RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
560
ABDULLA ORIPOV SHE’RLARIDA TINISH BELGILARINING PRAGMATIK
FUNKSIYALARI
SHONIYOZOVA GULSHODA BAXROMOVNA
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
assistant,
AKRAMOVA NIGINA SHERZOD QIZI
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Abdulla Oripovning she'rlarida tinish belgilarining ishlatilishi
tahlil qilinadi. Tinish belgilarining to'g'ri va mahorat bilan qo'llanilishi, she'rlarda ma'no, ritm va
ohangni yaratishda katta ahamiyatga ega. Muallif vergul, nuqta va soʻroq kabi tinish belgilarini
fikrlarni ajratish, ma'no qatlamlarini boyitish va dramatik ta'sir yaratish uchun ishlatadi. Natijada,
tinish belgilarining o'zgacha va mahorat bilan qo'llanilishi, Abdulla Oripov she'riyatining
badiiyligini kuchaytiradi va o'quvchining hissiy tajribasini yanada chuqurlashtiradi. Maqolada
bundan tashqari oʻzbek tilida tinish belgilarining ahamiyati, fikrni aniq ifodalashga va oʻqishni
osonlashtirishga yordam berishi hamda tinish belgilarining matn mazmunini ochib berishdagi roli
haqidagi fikrlar ham mavjud. Maqola oxirida xulosa berilgan.
Kalit soʻzlar:
Nuqta, vergul, soʻroq, undov, qoʻshtirnoq, tire, ikki nuqta, ritm, ohang, pauza,
syujet, ma'no, badiiylik.
Tinish belgilari yozma nutqni to’g’ri, ifodali, mantiqiy bayon qilishda, uni ixchamlashda, gap
qismlarining o’zaro logik-grammatik munosabatlarini ko’rsatishda muhim grafik vosita sifatida
ishlatiladi. Punktuatsiya, bir tomondan, yozuvchiga o’z yozma nutqini aniq, to’g’ri va ifodali bayon
etish imkoniyatini bersa, ikkinchi tomondan, o’quvchiga muayyan matndagi fikrni yozuvchi bayon
etganidek, yozuvchining maqsadiga muvofiq tushuna olish imkoniyatini yaratadi; bir tinish belgi
yozuvchi tomonidan qanday ma'no va vazifada qo’llangan bo’lsa, mazkur tinish belgi o’quvchi
tomonidan ham xuddi shunday vazifada tushuniladi.
Abdulla Oripov -- oʻzbek adabiyotining buyuk namoyandalaridan biri boʻlib, uning she'rlari
va asarlari nafaqat mazmuni, balki uslubi bilan ham ajralib turadi. Tinish belgilarining ishlatilishi
Abdulla Oripov ijodida juda muhim ahamiyatga ega, chunki u yozuvchi yoki shoirning oʻz fikrini
qanday ifodalashini, his -tuygʻularni qanday yetkazishni koʻrsatadi. Shuningdek, she'rdagi ohang va
ritmni boshqarish imkonini ham beradi. Abdulla Oripovning she'riyatida tinish belgilarining
o‘zgacha va mahorat bilan ishlatilishi, nafaqat she'rning grammatik tuzilishini to‘g‘rilash, balki
uning pragmatik funksiyalarini ham kuchaytiradi. Tinish belgilarining pragmatik funksiyasi, asosan,
o‘quvchining hissiy tajribasini shakllantirish, ma'no qatlamlarini boyitish va she'rning mantiqiy
tuzilishini yaxshilashga qaratilgan.
Oripov she'rlarida vergul, nuqta, so‘roq, undov va boshqa tinish belgilarining ishlatilishi,
fikrni aniq ifodalashdan tashqari, she'rda mavjud bo‘lgan emotsional va psixologik holatlarni
kuchaytirishga xizmat qiladi. Masalan, so‘roq belgisi (?), she'rda noaniqlik yoki ikkilanishni aks
ettirgan holda o‘quvchida savol tug‘dirishi mumkin, bu esa she'rning pragmatik maqsadlarini
amalga oshiradi. Vergul va nuqta esa she'rning ritmik tuzilishini va pauzalar orasidagi nozik
muvozanatni yaratishda yordam beradi.
Tinish belgilarining shunday o‘zgacha qo‘llanilishi, nafaqat she'rni o‘qish jarayonini
osonlashtiradi, balki uning ma'nosini yanada boyitadi va o‘quvchining she'rdan olingan hissiy
tajribasini chuqurlashtiradi. Shu tariqa, tinish belgilarining pragmatik funksiyalari, Abdulla Oripov
she'riyatining badiiy kuchini oshiradi va uning estetik xususiyatlarini mukammal darajada aks
ettiradi.
Quyida Abdulla Oripov she'rlarida uchraydigan tinish belgilarini koʻrib chiqamiz.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
561
1. Nuqta. Abdulla Oripov she'rlarida nuqta, asosan, soʻz yoki jumlaning tugaganini ifodalash
uchun ishlatiladi. Bu tinish belgisi gapning aniq yakunlanishini koʻrsatadi va oʻquvchini
keyingi fikrga tayyorlaydi.:
Kapalakning uchishin uzoq,
Kuzatdim man, yurdim ortidan.
Qarshimizda gʻunchalar porloq,
Miltir shudring chaman sathidan.
2. Vergul. Abdulla Oripovning she'rlarida koʻpincha tasvirlar,ta'riflar yoki tushunchalarni
ajratish uchun ishlatiladi.She'rlarda vergulni oʻxshash fikrlar yoki ta'riflar orasida bogʻlovchi
sifatida ishlatadi.Shuningdek she'rda ritmni saqlashga yordam beradi.
Kecha oqshom falakda, oy boʻzarib botganda,
Zuhro yulduz miltirab, xira xanda otganda,
Ruhimda bir ma'yuslik, sokinlik uygʻotganda,
Men seni esga oldim, birinchi muhabbatim.
Eslab xayolga botdim, birinchi muhabbatim.
3. Tirening ishlatilishi Abdulla Oripov uslubida juda muhim. U misralarda pauza yaratadi.
Fikrni esa kuchaytiradi yoki kutilmagan davomiylikni bildiradi.
Shoir deganlari shahiddir - xunsiz,
Uchinchi dunyodir - kunduzsiz, tunsiz.
Bola kabi kular, biroq koʻzda yosh,
Bola kabi yigʻlar, va lekin unsiz.
4. Soʻroq. She'rlarda ba'zi shubhalar yoki savollarni koʻrsatish uchun ishlatiladi. Bu oʻz
navbatida, oʻquvchida muayyan izlanish yoki noaniqlik tuygʻusini yaratadi.
Uygʻonuvchi bogʻlarni koʻrdim.
Topay dedim qirdan izingni.
Yonogʻingdan rang olgan dedim-
Lolazorga burdim yuzimni,
Uchratmadin, ammo oʻzingni
Sen bahorni sogʻinmadingmi?
5. Koʻp nuqta. She'rda oʻzgacha bir kayfiyat yoki chuqur ma'no yaratish uchun ishlatiladi. Bu
belgi koʻpincha oʻzgacha ruhiy holatni yoki toʻxtatilgan fikrni ifodalash uchun ishlatildi.
Bilmas edik kitob nima, shahar nimadir....
Enagamiz tunda oy-u kunduzi quyosh.
Quyundayin charx urardik doim toʻzonda
Chang neligin bilmas edik oʻsha mahali.
Abdulla Oripov she'rlarida tinish belgilaridan mahorat bilan foydalanib, oʻquvchiga oʻz
hissiyotlarini, tafakkurini va syujetini aniq va chuqur yetkazishga erishadi. Tinish belgilarining har
bir turi - nuqta, vergul, soʻroq belgisi - she'rning ritmini, ohangi va ma'nosini boyitadi. Tinish
belgilarining toʻgʻri ishlatilishi she'rlarni yanada aniq va ta'sirli qiladi, oʻquvchiga chuqurroq his-
tuygʻularni yetkazishda yordam beradi. Bu Abdulla Oripov badiiy uslubining oʻziga xosligini va
adabiyotdagi noyobligini ta'minlaydi.
Xullas,
tinish belgilarining toʻgʻri va samarali ishlatilishi yozma nuqtning sifatini oshiradi,
matnni oʻqish va tushunishni osonlashtiradi. Tinish belgilari jumlalar orasidagi aloqalarni aniq
belgilaydi, fikrlarni tartibga soladi va oʻquvchining diqqatini zarur joylarga qaratadi. Tinish
belgilari yordamida muallif oʻz fikrlarini, his-tuygʻularini ifodalaydi. Ayniqsa, faylasuf shoir,
punktuagrammalar orqali ham bu maqsadiga erisha olgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Bahriddinova B. Zamonaviy o‘zbek punktuatsiyasi asoslari. T.: “Akademnashr” 2015.
2. Ibragimov J.Y., O‘zbek tilshunosligida valentlik nazariyasi va undagi muammolar.
QarDU xabarlari. Qarshi davlat universitetining ilmiy-nazariy, uslubiy jurnali. 2022. – №5/2. – B.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
562
125-129. (10.00.00. OAK rayosatining 2021-yil 31-martdagi 296/6-son qarori).
3. Ibragimov J.Y., O‘zbek tarjima va birikuvchanlik o‘quv lug‘atlarida so‘zlar birikuvining
berilishi. Til va adabiyot ta’limi. Ilmiy-metodik elektron jurnal. – Toshkent, 2022. 10-son. – B. 35-
38. (10.00.00. №9).
4. G‘ulomov A. O‘zbek tili punktuatsiyasi.T.: “O‘qituvchi” 1992.
5. Ibragimov J.Y., Jahon tilshunosligida valentlik nazariyasi tadqiqi. Berdaq nomidagi
Qoraqalpoq davlat universiteti axborotnomasi, 2022. – №3. – B.187-189. (10.00.00. №12).
3. Shoniyozova G. “Zamonaviy o‘zbek punktuatsiyasining pragmalingvistik aspekti” .
Results of National Scientific Research International Journal 3 (1). 2024. 35-39-bet.
4. 3.Shoabdurahmonov Sh. O‘zbek tilida punktuatsiya. Toshkent.1995.
