RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
499
SUN’IY INTELLEKT: MUAMMOLAR VA ISTIQBOLLAR
SUYAROV ADHAM BEGMURADOVICH
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Filologiya kafedrasi katta o’qituvchisi
ABDULLAYEVA FOTIMA ANVARJON QIZI
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi talabasi
Annotatsiya.
Zamonaviy ilmiy hamjamiyatda sun’iy intellekt tobora ko’proq o’rganil-moqda
va natijada uni kengroq qo’llash istiqbollari va xavflari haqida munozaralar kuchaymoqda. Muallif
sun’iy intellektni insoniyat jamiyati makoniga yaqin kelajakda paydo bo’lishi mumkin bo’lgan
integratsiyaning asosiy muammo-lariga to’xtalar ekan, agar ularni oldini olmasa, yumshatishning
mumkin bo’lgan yo’llarini ham belgilab beradi.
Kalit so’zlar.
sun’iy intellekt, kompyuter, robot, tafakkur, ong, shaxs, jamiyat, insoniyat,
muammolar, istiqbollar, kelajak.
Ta’limda sun’iy intellektdan foydalanish ta’lim sifatining sezilarli yaxshi-lanishiga olib kelishi
mumkin, masalan, shaxsiylashtirilgan ta’lim, o’quv jarayoni samaradorligini oshirish, o’quvchilarda
tanqidiy fikrlash va ijodiy o’zini o’zi ang-lashni rivojlantirish.
Biroq, sun’iy intellektning ta’limga kiritilishi ham ba’zi xavf va qiyinchilik-larni keltirib
chiqaradi. Masalan, ma’lumotlar maxfiyligi muammolari, yaratish imkoniyati algoritmik
tarafkashlik, shuningdek, o’qituvchilar va talabalarning yangi texnologiyalardan foydalanish
bo’yicha tajribasi va bilimlarining yetish-masligi.
So’nggi yillarda sun’iy intellektdan foydalanish turli sohalarda, jumladan, ta’lim sohasida ham
keng tarqaldi. Ta’limda sun’iy intellektdan foydalanish ta’lim sifatini sezilarli darajada oshirishi,
shaxsiylashtirishi mumkin, o’quv jarayoni, o’qituvchilar va ma’muriyat ishini optimallashtirish.
Ta’limda sun’iy intellektdan foydalanishning asosiy afzalliklaridan biri bu o’quv jarayonini
shaxsiylashtirish qobiliyatidir. Sun’iy intellekt algoritmlaridan foydalangan holda tizim talabalar
ma’lumotlarini tahlil qilishi va har bir talabaning bilim, ko’nikma va qobiliyatlari darajasiga qarab
ularning individual ehtiyojlarini, o’quv materialini aniqlashi mumkin. Bu o’quvchilarga yanada
samaraliroq o’rga-nish, ularning taraqqiyotini tezlashtirish va o’rganish vaqtini qisqartirish imkonini
beradi.
Sun’iy intellektdan foydalanish ham ta’lim sifatini oshirishga yordam beradi. Undan
o’qitishning yangi usullarini ishlab chiqish, o’quvchilar bilim va ko’nik-malarini baholash sifatini
oshirish, o’quv materiallaridagi xatolar ulushini kamay-tirish uchun foydalanish mumkin. Masalan,
sun’iy intellektdan foydalanadigan tizim o’quvchilarning topshiriqlarga javoblarini avtomatik
tekshirishi va ularga fikr-mulohazalarini bildirishi mumkin, bu esa o’quv jarayonini tezlashtirish va
bilim sifatini oshirish imkonini beradi.
Zamonaviy haqiqatda turli darajalarda, ilmiy va hukumatdan tortib "oshxona" suhbatlari va
ommaviy axborot vositalaridagi turli muhokamalargacha, sun’iy intellekt, mashinalarning
"oqilonaligi" va ularning qo’zg’olon ehtimoli mavzulari faol muhokama qilinmoqda.
Sanab o’tilgan mavzularning oxirgisi so’nggi o’n yillikda Amerika kinosidagi leytmotiv bo’lib,
nazoratdan qochgan sun’iy intellekt tashuvchilari (robotlar) hukmronligi ostidagi dahshatli kelajak
tasvirlari bilan oddiy odamlar ongini qo’r-qitdi.
Shu bilan birga, ilmiy nutqda “tafakkur”, “ong”, “zakovat” kabi asosiy tushun-chalar haqida
bir ma’noli fikr mavjud emasligi amalda e’tibordan chetda qolmoq-da.
Bundan tashqari, ushbu tushunchalarning mazmunli mazmuni ularni ko’rib chiqish mumkin
bo’lgan paradigmaga qarab tubdan farq qiladi. Masalan:
♦ braxmanizmda biz voqelik deb atashga odatlangan hamma narsa ong mahsuli;
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
500
♦ biologik kontseptsiyada ong biologik materiyaning rivojlanishi natijasidir;
♦ Kvant nazariyasida klassik Kopengagen versiyasida
"ong va jismoniy dunyo bir haqiqatning
bir-birini to’ldiruvchi tomonlari"
.
Sun’iy intellektning imkoniyatlari, istiqbollari va tahdidlarini muhokama qilishda mavjud
vaziyatning o’ziga xosligi, ongning tabiati va aqlning mohiyati haqidagi ochiq savolga qo’shimcha
ravishda, sun’iy intellektda ong mavjudligini ob’ektiv tasdiqlash mumkin bo’lgan haqiqiy
diagnostika bazasining yo’qligi bilan bog’liq. Hozirgi Nyuell-Simon gipotezasi
(belgilar bilan
ishlaydigan har qanday tizim aqlli)
va Tyuring testi
(agar sun’iy intellekt ongga ega bo’lsa, suhbat
davomida odam sun’iy intellektni boshqa odamdan ajrata olmaydi)
sinchkovlik bilan o’rganib
chiqqach, bunday asosga asos bo’la olmaydi. Yuqoridagi bilan bir qatorda, Alphabet
kompaniyasining sobiq rahbarining sun’iy intellektdan muhim vaziyatlarda foydalanish mumkin
emasligi haqidagi noaniq bayonoti bor, chunki
"barcha zamonaviy texnologiyalar jiddiy xatolarga
ega"
. Masalan, 2018-yilning 18-mart kuni butun dunyo bo’ylab yangiliklar dasturlarida Uber
avtonom Volvo XC 90 krossoveri Eleyn Gertsbergni soatiga 60 km tezlikda urib ketgani va u olgan
jarohatlari tufayli shifoxonada vafot etgani haqida xabar berilgan edi.
Hozirgi bosqichda sun’iy intellektni rivojlantirishning asosiy istiqbolli yo’na-lishi bu sun’iy
intellektning qaror qabul qilish imkoniyatlarini kengaytiruvchi dasturlarni yaratishdir. Yandex’ning
Texnologiyalarni taqsimlash bo’yicha direk-tori Grigoriy Bakunov buni juda to’g’ri ta’kidlaganidek:
“Hozirda neyron tarmoq-lar odamlarni keraksiz qarorlar qabul qilish zaruratidan xalos qiladi.
Shunday qilib, ulardan tirik odam unchalik aqlli bo’lmagan qarorlar qabul qilinadigan deyarli
hamma joyda foydalanish mumkin. Kelgusi besh yil ichida aynan mana shu oddiy mahorat o’rnini
insoniy qaror qabul qiladigan mashina o’zgartiradi”
. Ya’ni, keyingi bosqich - bu sun’iy intellektni
o’z-o’zini o’rganish - SOINN
(self-organizing incremental neyron network)
modifikatsiyasi orqali
mashinani o’rganish algoritmlarini ishlab chiqish .
O’z-o’zini o’rganish qobiliyati tahlil, sintez, taqqoslash kabi operatsiyalarni o’z ichiga
olganligi sababli, keyingi bosqich - aks ettirish - amalda muqarrar. Ammo aks ettirishning
mavjudligi allaqachon ongning
"belgisi"
va amalga oshirish qobiliyatidir.
Shu bilan birga, yuqorida qo’llanilgan tushunchalarning har biri, maqolada aytib o’tilganidek,
noaniqdir va ushbu sxemaning talqini "ong" tushunchasi qanday tarkib bilan to’ldirilganligiga
bog’liq: ma’lumot bilan ishlash qobiliyati
(chiqarish, qayta ishlash, saqlash)
yoki o’z-o’zini
takomillashtirish qobiliyati.
Shunday qilib, insoniyat kelajagi uchun uchta muhim savol tug’iladi:
1. Sun’iy intellektda qanday asoslar qo’yiladi?
2. Ular qanday munosabatda bo’ladi?
3. Sun’iy intellekt ularni qay darajada o’zgartira oladi?
Bizning fikrimizcha, o’z-o’zini rivojlantirish g’oyasiga asoslanib, uchinchi savol eng muhimi,
chunki ekstremal holatda sun’iy intellekt nazoratdan chiqib ketishi mumkin va u odatda insoniyatda
eng yuqori deb ataladigan, lekin qoida tariqasida amal qilmaydigan qadriyatlarga yo’naltirilishi
dargumon.
Yuqorida biz sun’iy intellektni rivojlantirishning oqilona muammolarini ko’rib chiqdik, ammo
deyarli hamma narsa o’z-o’ziga xos xususiyatiga ega bo’l-ganligi sababli, u axloqiy muammolar
shaklida mavjud:
♦ robotlashtirish qullikning yangi texnogen darajada qayta tiklanishi emasmi?
♦ sun’iy intellektni yaratish orqali tabiat maymunni yaratganida yoki Xudo odamni
yaratganida boshlagan naqshni boshlamaymizmi?
Boshqacha qilib aytganda, biz ajdodlarimiz xatosini yoki ijodkorlarimizning xatosini
takrorlamaymizmi? "Kompyuterni fikrlashga o’rgatish mumkinmi?" Bu savollarning javobi
fikrlashni qanday tushunishimizga bog’liq. Agar tafakkurni ongning integral protsessual
xarakteristikasi sifatida tushunsak, mening javobim salbiy bo’ladi. Ongning virtual faoliyati
kompyuterda to’liq hisoblab chiqilishi va takrorlanishi mumkin bo’lgan jarayon bo’lishi uchun juda
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
501
murakkab. Biroq, tabiiy fikrlash jarayonining ba’zi o’ziga xos jihatlari kompyuterda simulyatsiya
qilinishi mumkin. Insoniyatning eng muhim vazifasi tobora murakkab va mustaqil mashina-larni
yaratish emas, balki o’zini takomillashtirishdir. Aks holda, tabiiy mavjudot-ning halokatli adolati
zaif Homo Sapiensni barcha intellektual kompyuter o’yin-choqlari va texnologik tayoqchalari bilan
"Hayot kitobi" dan shafqatsizlarcha o’chirib tashlaydi".
Inson va Sun’iy intellekt o’rtasidagi asosiy farq nima? Bizning fikrimizcha, motivatsiyada. Bu
harakatlarga sifat beradigan motivatsiyadir.
Qadimgi dunyodan beri motivatsiyaning uch turi mavjud edi: ulardan ikkitasi qul
(jazodan
qo’rqish yoki mukofotga intilish harakati)
va biri erkin shaxsga
(o’z e’tiqodiga asoslangan harakat)
xosdir.
Sun’iy intellekt hech qanday motivatsiyaga ega bo’lmasa, u vosita bo’lib qoladi.
Xulosa qilib aytganda, quyidagi xulosalar chiqarish mumkin.
Muammolar:
Insoniyat jamiyatidagi hal etilmagan ijtimoiy va iqtisodiy muammolar. Nati-jada,
ko’pchilikning past ma’naviy darajasi, ularning yo’qligi ularni insonda haqi-qiy insonning
tashuvchisi sifatida ko’rib chiqishga imkon bermaydi, balki faqat biologik turning vakillari sifatida.
Texnologiyaning rivojlanishi o’z maqsadlariga ko’ra quldorlik jamiyati maq-sadlariga yaqin:
va agar biz bilganimizdek, qullar o’z xo’jayinlari nazoratidan qo-chib, ular ustidan hukmronlik qila
boshlagan bo’lsa, shubhali rivojlanishning yangi bosqichida tarix takrorlanishi ehtimoli yuqori.
Aniqlangan muammolarni hal etish.
Yagona kontseptual tizimni yaratish va dunyoning yagona ko’p o’lchovli ras-mini qurish,
gumanitar va tabiiy ilmiy bilimlarni birlashtirish, chunki dunyo yago-na va tarmoqlarga bo’linish
dastlab o’rganish qulayligi uchun paydo bo’lgan.
Texnologiyani, ayniqsa sun’iy intellektni qat’iy funksionallik bilan cheklash, chunki agar bu
cheklovlar mavjud bo’lmasa, texnik "xizmatchilar" o’zlarining "xo’jayinlari" dan oshib ketishlari
mumkin, ularning aksariyati o’z hayotlarini jaholat va zulmatda o’tkazishni afzal ko’radilar va
nazoratdan qochib, o’zlarining sobiq xo’jayinlarining xo’jayinlariga aylanishadi.
“Hegel qayerdadir
barcha buyuk jahon-tarixiy voqealar va shaxslar ikki marta takrorlanishini qayd etadi: birinchi
marta fojia, ikkinchi marta fars sifatida”
, deb bejiz aytmagan.
Ichki siyosatda davlatning eng oliy qadriyati shaxs ekanligi haqidagi tezisni eʼlon qilishdan
uni amaliy amalga oshirishga, xususan, kafolatlangan bepul taʼlim, tibbiy xizmat va madaniy
merosdan foydalanish imkoniyatini taʼminlaydigan mexanizmni qayta tiklashga oʻtish, chunki
“xalqi sogʻlom, maʼlumotsiz va bilimsiz boʻlgan mamlakatning kelajagi yoʻq”
.
Zamonaviy jamiyatda davlatning asosiy resursi inson resursi bo’lganligi sa-babli, shaxsning
hayotining barcha yosh bosqichlarida va barcha darajalarida
(intellektual, estetik, axloqiy, jismoniy)
rivojlanishi uchun qulay shart-sharoitlarni yaratish zarur. Faqat shu yondashuv bilan barkamol
shaxsni tarbiyalash mumkin.
Xulosa qilib aytish mumkinki, sun’iy intellekt ta’limni takomillashtirish va uning
samaradorligini oshirish uchun muhim salohiyatdir. Ulardan foydalanish yanada shaxsiylashtirilgan
va samarali bo’lishi mumkin, ta’lim sifatini oshirish va uni barcha talabalar uchun ochiq qilish.
Shu bilan birga, ta’limda sun’iy intellektdan foydalanishda maksimal natija-larga erishish
uchun ularning imkoniyatlari va cheklovlarini sinchkovlik bilan tahlil qilish, axloqiy va huquqiy
jihatlarni hisobga olish, ularni o’quv jarayonida shaxslararo muloqot va ijtimoiy o’zaro ta’sir bilan
uyg’unlashtirish kerak.Asosiy daromadni joriy qiling. Uni joriy etishning ijobiy natijalari
(jinoyatchilikni kamay-tirish; sog’liqni saqlash xarajatlarini kamaytirish; aholining ijtimoiy
to’lovlar va subsidiyalar xarajatlarini taqsimlash, hisobga olish va nazorat qilish uchun
byurokratik tashkilotlarning tugatilishi hisobiga byudjet mablag’larini bo’shatish; fuqarolarning
ijodiy faolligini oshirish)
qator tajribalarda yaqqol namoyon bo’ldi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ong bilan sun’iy intellekt qachonlardir bo’ladimi?
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
502
https://hinews.ru/computers/poyavitsya-li-kogda-nibud-iskusstvennyj-intellekt-s-soznaniem.html
[Elektron resurs] – Kirish rejimi: URL: https://vc.ru/p/neural-networks
1. Alphabet kompaniyasining sobiq rahbari keyingi o’n yillikda mashinalar qo’zg’oloni haqida
qayg’urmaslikni taklif qildi https://republic.ru/posts/89842 [Elektron resurs] – Kirish rejimi:
URL: https://vc.ru/p/neural-networks .
2. Ibragimov J.Y., The study of the concept of semantic and syntactic valency in world
linguistics. Science and Education in Karakalpakstan. 2022. – №2/1. – P. 230-231. (10.00.00.
№17)
3. Суяров, А. Б. (2025). ТЕХНОЛОГИИ ОРГАНИЗАЦИИ ДИСТАНЦИОН-НОГО
ОБУЧЕНИЯ. ZAMIN ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI, 1(2), 9-15.
4. Ibragimov J.Y., Lisoniy birliklarning nutqiy voqelanishi ochiq sistema sifatida. 2019-yil “Faol
investitsiyalar va ijtimoiy rivojlanish yili”ga bag‘ishlangan “Fan va ta’lim-tarbiyaning dolzarb
masalalari” mavzusidagi Respublika ilmiy-nazariy anjumani materiallari. – Nukus, 2019. 2-
bo‘lim. – B. 189-192.
4. SOINN - robotlar uchun o’z-o’zini o’rganish algoritmi
https://habrahabr.ru/post/188230/[Elektron resurs] – Kirish rejimi: URL: https://vc.ru/p/neural-
networks .
5. Ableev S.R., Ong va sun’iy intellektni modellashtirish: imkoniyatlar chegarasi // Iqtisodiy
xavfsizlik byulleteni. 2015. № 3.
6. Суяров, А. Б. (2025). СОВРЕМЕННЫЕ МЕТОДЫ В МЕТОДИКЕ ПРЕПО-ДАВАНИЯ
ИНОСТРАННЫХ ЯЗЫКОВ. YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI,
Volume 2 Issue 7 [March 2025] (2), 217-225.
