RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
454
“MA’NAVIY IMMUNITET”NI SHAKLLANTIRISHDA “FAROSAT” KONSEPTINING
O‘RNI
F.H.YULDASHEV
NavDU O‘zbek tilshunosligi kafedrasi professori v.b, f.f.d(DSc)
Annotatsiya.
Maqola shaxs ma’naviyati va uning ijtimoiy hayotdagi o‘rniga bag‘ishlangan
bo‘lib, ma’naviyatning til vositasida ifodalanishi va tilshunoslik doirasida o‘rganilishini tahlil qiladi.
Unda ma’naviyatning jamiyat tanazzulini oldini olishdagi ahamiyati ta’kidlanadi hamda til va
ma’naviyat o‘zaro bog‘liqligi lingvoma’naviyatshunoslik yo‘nalishi nuqtai nazaridan ko‘rib
chiqiladi. Xususan, “farosat” konsepti markaziy o‘rin tutib, uning aqliy, hissiy va axloqiy jihatlari,
leksik-semantik guruhlari va til birliklari bilan bog‘liqligi atroflicha tahlil qilinadi. Maqola
globallashuv sharoitida tilshunoslikning ma’naviyat muammosini o‘rganishdagi mas’uliyatini
ta’kidlaydi va farosatning insonning ma’naviy yetukligidagi rolini ilmiy asosda yoritadi.
Kalit so‘zlar.
Ma’naviyat, farosat, tilshunoslik, lingvoma’naviyatshunoslik, shaxs ma’naviyati,
til birliklari, leksik-semantik guruhlar, aqliy qobiliyat, axloqiy fazilatlar, globallashuv, konsept.
Shaxs ma’naviyati va uning ijtimoiy hayotdagi o‘rni beqiyos. Qanday vaziyat, sharoit va
imkoniyat bo‘lishidan qat’i nazar insoniyat uchun shaxs ma’naviy sifatlari har narsadan ustun
bo‘lishi shart, chunki mazkur holat jamiyat tanazzulini oldini oladi hamda hech qanday tanazzulga
imkon bermaydi. Shu boisdan mazkur soha eng yaqin “qarindoshi” bo‘lmish ona tilidan ayro
o‘rganilishi mumkin emas. Xususan, til va ma’naviyatning o‘zaro aloqadorligi masalasi turli
yechimlarga ega bo‘lib, tilshunoslik doirasida ham, boshqa fanlar bilan hamkorlikda ham
o‘rganiladi. Tilshunoslikning sistem-struktur yondashuvi “ma’naviyat” tushunchasining mohiyatini,
tarkibini va til birliklari bilan bog‘liq xususiyatlarini tahlil qiladi. Bu esa boshqa ilmiy sohalar
uchun poydevor vazifasini o‘taydi.
Bugungi kunda jadal globallashuv ma’naviyat muammosini yanada o‘tkirlashtirib, boshqa
tegishli fanlar qatori tilshunoslik zimmasiga ham katta mas’uliyat yuklamoqda. Bu esa til va
ma’naviyat muammosini o‘rganadigan alohida soha – lingvoma’naviyatshunoslik yo‘nalishi
shakllanishini talab etdi.
Ma’naviyatning til vositasida ifodalanishi, til birliklarining ma’naviy qadriyatlarni aks ettirishi
ilmiy va milliy farosatning namoyon bo‘lishidir. Zero, tilsiz ma’naviyatni tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Insonning fikrlash qobiliyati, dunyoqarashi, axloqiy me’yorlari til orqali shakllanadi va rivojlanadi.
“Ma’naviyat” kategoriyasining til birliklari orqali ifodalanishi va tilda o‘ziga xos sistemani
tashkil etishi ham inson aql-idroki hamda ilmiy farosatining samarasidir. Til tizimining
murakkabligi, uning ma’naviy olamni aks ettirishdagi imkoniyatlari millatning ma’naviy
yuksakligidan dalolat beradi. Demak, tilni o‘rganish orqali ma’naviyat olamini, shaxs ma’naviy
sifatlaridagi eng muhim jihatlarini yanada chuqurroq anglaymiz.
Avvalo, shaxs ma’naviy sifatlari haqida gap borar ekan, “ma’naviyat” kategoriyasiga oid
bo‘lgan ellikdan ortiq konseptlarni sanash mumkin. Xususan,
axloq, farosat, vijdon, muhabbat, sabr,
samimiyat, nafs, faoliyat, halollik, poklik, tartiblilik, intizom, ma’rifat
va shu kabilar. “Farosat”
mazkur konseptlar ichida eng muhim va amaliy ehtiyojga asoslanishi shart bo‘lgan kategoriya.
Farosat deganda aql-idrokning yuksak darajasi, voqelikni chuqur anglash va to‘g‘ri baho bera
olish qobiliyati tushuniladi. Farosatli inson nafaqat bilimli, balki hayot tajribasiga boy, o‘z xatti-
harakatlarining oqibatlarini oldindan ko‘ra oladigan, ezgulik va adolat tamoyillariga amal qiladigan
ma’naviyatli kishi hisoblanadi.
“O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da
FAROSAT
leksemasi samimiyat, ziyraklik; zakovat, o‘tkir
aql semalari bilan kengayib, “kishidagi tez va to‘g‘ri fahmlay olish qobiliyati, sezgisi, fahm,
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
455
zakovat, didi
” kabi ma’nalarini anglatadi. Mazkur tushunchaning hajmi va mundarijasi keng bo‘lib,
insonning aqliy qobiliyati, bilimi, idroki va axloqiy fazilatlarini ifodalaydi.
“Farosat” so‘zi turli mavzuiy va ma’noviy guruhlarni shakllantiradi. Mazkur guruhlar o‘z-
o‘zidan shakllanmaydi, albatta. Ular farosat leksemasiga bevosita va bilvosita birikuvchi so‘zlar
asosida shakllanadi. Masalan, “aql-farosat”, “fahm-farosat”, “zehn-farosat”, “did-farosat”, “zako-
farosat” birikmalarning ma’noviy taraqqiyotidan yuzaga keladi. Bu birikmalar insonning aqliy va
ma’naviy yetukligini ifodalaydi.
“Farosat” leksemasini tasniflashda uning qaysi ma’noda qo‘llanilganiga e’tibor berish kerak.
Agar aqliy qobiliyat haqida gap ketsa, u “ziyraklik”, “zakovat” kabi so‘zlar bilan sinonim bo‘ladi.
Agar sezgi va hissiy idrok haqida gap ketsa, u “sezgi”, “did” kabi so‘zlar bilan sinonim bo‘ladi.
Agar axloqiy fazilat haqida gap ketsa, u “samimiyat” so‘zi bilan sinonim bo‘ladi. Shu boisdan
aytish mumkinki, leksik-semantik guruhlarga ajratish umumiy va xususiy semalarga asoslanadi.
Xususan:
1. Aqliy qobiliyatlar asosida shakllanadigan “farosat” mavzuiy guruhi:
1.1. “Ziyraklik” ma’noviy guruhi: Voqealarni tez va to‘g‘ri anglash, vaziyatni to‘g‘ri baholay
olish qobiliyati. Masalan,
ziyrak sharhlovchi, ziyrak siyosatchi, ziyrak tadbirkor.
1.2. “Zakovat” ma’noviy guruhi: Murakkab masalalarni yecha olish, tushunish, idroq qilish,
qayta ishlash, yangi g‘oyalarni ilgari surish qobiliyati. Masalan,
zakovatli olim, zakovatli ixtirochi,
zakovatli bilimdonlar, zakovatli bola.
1.3. “Fahm-farosat” ma’noviy guruhi: Voqelikni chuqur anglash, hayotning mazmun-
mohiyatini tushunish. Masalan,
fahm-farosatli inson, fahm-farosatli qaror, farosatli yigit(erkak),
farosatli qiz(ayol), farosatli tinglovchi, farosatli tadqiqotchi
.
2. Sezgi va hissiy idrok etish orqali shakllanadigan “farosat” mavzuiy guruhi:
2.1. “Sezgi” ma’noviy guruhi: Ong osti darajasida vaziyatni, odamlarni to‘g‘ri baholay olish
qobiliyati. Masalan,
sezgir inson, sezgir yurak.
2.2. “Did” ma’noviy guruhi: Go‘zallikni, san’atni va boshqa narsalarni nozik his qilish,
qadrlay olish qobiliyati. Masalan,
badiiy did, ilmiy did, kiyinish didi.
3. “Axloqiy fazilatlar” orqali shakllanadigan “farosat” mavzuiy guruhi:
3.1. “Samimiyat” ma’noviy guruhi:
Ochiqko‘ngillik, rostgo‘ylik, ikkiyuzlamachilikdan yiroqlik.
Masalan, samimiy do‘st, samimiy suhbat, samimiy tilak.
3.2.
“Halollik” ma’noviy guruhi:
“Farosat” konsepti insonning aqliy, hissiy va ma’naviy fazilatlarini jamlagan keng qamrovli
tushunchadir. “Farosat” konsepti juda keng va ko‘p qirrali tushuncha bo‘lgani uchun uni turli
jihatlardan tahlil qilish va turkumlash mumkin. Ushbu sistema “farosat” konseptining
murakkabligini va uning turli ko‘rinishlarini tushunishga yordam beradi. U yuqoridagi guruhlar
asosida birlashib quyidagi kategoriyalarga ajraladi.
A. Kognitiv farosat: Bu nazariy va amaliy bilimlar olish, ularni tahlil qilish, sintezlash va
muammolarni hal qilish bilan bo‘liq farosat turi. Ularga:
1. Analitik farosat: Har qanday ma’lumotlarni, xususan, ilmiy, badiiy, siyosiy, iqtisodiy
bo‘lsin, ular haqida mantiqiy xulosalar chiqarish, bular yuzasidan muammoga duch kelsa, mantiqiy
fikrlash asosida xulosalar chiqarishdan iborat.
2. Sintetik farosat: Alohida elementlarni birlashtirib, kuzatib, yaxlit tasavvur hosil qilib, o‘ziga
xos, taqlidlardan xoli yangi g‘oyalar yaratish qobiliyati.
3. Kritik farosat: Taqdim etilgan ma’lumotlarni baholash, kamchiliklarni aniqlash va asosli
xulosalar chiqarish qobiliyati.
4. Amaliy farosat: Egallagan bilim, hayot tajribasi, oilaviy muhit, ustoz-shogird an’anasi
asosida egallagan nazariy bilimlarni amalda qo‘llay olish, muammolarni samarali yechish qobiliyati.
B. Emotsional farosat: Bu har bir insonning dunyoqarashi, hayotga bo‘lgan munosabati,
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
456
insonlarga hamda o‘ziga bo‘lgan his-tuyg‘ularini anglash, boshqarish va munosabatlarda qo‘llay
olish qobiliyati.
C. Ma’naviy farosat: Bu axloqiy, milliy qadriyatlarni anglash, ularga amal qilish va hayotda
to‘g‘ri yo‘lni tanlash qobiliyati. Vijdon, iymon, sadoqat, halol, adolat, vatanparvar kabi xislatlarga
ega bo‘ish.
D. Ijodiy farosat: Bu yangi g‘oyalar, tasavvurlar va yechimlarni yaratish, olimlik, badiiy
ijodkorlik etikasiga rioya qilish qobiliyati.
E. Siyosiy maslalardagi farosat. Siyosiy maslalalarda rasmiy qaror qabul qila olish, rasmiy
munosabatlarni qo‘llay olish farosari.
F. Strategik farosat: Bu insonlarning kelajak rejalarini to‘g‘ri tuza olishi, imkoniyatidan
kelib chiqib rejalar tuzishi, uzoq muddatli rejalar tuzishi farosati.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, farosat – bu shunchaki aql va zakovatning mavjudligi
emas, balki insonlarning yillar davomida takomillashib, “pishib”, hayotdan saboq olib, kamol
topganligi va amalda qo‘llanilishidir. U insondagi chuqur sezgirlik, oʻtkir zehin, topqirlik va erkin
fikrlash kabi qobiliyatlarning uygʻunlashuvi va faol ishlay boshlaganidan dalolat beradi. Farosatli
inson nafaqat bilimga ega, balki undan samarali foydalana oladi, murakkab vaziyatlarda tez va
toʻgʻri qarorlar qabul qiladi. Boshqalar uchun yechimsizdek tuyulgan muammolarni ham farosat
yordamida hal qilish mumkin. Bu qobiliyat insonning hayot tajribalari, kuzatuvchanligi va tahliliy
fikrlash qobiliyati bilan uzviy bogʻliq. Farosatli insonlar koʻpincha nostandart yondashuvlar va
kutilmagan yechimlar bilan ajralib turadi. Ular vaziyatni har tomonlama tahlil qilib, eng maqbul
yoʻlni topa oladilar. Shuning uchun ham farosat har qanday sohada, xoh kundalik hayotda boʻlsin,
xoh ilm-fanda yoki sanʼatda, muvaffaqiyatga erishishning muhim omillaridan biri sanaladi. Aytish
mumkinki, farosat – bu inson aql-zakovatining gultoji, ma’naviy immunitetni shakllantiradigan
vosita.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. (2006). Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
2. Mengliyev, B. (2018). O‘zbek tilida leksik-semantik guruhlar. Toshkent: Fan va
texnologiya.
3. Sodiqov, A. (2020). Til va ma’naviyat: o‘zaro bog‘liqlik masalalari. Toshkent:
Akademnashr.
4. Jo‘rayeva, G. (2022). Lingvoma’naviyatshunoslik: nazariy va amaliy jihatlar. Toshkent:
Mumtoz so‘z.
5. Ibragimov J.Y., Methodological significance of the law of the fight and unit of
contradictions in speech becoming a reality analyzes linguistic opportunities. Инновационные
подходы в современной науке: сборник статей по материалам ХХХІІ международной
научно-практической конференции № 20 (32). -Москва, 2018.-C. 120-124.
6. Karimov, I. (1998). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: O‘zbekiston.
