulkini talon-taroj qilish
kabi xatti-harakatlari qattiq tanqid qilindi. Uning oldini olishga doir tegishli tadbirlar ishlab
chiqildi[12]. Ammo kutilgan natijalarga erishilmadi. 1945 yilda Ittifoqda vrachlarning o‘rtacha
maoshi 193, 5 rublni tashkil etgan bo‘lsa, 1944 yili 243, 1 rublga to‘g‘ri keldi. Shu yili xalq
xo‘jaligida mehnat qilgan oddiy ishchi va xizmatchining o‘rtacha oylik maoshi 240, 4 rublni tashkil
qildi[13]. Tibbiyot xodimlarini rag‘batlantirish, ularning kasb mahorati va shaxsiy qobiliyatlarini
munosib taqdirlashga etarli e’tibor berilmadi. Tajribali, fidoyi vrach ham, nomigagina ishga kelib
ketadigan vrach ham bir xil maosh oldi. Shu holat yildan-yilga tibbiy xizmatchilar orasida
poraxo‘rlik va o‘z ishiga sovuqqonlik munosabatlarini kuchaytirdi.
O‘zbekistonning deyarli barcha viloyatlarida ko‘p hollarda sog‘liqni saqlash tizimi
rahbarligiga amaliy tajriba qobiliyatiga ega bo‘lmagan kishilar qo‘yildi.
Xullas, O‘zbekistonda davolash muassasalarini tibbiy kadrlar bilan ta’minlash, tibbiyotning
turli ixtisosliklari bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash, tibbiyot kadrlari malakasini oshirish yuzasidan
qator amaliy ishlar bajarilib, ko‘plab yutuqlar qo‘lga kiritilsa-da, ammo bu boradagi ko‘rsatkichlar
Ittifoqdosh respublikalar bilan taqqosiy tahlil etilganda, o‘rtada katta tafovut mavjudligi va
viloyatlari davolash muassasalari tibbiyot kadrlari bilan ta’minlash darajasi markaziy hududlarga
nisbatan bir necha marta orqadaligi aniqlandi. O‘zbekiston davolash muassasalarining aksariyati
oliy ma’lumotli tibbiyot kadrlari bilan ta’minlanmaganligi tufayli bemorlarni o‘rta tibbiyot
xodimlari qabul qildi. Bundan tashqari tibbiyotning turli ixtisosliklari bo‘yicha, ya’ni pediatriya,
akusher-ginekologiya, ftiziator, venerologiya yo‘nalishi mutaxassislari tanqisligi sababli teri-tanosil
kasalliklarini akusher-ginekolog, sil kasallarini venerolog qabul qilish holatlari uchrab turdi.
Tibbiyot kadrlarining ba’zilarida kasb mahoratining etishmasligi, bilim va tajribalari zamon
talablariga muvofiq emasligi, o‘z vazifalariga mas’uliyatsizlik va sovuqqonlik bilan
yondashganliklari, ular o‘rtasida poraxo‘rlik va ta’magarlikning avj olishi davolash ishi sifatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatib, bu holat bemorlarning ko‘plab arz xatlari va shikoyatlariga sabab bo‘ldi.
Adabiyotlar :
1.Қашқадарё вилояти Давлат архиви, 193-фонд, 1-рўйхат, 144-йиғма жилд, 109-варақ, 211-
йиғма жилд, 1-5-варақлар.
2.
Зоҳидов Ҳ.
Аҳолига медицина хизматини яхшилайлик // Қизил Ўзбекистон, 1947, 23 июль.
№ 144. – Б. 2.
3.ЎзР ИТТҲМДА, 1-фонд, 9-рўйхат, 1022-йиғма жилд, 3-варақ.
4.ЎзР МДА, Р-837-фонд, 41-рўйхат, 1766-йиғма жилд, 323-варақ.
5.
Вафакулов Б.
Здравоохранение Кашкадарьинской области за 50 лет. – С. 38.
6.
Вафакулов Б.
Здравоохранение Кашкадарьинской области за 50 лет. – С. 38.
7.Бухоро вилояти Давлат архиви, 1023-фонд, 1-рўйхат, 614-йиғма жилд, 23-варақ.
8.Бухоро вилояти Давлат архиви, 1023-фонд, 1-рўйхат, 614-йиғма жилд, 42-варақ.
9.Андижон вилояти Давлат архиви, 607-фонд, 1-рўйхат, 381-йиғма жилд, 10-варақ.
10.
Қашқадарё вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бошлиғи лавозимида фаолият
кўрсатган, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган шифокор, тиббиёт фанлари номзоди Акрам
Акбаров хотираларидан.
11.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Девони архиви Қашқадарё вилояти филиали, 1-
фонд, 7-рўйхат, 144-йиғма жилд, 1-9-варақлар.
12.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Девони архиви Қашқадарё вилояти филиали, 1-
фонд, 7-рўйхат, 144-йиғма жилд, 1-5-варақлар.
13. Охрана здоровья в СССР (Ст. сб. ). – С. 110.
14. . .
Firdavs G’ulom o’g, E., & Farangiz, A. (2025). MUSTAQILLIK YILLARIDA
O’ZBEKISTONDA MILLIY URF-ODATLAR, QADRIYATLAR VA AN’ANALARNING
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
422
QAYTA TIKLANISHI.
Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning
o'rni hamda rivojlanish omillari
,
5
(2), 35-42.
15.
Ҳолиқов, Ғ. (2025). ЎЗБЕКИСТОННИНГ ТИББИЁТ СОҲАСИ БЎЙИЧА ОСИЁ
ДАВЛАТЛАРИ БИЛАН АЛОҚАЛАРИ.
TANQIDIY NAZAR, TAHLILIY TAFAKKUR VA
INNOVATSION G ‘OYALAR
,
1
(7), 45-49.
16.
Bahrom, K. (2022). SOCIO-ECONOMIC LIFE AND ADMINISTRATIVE TERRITORY OF
SHAKHRISABZ PRINCIPIALITY IN THE 19TH CENTURY.
Academicia Globe:
Inderscience Research
,
3
(09), 59-63.
17.
Sayxonovna, M. M. (2022). Psychological characteristics of modern primary school teacher
professional training.
ASIA PACIFIC JOURNAL OF MARKETING & MANAGEMENT
REVIEW ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 8.071
,
11
(04), 15-20.
18.
BEKMURODOVA, H. (2024). O ‘smirlarni kasbga yo ‘naltirish jarayonida individual xarakter
xususiyatlarining ta’siri muhim ijtimoiy-psixologik omil sifatida.
«ACTA NUUz»
,
1
(1.2), 78-
82.
19. Аkhmedov, B. A. (2019). THE ROLE OF UZBEKISTAN ON ESTABLISHING KARAKUL
(ASTRAKHAN) SHEEP BREEDING IN FOREIGN COUNTRIES.
Theoretical & Applied
Science
, (3), 72-75.
20. Akhmedov, B. A. (2020). KARAKUL BREEDING DURING THE BUKHARA EMIRATES.
In
НАУЧНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ МОЛОДЫХ УЧЁНЫХ
(pp. 160-162).
21. Akhmedov, B. A. (2021). History Of Karakul Industry In Uzbekistan.
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences
,
1
(5), 1159-1163.
22. Axmedov, B. (2021). Qorako'lchilik sohasini ilmiy tadqiqotlarda o'rganilishining
ahamiyati.
Journal of Social Sciences
,
2
(01).
23. Axmedov, B. (2023). YEVROPA CHORVACHILIGIDA QORAKO ‘LCHILIK.
Journal of
Social Sciences
,
4
(01).
24.
Nоmоzоv,
Xurshid.
"ОMMАVIY
АXBОRОT
VОSITАLАRINING
IJTIMОIY
FUNKSIYАSI."
TAMADDUN NURI JURNALI
1.64 (2025): 253-255.
25.
Nоmоzоv, X. (2025). ОMMАVIY АXBОRОT VОSITАLАRINING IJTIMОIY
FUNKSIYАSI.
TAMADDUN NURI JURNALI
,
1
(64), 253-255.
26.
Xurshid, N. (2025). AXBOROT XURUJLARINING MANBALARI, ULARNING IJTIMOIY
MUHITDA AMALGA OSHISH USULLARI.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq
etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
,
41
, 632-636.
27.
Shavkat o’g’li, N. X. (2024). JAMIYATDA INTERNET-MAKON RESURSLARIDAN
FOYDALANISH SOHALARI.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR
SCIENTIFIC SOLUTIONS
,
1
(2), 113-118.
28.
Buronov, O., & Davronov, U. B. (2025). History of modern construction and urban
development in Samarkand region during the years of independence.
International Journal of
Artificial Intelligence
,
1
(1), 410-414.
29.
Buronov, O., & Davronov, U. B. (2025). Administrative-territorial division and demographic
indicators of Samarkand during the years of independence.
International Journal of Artificial
Intelligence
,
1
(1), 405-409.
