RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
520
O‘ZBEK TILI ISH YURITISH VOSITASI SIFATIDA: ZAMONAVIY
TEXNOLOGIYALAR VA RAQAMLASHTIRISH IMKONIYATLARI
AMINOVA MAVJUDA TOSHPULATOVNA
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti katta o‘qituvchisi,
MARKAYEV YASHIN KOMILOVICH
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti katta o‘qituvchisi,
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi maqomi va zamonaviy ish
yuritish tizimidagi o‘rni tahlil qilinadi. Ayniqsa, raqamlashtirish va texnologik taraqqiyot sharoitida
tilning rasmiy hujjatlar yuritishdagi funksionalligi, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish
yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Maqolada elektron hujjat aylanishi, avtomatik tahlil tizimlari, sun’iy
intellekt va o‘zbek tilining texnologik platformalardagi integratsiyasi masalalari keng yoritiladi.
Shuningdek, o‘zbek tilining zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashuvi uchun zarur bo‘lgan
metodik, texnik va institutsional takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar.
Davlat tili, ish yuritish, raqamlashtirish, texnologik platformalar, sun’iy intellekt,
o‘zbek tili.
Kirish.
Globallashuv va raqamli transformatsiya jarayonlari davlat boshqaruvi, ta’lim,
sog‘liqni saqlash, sud-huquq tizimi kabi sohalarda ish yuritishning mazmuni va shaklini tubdan
o‘zgartirmoqda. Bu jarayonda rasmiy til sifatida e’tirof etilgan o‘zbek tilining mavqei va unda
yuritilayotgan hujjatlar sifati alohida e’tibor talab etadi. Konstitutsiyaviy va qonunchilik asosida
davlat tili maqomiga ega bo‘lgan o‘zbek tili bugungi kunda zamonaviy raqamli platformalarga
integratsiyalashuvi orqali yangicha bosqichga chiqmoqda. Mazkur maqolada aynan shu jihatlar –
texnologik rivojlanish sharoitida o‘zbek tilining ish yuritishdagi amaliy qo‘llanilishi,
raqamlashtirishdagi mavjud muammolar va ularni bartaraf etish strategiyalari tahlil etiladi.
Metod va metodologiya.
O‘zbek tili O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq
davlat tili sifatida e’tirof etilgan. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 4-
moddasida:
“O‘zbekiston Respublikasining davlat tili — o‘zbek tilidir”
deb belgilab qo‘yilgan. Bu
huquqiy norma o‘zbek tilining siyosiy-huquqiy maqomini aniqlabgina qolmay, uni barcha davlat
boshqaruvi, hujjatlar yuritilishi, qonunlar va rasmiy bayonotlar tili sifatida qonuniy jihatdan
mustahkamlaydi.
Bundan tashqari,
“Davlat tili to‘g‘risida”gi Qonun
(1989-yil 21-oktabrda qabul qilingan,
1995-yilda yangi tahrirda qabul qilingan) o‘zbek tilining ish yuritishdagi rolini yanada
mustahkamladi. Ushbu qonunga ko‘ra, barcha davlat idoralari, tashkilotlar, korxonalar, muassasalar
o‘z ish yurituvini, rasmiy hujjatlarini va xizmat yozishmalarini davlat tilida olib borishi shart.
Hozirgi global raqamlashtirish va axborot texnologiyalari sharoitida o‘zbek tilining davlat tili
sifatidagi maqomi
faqat siyosiy ramz
bo‘lib qolmasligi, balki
amaliy kommunikatsiya vositasi
sifatida rivojlanishi zarur.
Ish yuritishdagi rasmiy matnlar (buyruqlar, farmoyishlar, xizmat
yozishmalari, bayonnomalar, axborot xatlari va boshqalar) til me’yorlariga qat’iy amal qilgan holda
yozilishi lozim. Afsuski, ayrim hollarda rasmiy yozishmalarda fonetik, grammatik va uslubiy
xatolarning uchrashi kuzatilmoqda, bu esa til madaniyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, davlat tilida ish yuritish – bu nafaqat huquqiy majburiyat,
balki
ijtimoiy va madaniy mas’uliyat
hamdir. Xodimlarning o‘zbek tilida savodli yozish, so‘zlash,
rasmiy matn tuzish ko‘nikmalarini shakllantirish, ularni davriy ravishda til bo‘yicha
attestatsiyalardan o‘tkazish bugungi kunda dolzarb masalalardan biridir.
Natijalar va tahili.
Zamonaviy texnologiyalar davlat boshqaruvi va korporativ boshqaruv
tizimida ish yuritish jarayonlarini tubdan o‘zgartirib yubordi. An’anaviy qog‘oz shaklidagi hujjatlar
aylanishi o‘rnini asta-sekin elektron hujjat aylanishi, raqamli arxivlar, onlayn platformalar va
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
521
axborot tizimlari egallab bormoqda. Bu o‘zgarishlar nafaqat hujjatlar bilan ishlash tezligini oshiradi,
balki ish samaradorligini, hujjat aylanishi shaffofligini va til me’yorlarining avtomatik nazoratini
ta’minlaydi. O‘zbekiston Respublikasida davlat idoralarida Elektron hukumat tizimi, my.gov.uz, e-
imzo, id.gov.uz kabi elektron platformalar orqali hujjatlarni rasmiylashtirish va tarqatish keng joriy
etilgan. Ushbu tizimlar orqali ish yurituvchilar xizmat yozishmalarini masofadan turib yuborish,
imzolash, tasdiqlash va kuzatish imkoniga egadirlar. Bunday raqamli vositalar nafaqat vaqt va
resurs tejamkorligini ta’minlaydi, balki til jihatidan yagona standartni shakllantirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, zamonaviy dasturiy vositalar — masalan, Grammarly, LanguageTool, Microsoft
Editor, shuningdek o‘zbek tiliga moslashtirilgan "Imlo.uz" kabi servislar — hujjatlarning til
jihatdan to‘g‘riligini avtomatik tarzda tekshirish imkonini beradi. Bu dasturlar tahrir qilish
jarayonida stilistik, grammatik va orfoepik xatolarni kamaytiradi, til madaniyatini oshiradi, hamda
ish yurituvchilarning savodxonligini mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Alohida e’tiborli jihat
shundaki, zamonaviy texnologiyalar orqali ko‘p tilli tarjima xizmatlari ham kengayib bormoqda.
Masalan, Google Translate, DeepL, yoki Tilde kabi xizmatlar o‘zbek tilidan ingliz, rus va boshqa
tillarga tarjima qilish imkonini bermoqda. Garchi bu xizmatlar ba’zan semantik noaniqliklarga olib
kelsa-da, ular ish yuritishda til to‘siqlarini kamaytirish, hujjat aylanishini tezlashtirishda sezilarli
yordam bermoqda. Raqamlashtirish, ayniqsa, pandemiya davrida o‘zining dolzarbligini to‘liq
namoyon etdi. Masofaviy ish tartibi sharoitida barcha hujjat almashinuvi raqamli muhitga ko‘chdi.
Bu jarayon o‘zbek tilida rasmiy yozishmalarning texnologik moslashuvchanligini oshirdi va davlat
tilining zamonaviy ish yurituv tizimlariga integratsiyalashganligini ko‘rsatdi.
O‘zbekiston Respublikasida davlat tilini barcha sohalarda keng joriy etish borasida katta ishlar
amalga oshirilayotganiga qaramay,
raqamlashtirish jarayonida o‘zbek tilining qo‘llanilishida
bir qator dolzarb muammolar
saqlanib qolmoqda. Ushbu muammolar, asosan,
terminologiya,
texnologik moslashuvchanlik, avtomatlashtirilgan tizimlar sifati
va
mutaxassislarning til
kompetensiyasi
bilan bog‘liq.
Birinchidan,
terminologik muammolar
raqamli muhitda o‘zbek tilining to‘liq va aniq ifoda
vositasiga aylanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Yangi texnologiyalar, dasturiy ta’minotlar, sun’iy
intellekt, tarmoq xavfsizligi kabi sohalarda ko‘plab atamalar rus yoki ingliz tilidan bevosita
o‘zlashtirilmoqda. Ularga milliy muqobil topish bo‘yicha yetarli izchil ish olib borilmayapti.
Natijada, rasmiy hujjatlarda “login qilish”, “skrinshot yuboring”, “file yuklang” kabi ifodalar ko‘p
uchraydi. Bu esa til me’yorlarining buzilishiga va noturg‘un til muhitining shakllanishiga olib
kelmoqda.
Ikkinchidan,
dasturiy vositalarning o‘zbek tilida to‘laqonli ishlamasligi
muhim
muammolardan biridir. Masalan, matn tahrirlovchi yoki tekshiruvchi dasturlar (spellchecker) o‘zbek
tilining morfologik xususiyatlarini to‘liq tanimaydi. Ko‘plab rasmiy hujjatlar
grammatik va
uslubiy xatolar
bilan elektron tarzda muomalaga kiritilmoqda, chunki avtomatlashtirilgan tizimlar
hali to‘liq lokalizatsiyalanmagan.
Uchinchidan,
mutaxassislarning til savodxonligi va axborot texnologiyalaridan foydalana
olish darajasi
ham bu jarayonda muhim rol o‘ynaydi. Ko‘plab xodimlar o‘zbek tilida to‘g‘ri va
uslubiy me’yorlarga muvofiq rasmiy hujjat tuzishni o‘zlashtirmagan. Ayniqsa, yangi ishga qabul
qilingan yosh mutaxassislar orasida notog‘ri stil, noaniq jumlalar, rasmiy-idoraviy uslubdan
chekinish holatlari ko‘p uchraydi.
To‘rtinchidan
, sun’iy intellekt va avtomatik tarjima tizimlarining o‘zbek tilini yetarli
darajada qo‘llab-quvvatlamasligi
raqamli muhitdagi axborot almashinuvi sifatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Masalan, Google Translate yoki DeepL xizmatlari o‘zbek tilida murakkab grammatik
konstruktsiyalarni tarjima qilishda jiddiy xatolarga yo‘l qo‘yadi, bu esa rasmiy matnlarning
noto‘g‘ri tarjima qilinishiga olib keladi. Yuqoridagi muammolar raqamlashtirish jarayonida o‘zbek
tilining rasmiy, aniq va zamonaviy til sifatida shakllanishi uchun tizimli yondashuv zarurligini
ko‘rsatmoqda. Bu esa davlat miqyosida
termin yaratish institutlari faoliyatini kuchaytirish,
texnologik loyihalarni til siyosatiga integratsiyalash
, hamda
xodimlar uchun til va IT bo‘yicha
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
522
malaka oshirish dasturlarini kengaytirish
orqali bartaraf etilishi mumkin.
Zamonaviy raqamli muhitda davlat tilining imkoniyatlarini kengaytirish nafaqat texnologik
taraqqiyot masalasi, balki
milliy g‘urur va til siyosatining barqarorligini ta’minlovchi omil
sifatida e’tirof etilishi lozim. O‘zbek tilining raqamli platformalarda to‘laqonli ishlashi, interaktiv
xizmatlarda qo‘llanishi va global tarmoqlarga integratsiyalashuvi orqali uning amaliy ahamiyati va
nufuzi ortadi.
Birinchidan,
sun’iy intellekt (AI), matnni qayta ishlovchi (NLP) va ovozni matnga
aylantiruvchi tizimlar
orqali o‘zbek tilining texnologik imkoniyatlarini kengaytirish zarur. Hozirda
o‘zbek tilida ovozli buyruqlarni tanib oluvchi yoki nutqni tahlil qiluvchi tizimlar yetarlicha
rivojlanmagan. Bu borada xorijiy tajribadan foydalangan holda, masalan,
Google Speech API,
Amazon Polly
kabi platformalarga o‘zbek tilini qo‘shish, hamda
mahalliy ilovalarni ishlab
chiqish
muhim yo‘nalish bo‘lib qolmoqda.
Ikkinchidan,
xalqaro va milliy loyihalar
orqali o‘zbek tilining raqamli vositalardagi
mavqeyini oshirish mumkin. Masalan, "TilGen", "Imlo.uz", "ZiyoNet" kabi platformalar orqali
foydalanuvchilarga
orfoepik, grammatik, sinonimik, antonimik va stilistik analizlar
ni taklif
etuvchi tizimlarni takomillashtirish lozim. Bunday platformalar nafaqat o‘quvchilar va talabalar,
balki ish yurituvchilarning ham til savodxonligini oshirishga xizmat qiladi.
Uchinchidan, o‘zbek tilida faoliyat yurituvchi
mobil ilovalar, raqamli lug‘atlar, chatbotlar
va
onlayn tarjima vositalarini
ko‘paytirish kerak. Bu vositalar orqali foydalanuvchilar istalgan
joyda tilni o‘rganish, yozish, tarjima qilish va rasmiy hujjat tayyorlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Ayniqsa, davlat idoralari, banklar, sug‘urta kompaniyalari va ta’lim muassasalari uchun
soha
bo‘yicha maxsus o‘zbekcha elektron shablonlar
va
terminlar bazasi
ni yaratish zarur.
To‘rtinchidan,
til va raqamli savodxonlikni rivojlantirishga qaratilgan malaka oshirish
kurslari
ni muntazam tashkil etish kerak. Bu orqali ish yurituvchilar, dasturchilar, tarjimonlar va
o‘qituvchilarda o‘zbek tilidan zamonaviy texnologiyalar bilan foydalanish bo‘yicha aniq
ko‘nikmalar shakllanadi. Talab yuqori bo‘lgan sohalarda, ayniqsa axborot texnologiyalari, tibbiyot,
qonunchilik, iqtisodiyot yo‘nalishlarida
sohaviy o‘zbek tili
bo‘yicha kurslar joriy etilishi maqsadga
muvofiq.
Xulosa.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi maqomi qonuniy
asosda mustahkam bo‘lsa-da, raqamli platformalarda uning to‘laqonli ishlashi uchun hali ko‘plab
chora-tadbirlar zarur. Hujjatlar bilan ishlovchi zamonaviy tizimlarda o‘zbek tilini texnologik
moslashtirish, avtomatlashtirilgan tahlil va tarjima vositalarini takomillashtirish, malakali til
mutaxassislarini tayyorlash va mavjud texnologiyalarni til siyosatiga uyg‘unlashtirish orqali bu
tilning raqamli muhitdagi pozitsiyasini kuchaytirish mumkin. Zero, davlat tilining axborot
texnologiyalari bilan uyg‘unlashuvi - bu nafaqat til siyosati, balki madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy
barqarorlikning ham kafolatidir.
Adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -Toshkent: “Adolat” nashriyoti, 2023. -48
b.
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Davlat tili to‘g‘risida”gi Qonuni. -Toshkent: 1989 (yangi
tahrir – 1995).
3.
Akhmedov, D. (2022). O‘zbek tilida ish yuritish asoslari
.
-Toshkent: Fan va
Texnologiya nashriyoti, 152 b.
4.
Ibragimov J.Y., O‘zbek tili matnlarida so‘zlarning bevosita (kontakt) va bilvosita
(distant) birikuvchilari. “Akademik Vohid Abdullayev va Samarqand adabiyotshunoslik maktabi
taraqqiyoti” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. – Samarqand, 2022. – B. 428-
436.
5.
Ibragimov J.Y., O‘zbek tili matnlarida so‘zlarning bevosita (kontakt) va bilvosita
(distant) birikuvchanligini dastlabki dasturiy modellashtirish. “Zamonaviy dunyoda innovatsion
tadqiqotlar: nazariya va amaliyot” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. – № 28. 2022. –
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
523
B. 497-501.
6.
Ergashev Tulkinjon Tukhtamurodovich . The semantic features of neologisms in
English and Uzbek. Education, science and innovations in the develorment of information
technology: problems and solutions. 15.11.2024 y.
7.
Ergashev To‘lqinjon Tuxtamurodovich. Chet tillarni o’qitishning pedagogik-
psixologik xususiyatlari. International journal of sciense 2024 y.
8.
Эргашев Тулкинжон Тухтамуродович. Возникновение негативных типов
информации в англоязычных текстах. NovaInfo.Ru 2022 y.
