RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
465
O‘QUVCHILARDA NUTQNING TO‘G‘RILIGI VA MANTIQIYLIGI SIFATLARINI
SHAKLLANTIRISH
TO‘RAYEVA UMIDA EGAMBERDIYEVNA
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti dotsenti
O‘SAROVA DILDOR
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti 1-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada nutqning og`zaki va yozma shakllari, ularning o`ziga xos
xususiyatlari, nutqning kommunikativ sifatlari, xususan, gapda nutqning to`g`riligi va mantiqiyligi
qo`llanilishi o`rganish, nutqning leksik-grammatik jihatdan to`g`ri shakllantirish, nutqni tahlil qilish,
matn uchun mos bo'lgan fikrni tanlash xususiyati haqida fikr-mulohazalar yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
og‘zaki va yozma nutq, leksik tahlil, adabiy til, nutqning to`g`riligi va
mantiqiylik sifatlari, termin, sinonim, fonetik va leksik vositalar
Nutqning og‘zaki va yozma shakllari mavjud. Og‘zaki nutq so`zlovchi gapirib turgan vaqt
mobaynida mavjud bo‘lib, bu jarayon nutq tugashi bilan yakunlanadi. Og‘zaki nutq tezkorlik bilan
amalga oshadi va tahrirga ega bo‘lmaydi. Og‘zaki nutq so‘z boyligi jihatdan yozma nutqdan
farqlanadi. U dialogik nutqda ko`proq uchraydi hamda bir xil so'zlar, bir xil shakllar takror-takror
qo'llaniladi. Bu holat so'zlarni tanlash bilan bog'liq hisoblanadi. So‘zlovchining faol nutqiy harakati
to‘xtam, ohang, urg‘u, turli xil imo-ishoralar orqali tinglovchiga yetib boradi. Dalillar keltirish va
muallifning umumlashtira olish qobiliyati nutqni mazmundorligini kafolatlaydi. Fonetik va leksik
vositalardan to'g'ri foydalanish esa ifodaligini oshiradi.
Bu turdagi nutqning o'ziga xos
xususiyatlardan yana biri shuki, nutqning biron bir nuqtasiga qaytib bo‘lmaydi. Shu bilan birga
mantiqiy o'ylab gapirish ham maqsadga muvofiq. Og‘zaki nutqni tayyorlash ham mumkin va
aksincha tayyorlanmasdan so'zlash ham mumkin. Tayyorlangan og‘zaki nutq o‘ychanlik, aniqrog'i
tarkibi bilan ajralib turadi. Ammo shu bilan birga odatdagidek nutqni to'g'ridan to'g'ri aloqa
o'rnatishga intiladi. Tayyorlanmagan og‘zaki nutq bunda juda ko‘p pauzalar bo‘ladi. Lekin bu
pauzalar o'ylab gapirishlik imkonini beradi.
Yozma nutq - bu og‘zaki nutq. Yozuvda ishlatiladigan harflar bu nutq tovushlari. Matnda
ishlatiladigan tinish belgilari nutqq a'zo bo'lishga xizmat qiladi: nuqta, vergul, o‘zaki nutqning
intonatsion pauzalariga mos keladi. Bu harflar yozuvning moddiy shakli ekanligini anglatadi.
Yozma va og‘zaki nutq quyidagilar bilan ajralib turadi:
- nutqni yozayotgan muallif vaqt jihatdan bemalol fikrlash imkoniyatiga ega.
- u o‘z nutqni va butun nutqni ham tahlil qilish, matn uchun mos bo'lgan fikrni tanlash
xususiyatiga ega.
- yozma nutq og‘zaki nutqdan ravon hisoblanadi.
Yozma adabiy tilning sintaktik qurilishi esa o'zining ancha murakkabligi bilan ajralib turadi.
Unda ergash gapli qo'shma gaplar kirish so‘z va iboralar murakkab qurilishli sodda gaplar,
ajratilgan va uyushiq bo'laklar, murakkab qo'shma gaplar ancha keng ishlatiladi.
Adabiy tilning og‘zaki shakli maruza va suhbatlarda, yozma shakli esa fan, texnika va
asarlarida, rasmiy ish hujatlari, nashriyot va matbuot sohalarida ishlatiladi. Lekin bular o'zaro uzviy
bog‘liq bo‘ladi. Ma'ruzalar, har xil chiqishlar o‘z xususiyatlari bilan yozma adabiy tilga yaqin turadi.
Shuningdek, yozma adabiy tilda ayniqsa, badiiy asarlarda so'zlashuv nutqiga xos so‘z va iboralar
ham qo'llaniladi.
Nutqning kommunikativ sifatlarini dars mashg`ulotlarida o`rganish borasida o`quvchilarda
ayrim muammolar uchraydi. Nutqning to`g`riligi, aniqligi, mantiqiyligi, sofligi, ta`sirchanligi va h.k.
xususiyatlari ko`pgina tilshunos olmlarimiz tomonidan o`rganilgan. Biz quyida nutqning to`g`riligi
va mantiqiylik sifatlarini o`quvchilar dars mashg`ulotlarida qanday usullarda o`rganishi mumkinligi
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
466
haqida to`xtalib o`tamiz. Nutqning mantiqiy sifatlarida quyidagi talablarga rioya qilish mumkin;
- nutq mantiqiy bog'langan bo`lishi uchun har bir fikr o'zaro mantiqiy bog'lanishga ega
bo'lishi kerak, shunda nutq tushunarli va izchil bo'ladi.
- o'z fikrlaringizni isbotlash uchun dalillar va misollar keltirish, nutqingizning mantiqiyligini
oshiradi.
- nutqni aniq va tartibli tuzish, fikrlarni ketma-ketlikda ifodalash, mantiqiy izchillikni
ta'minlaydi.
- qarama-qarshi fikrlarni ko'rib chiqish va ularni mantiqiy tahlil qilish, nutqning ob'ektivligini
oshiradi.
- har bir mavzuni muhokama qilgandan so'ng, aniq xulosa chiqarish, nutqning mantiqiy
tugallanishini ta'minlaydi.
Ona tili darslarida mantiqiy nutqni to'g'ri tuzish uchun quyidagi mashqlarni berish mumkin:
1. Fikrlarni tartiblash: O'quvchilarga bir necha fikrlar berib, ularni mantiqiy ketma-ketlikda
joylashtirishni so'rang. Masalan, "O'qishning foydalari" yoki "Yozgi ta'tilni qanday o'tkazish kerak"
mavzularida fikrlarni tartibga solish.
2. Dalil va misollar keltirish: O'quvchilarga biror fikrni (masalan, "Sport sog'lik uchun
foydali") ifodalashni so'rang va ularning fikrlarini dalil va misollar bilan mustahkamlashlarini talab
qiling.
3. Mavzu bo'yicha munozara: O'quvchilarni ikki guruhga bo'lib, bir mavzu bo'yicha munozara
o'tkazishni so'rang. Har bir guruh o'z pozitsiyasini mantiqiy asosda himoya qilishi kerak.
4. Xulosa qilish: O'quvchilarga berilgan matndan asosiy fikrlarni ajratib olish va ulardan
xulosa chiqarishni so'rang. Bu mashq ularning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi.
5. Qarama-qarshi fikrlarni tahlil qilish: O'quvchilarga bir mavzu bo'yicha qarama-qarshi
fikrlarni berib, ularni tahlil qilish va har bir fikrning kuchli va zaif tomonlarini ko'rsatishni so'rang.
6. Ssenariy yozish: O'quvchilarga qisqa ssenariy yozishni topshiring, bu yerda ularning fikrlari
mantiqiy ravishda bog'lanishi kerak. Ssenariyda xarakterlar o'rtasidagi muloqotlar orqali mantiqiy
fikrlarni ifodalashlari mumkin.
7. Mantiqiy jumboqlar: O'quvchilarga mantiqiy jumboqlar yoki masalalar berib, ularni
yechishni so'rang. Bu ularning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi.
Bu mashqlar o'quvchilarning mantiqiy nutqini rivojlantirishga yordam beradi va ularga
fikrlarini aniq va izchil ifodalash ko'nikmalarini oshiradi.
Nutqning to'g'riligi — bu nutqning aniq, ravon va mantiqiy bo'lishini ta'minlovchi xususiyat.
Leksik tahlil orqali nutqning to'g'riligini baholashda quyidagi misollarni keltirish mumkin:
1.
Terminologiya va atamalar: Misol: "Biologiya" so'zini "hayotshunoslik" deb aytish.
Bu yerda terminologiyaning to'g'ri ishlatilishi muhimdir, chunki noto'g'ri atama tushunmovchilikka
olib kelishi mumkin.
Tahlil: Nutqda ilmiy terminlar va atamalar to'g'ri va aniq ishlatilgan bo'lishi kerak, bu esa
fikrlarning tushunarli bo'lishini ta'minlaydi.
2. Sinonimlar va antonimlar:
Misol: "Katta" o'rniga "ulkan" so'zini ishlatish.
Tahlil: Sinonimlarni to'g'ri tanlash nutqning boyligini oshiradi, lekin noto'g'ri kontekstda
ishlatilganda, ma'noni o'zgartirishi yoki chalkashtirishi mumkin.
3. Leksik xatolar:
Misol: "Men ko'p kitob o'qidim" o'rniga "Men ko'p kitoblar o'qidim" deb aytish.
Tahlil: Leksik xatolar nutqning to'g'riligini buzadi va fikrni aniq ifodalashga to'sqinlik qiladi.
4. Uslubiy xususiyatlar:
Misol: Rasmiy nutqda "bajarish" so'zini ishlatish, norasmiy nutqda esa "qilish" so'zini
ishlatish.
Tahlil: Har bir nutq uslubi o'ziga xos leksik birliklarni talab qiladi. Uslubiy jihatdan noaniq
yoki mos kelmaydigan so'zlar to'g'rilikni buzadi.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
467
5. Konnotatsiya:
Misol: "Qattiq odam" o'rniga "jiddiy odam" deb aytish.
Tahlil: Ba'zi so'zlar ijobiy yoki salbiy konnotatsiyaga ega bo'lishi mumkin. Nutqda bunday
nuanslarni hisobga olish muhimdir, chunki noto'g'ri konnotatsiya fikrni noto'g'ri tushunishga olib
kelishi mumkin.
6. O'zbek tilida leksik qo'llanilish:
Misol: "Yozuvchi" so'zini "muallif" sifatida ishlatish.
Tahlil: O'zbek tilida leksik birliklarning to'g'ri ishlatilishi va ularning kontekstga mos kelishi
nutqning aniq va tushunarli bo'lishini ta'minlaydi.
Bu misollar orqali nutqning to'g'riligi leksik jihatdan qanday ta'minlanishini ko'rish mumkin.
Nutqda leksik birliklarning to'g'ri tanlanishi va ishlatilishi fikrlarning aniq va mantiqiy
ifodalanishini kafolatlaydi.
Nutqning to'g'riligi va mantiqiyligi o'quvchilar nutqini ravon va izchil bo'lishida bir qator
muhim ahamiyatlarga ega, xususan, nutqning to'g'riligi va mantiqiyligi o'quvchilarga fikrlarni aniq
va tushunarli tarzda ifodalash imkonini beradi. Bu, o'z navbatida, tinglovchilarning yoki
o'quvchilarning nutqni yaxshiroq tushunishiga yordam beradi.
2. O'zaro muloqot: Ravon va izchil nutq, o'quvchilar o'rtasida samarali muloqotni ta'minlaydi.
O'z fikrlarini aniq ifodalash orqali, o'quvchilar bir-birini yaxshiroq tushunadilar va fikr almashish
jarayonida muammolarni kamaytiradilar.
3. O'z-o'zini ifoda etish: O'quvchilar nutqlarini to'g'ri va mantiqiy ravishda qurish orqali o'z
fikrlarini yanada ishonchli va ta'sirchan tarzda ifodalash imkoniyatiga ega bo'lishadi. Bu ularning
o'ziga bo'lgan ishonchini oshiradi.
4. Akademik muvaffaqiyat: Ta'lim muassasalarida, yaxshi nutq qobiliyatlari o'quvchilarni
akademik muvaffaqiyatga erishishda yordam beradi. O'z fikrlarini to'g'ri va ravon ifoda etish,
darslarda faol ishtirok etishga, yozma ishlar va taqdimotlarda muvaffaqiyatga olib keladi.
5. Tanqidiy fikrlash: Mantiqiy nutq, o'quvchilarda tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi.
Fikrlarni izchil va mantiqiy tarzda taqdim etish, ularni tahlil qilish va baholashga yordam beradi.
6. Ijtimoiy ko'nikmalar: Ravon va izchil nutq ijtimoiy ko'nikmalarni rivojlantirishda muhim
rol o'ynaydi. O'quvchilar o'zaro muloqotda bo'lish orqali ijtimoiy munosabatlarni mustahkamlashadi
va turli ijtimoiy vaziyatlarga moslashishga o'rganadilar.
7. Professional hayotga tayyorgarlik: Kelajakda ish joylarida ham, yaxshi nutq qobiliyatlari
muhim ahamiyatga ega. Ish beruvchilar ko'pincha yaxshi muloqot qila oladigan xodimlarni afzal
ko'radilar.
Umuman olganda, nutqning to'g'riligi va mantiqiyligi o'quvchilarning shaxsiy, akademik va
professional rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Bu ko'nikmalarni rivojlantirish orqali o'quvchilar
kelajakda muvaffaqiyatli bo'lishlari uchun zarur asosga ega bo'ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayeva B.A. O’zbek tili va nutq madaniyati: darslik. Samarqand: Ilm-fan,
2019
2. Begmatov E., Qung’urov R., Tojiev Y., Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari. T.:
O’qituvchi, 1992
3 Sattorov M.С. Nutq madaniyati asoslari// Til va adabiyot ta’limi. №5. 2021
4. Шарипов Б.Ш. О литературном языке // Русский язык в национальных
школах. 2022 № 1
1.
Oqmonova S. Oʻqituvchi nutqining kommunikativ xususiyatlari.
Евразийский журнал
технологий и инноваций
, jurnali
1
(6 Part 2) (2023).
2.
Ибрагимов Ж.Ё., Тилни "Лисон-нутк" тамойили асосида ўрганиш методологиясига
доир. Глобал олий таълим тизимида илмий тадкикотларнинг замонавий услублари.
Республика илмий-амалий анжумани материаллари. - Навоий, 2015. - Б. 81-82.
