RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
487
TARJIMAGA O‘QITISHNI TASHKIL ETISHNING METODIK ASOSLARI
BOZOROV ORIF CHAMANOVICH
QARSHI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
MENEJMENT UNIVERSITETI, FILOLOGIYA KAFEDRASI DOTSENTI, PHD
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tarjima uslub va usullarini o‘qitishning o‘ziga xosliklari,
bo‘lajak tarjimonlarning kasbiy kompetensiyasini rivojlantirish haqida ma’lumot berilgan. Shu bilan
bir qatorda til birliklari semantik mazmunining milliy o‘ziga xosligi so‘z birikmasi, gap va matn
tarkibidagi murakkab semantik majmualarning paydo bo‘lish metodlari haqida ham qisqacha
to‘xtab o‘tilgan.
Kalit so‘zlar.
Semantika, sinxron, kommunikativ kompetensiya, tarjima kompetensiya, texnik
kompetensiya, transformatsiya, ko‘nikma, mahorat.
Kirish.
Tarjimon tayyorlashda tarjima uslub va usullarini o‘qitishning o‘ziga xosliklari,
bo‘lajak tarjimonlarning kasbiy kompetensiyasini rivojlantirishda og‘zaki tarjimonlik imkoniyatlari
hamda linvist – tarjimon kasbiy kompetensiyasini rivojlantirish sharhlandi.
Metod va metodologiya
. Tarjimaga oid amaliyotlar tahlilida tarjima usullarini tarjima
uslublaridan farqlash maqsadga muvofiqdir. Usul – qo‘yilgan maqsadga erishishning asosiy yo‘li
bo‘lib, qilinadigan harakatlarning mavjud qonunlarini aks ettiradi. Bir tildan boshqa tilga o‘tishning
ikkita usuli bor: birinchisi bir tilga mansub so‘z yoki belgidan boshqa tilga mansub so‘z yoki
belgiga to‘g‘ridan – to‘g‘ri o‘tish, ikkinchisi esa aylanma yo‘l orqali – avval bir tilga mansub
belgidan mo‘ljaldagi yoki predmetli vaziyatga va faqat shundan keyin o‘giriladigan tilga mansub
belgiga o‘tishdir. Ilmiy manbalarda tarjimaning bu ikki usulidan birinchisi belgili, ikkinchisi esa
ma’noli deb nomlanadi. Metod yoki boshqacha aytganda, tarjima uslubi, odatda, xususiy masalani
hal qiladi, ya’ni tarjima jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklarni yengib o‘tishga yordam beradi.
Tarjima uslublari, o‘z navbatida, yana ikki guruhga bo‘linadi: 1) tarjima mutanosibliklari; 2) tarjima
tuzilishining o‘zgarishi. Tarjimani asliyat bilan taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, o‘girish jarayonida
asliyat tilning muayyan birliklari ma’nosi o‘girilayotgan tilning bir xil birliklari yordamida uzatiladi
(masalan: uy – house, xona – room, tree – daraxt). Til birliklari nisbatan barqaror ma’noga ega.
Shuning uchun tillardagi (bizning holatda hind – yevropa til oilasiga mansub tillarda) bir xil
predmetli holatlar o‘xshash sintaktik konstruksiyalar yordamida tarjima qilinadi. Bir tildan boshqa
tilga tarjima qilish jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklar hamda tarjimada tilning «ruhiyati»
yo‘qolishi, ko‘pincha, poetik asarlarni tarjima qilishda kuzatiladi. Ularning barchasi metodologik
jihatdan noto‘g‘ri, chunki isbotlashni tilga tatbiq etib bo‘lmaydi hamda kirishda berilayotgan va
chiqishda olinayotgan axborotlar turli qatlam va ko‘lamga tegishli bo‘lgani uchun xulosalarning
to‘g‘riligiga qo‘yiladigan eng oddiy mantiqiy qoidalarga to‘g‘ri kelmaydi. Masalan, nemis tilida
artiklning mavjudligi nemislarning narsa – hodisalarni jinsiga aloqador qandaydir belgilariga qarab
qabul qiladi, degan xulosani bermaydi. Xuddi shu kabi ergativ qurilishga ega bo‘lgan abxaz tilida
so‘zlashuvchilar ish – harakatning subyekt va obyektini farqlay olishga qodir emas, degan
xulosaning kelib chiqishi ham mantiqqa ziddir. O‘zbekcha «qo‘l», ruscha «ruka» so‘zlarining ingliz
tilida «hand», «arm» so‘zlari bilan, o‘zbek tilidagi «kaptar» va «musicha» so‘zlarining nemis tilida
bitta «taube» so‘zi bilan berilishi nemislarning kaptar va musicha kabi turlicha bo‘lgan ikki qushni
bir – biridan ajrata olmaydi, degan xulosaga olib kelmasligi kerak. Chunki o‘zbeklar kaptar va
musichaning farqiga qanday yetsa, nemislar ham xuddi shunday yetadi. O‘zbek tilidagi «bilmoq»
so‘zi nemis tilida «wissen», «kennen» fe’llari bilan berilishi nemislarning o‘zbeklarga qaraganda
ko‘prok bilishini yoki bo‘lmasa bilishning turli xillarini anglashlarini ko‘rsatadi, deb bo‘lmaydi.
Ingliz tilidagi «lunch» so‘zi o‘zbek tiliga «shunchaki nonushta», «ikkinchi nonushta», «o‘nbirlik»,
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
488
«yengil tushlik» kabi tasviriy vositalar bilan tarjima qilinishi esa o‘zbeklarning bu tushunchani o‘z
aqliga sig‘dira olmaganligini ko‘rsatmaydi. Ikki yoki undan ortiq tildagi so‘zlarning ayrim
ma’nolarini tipologik jihatdan solishtirganda va ma’nolarning mos tushmaslik holatlari kuzatilganda,
tilshunoslar tomonidan «turli tilda so‘zlashuvchi xalqlarning tushuncha apparati turlichadir», degan
xulosa chiqariladi.
Til birliklari semantik mazmunining milliy o‘ziga xosligi so‘z birikmasi, gap va matn
tarkibidagi murakkab semantik majmualarning paydo bo‘lish imkoniyatini inkor etmaydi, lekin bu
majmualar ifoda etgan ma’no ko‘lamiga ko‘ra turli tillarda bir – biriga o‘xshash bo‘lishi ham
mumkin. In’ikos tushunchasi shaklining obyektivligi tufayli til semantik tomonining milliy o‘ziga
xosligi bilish jarayonning subyektiv unsuri manba bo‘la olmaydi.
Natijalar va tahlil.
Ammo til semantikasining milliy o‘ziga xosligi namoyon bo‘lishining
yana bir tomoni borki, u til taraqqiyoti jarayonida tovush shaklini tanlashdagi motivatsiyaning
o‘ziga xosligi bilan aloqador bo‘lib, uning natijasida hatto o‘xshash ma’no guruhlarida xam «ichki
forma» turli chegaralarni hosil qiladi, turli farqlovchi belgilar esa motivatsiyalanayotgan ma’noni
xarakterlab beradi. Tovush tarkibining turli tillarda bir xil bo‘lib qolishi farqlarning turli yo‘nalishda
bo‘lganligi va bu tashqi o‘xshashlik «qo‘shimcha milliy o‘ziga xos ma’no» hosil
qilinayotganligidan dalolat beradi. Masalan, ingliz tilidagi «head» – kemaning oldingi qismi – burin;
«head» – mixning qalpog‘i; «head» – sutning ustki qismi, qaymog‘i. Bu ma’nolardagi subyektiv
xususiyat denotatning o‘zini ifodalashga taalluqli emas. Barcha holatlarda mos keluvchi jismoniy
hodisa o‘zining belgilaridan birining belgisi bilan aniqlanadi[1]. Bu belgini tanlash esa ingliz yoki
o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatlariga bog‘liq bo‘ladi. Tilning etimologiya bilan uzviy bog‘liq
bo‘lgan milliy va subyektiv omillari «barcha tillarda belgilanayotgan va belgilayotgan unsurlar
o‘rtasida munosabat bir xil bo‘ladi va buning natijasida predmetning obrazi to‘g‘ri beriladi», –
degan bosh fikrni inkor qila olmaydi. Shunday qilib, dunyoning konseptual modeliga sezgi orqali
olingan bilimni qo‘shimcha unsurlar sifatida kiritishga qarshiliksiz bo‘lganidek, tilda sezgiga
aloqador axborot tildagi ratsional unsurlarga dunyoning konseptual modeli va dunyoning lisoniy
modeliga qo‘shimcha qilinadi degan fikrga qo‘shilib bo‘lmasligi bu yagona gnoseologik mohiyat
kasb etadi. Og‘zaki (sinxron) tarjima qilish uchun tarjimonning professional kompetensiyasi (bilim,
malaka va ko‘nikmalar yig‘indisi) quyidagi tarkibiy qismlardan iborat bo‘lishi lozim: – til
kompetensiyasi (asliyat va tarjima tillarini bilish); – kommunikativ kompetensiya; – tarjima
kompetensiya (tarjima qilish malakasi); – texnik kompetensiyasi (axborot bilan ishlash malakasi); –
shaxsiy fazilatlar (xotirani rivojlantirish): O‘qitishning asosiy bosqichida og‘zaki tarjima bilan
bog‘liq faol kompleks treningida xotira treningi, tildan tilga o‘tish treningi, sur’at treningi, leksika
ustida ishlash, transformatsiya treninglari amalga oshiriladi. O‘qitishda foydalaniladigan mashqlarni
tanlash ko‘nikma va mahorat sirlarini shakllantirish zarurati bilan bog‘liqligini taqozo qiladi.
Ulardan eng muhimlari quyidagilardir: – tinglash ko‘nikmasi; – mnemotexnika ko‘nikmasi; –
transformatsiyalash ko‘nikmasi; – tildan tilga o‘tish ko‘nikmasi; – nutqiy mexanizmlarni boshqarish
ko‘nikmasi; – og‘zaki nutq texnikasi ko‘nikmasi; – tarjima sur’ati; – tarjima uchun mo‘ljallangan
matnni tinglash ko‘nikmasi. Kompetensiyalar ilmiy sohadagi nazariy bilimlar, aniq kasbiy
vaziyatlarda bilimlardan foydalanish bo‘yicha amaliy tajriba, shaxsning qadriyat bilan bog‘liq
jihatlarini o‘z ichiga oladi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, tarjima jarayoni asliyat matnidan o‘girilayotgan matnga
o‘tishga yordam beradigan aniq operatsiyalar tizimidan foydalanishni talab etadi. Bu jarayonda
tarjima usullari va tarjima uslublari tarjima sifatini ta’minlovchi vosita sifatida yuzaga chiqadi.
Tarjima jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklar tarjima uslubi orqali tarjima mutanosibliklari va
tarjima tuzilishining o‘zgarishlari kabi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Кубрякова Е. С. Язык и знание. – М, 2006. – 650 с.
2. Maxmudov N. Til. – Toshkent: Fan, 2006. – 48 b.
3. Ibragimov J.Y., Jahon lug‘atchiligida so‘zlar birikuvchanligi lug‘atlari. “O‘zMU xabarlari”
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
489
ilmiy jurnali. – Toshkent, 2022. 1/9-son. – B. 268-271. (10.00.00. №15).
4. Ibragimov J.Y., Jahon tilshunosligida collocation atamasi va uning tadqiqi. FarDU. Ilmiy
xabarlar. Farg‘ona davlat universiteti ilmiy jurnali. 2022. 4-son. – B. 123-126. (10.00.00. №20).
5. Аликина Е. В., Швецова Ю. О.Формирование экстралингвистической
компетентности будущих устных переводчиков // Современные проблемы науки и
образования. 2012. № 2.
6. Электронный ресурс: ttp://www.scienceeducation.ru/102–6037. Дата обращение:
5.05.2018.
