RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
579
MILLIY-MADANIY XUSUSIYATLARNING FRAZEOLOGIK BIRLIKLARGA TA’SIRI
OMONOVA MALIKA AXAD QIZI
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti stajor o’qituvchi,
malikaomonova434gmail.com
XASANOV SARVARBEK ASADULLA O’G’LI
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti talabasi
MAMADALIYEV SHOXBOZBEK MUKIMJON O'G'LI
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada milliy-madaniy xususiyatlarning frazeologik birliklarning
mazmuni va tuzilishiga ta’siri yoritilgan. Diniy e’tiqodlar, urf-odatlar, qadriyatlar va obrazlar
frazemalarning shakllanishi va qo‘llanilishida qanday rol o‘ynashi misollar asosida tahlil qilingan.
Maqolada tarjima jarayonida yuzaga keladigan madaniy tafovutlar ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
frazeologik birlik, milliy mentalitet, tarjima muammosi, madaniyatlararo
tafovut, obrazlilik.
Kirish.
Til insoniyatning eng noyob ijtimoiy hodisalaridan biri bo‘lib, u orqali xalq o‘z
tafakkurini, qadriyatlarini, ijtimoiy va madaniy tajribasini namoyon etadi. Har bir til o‘z millatining
ruhiy dunyosi, tarixi, hayot tarzi, diniy va axloqiy e’tiqodlarini o‘zida mujassam etadi. Aynan
frazeologik birliklar tilning eng qadimiy va madaniy qatlamlaridan biri sifatida xalq tafakkuri va
madaniy merosining ifodasi hisoblanadi.
Frazeologik birliklar barqaror leksik-semantik strukturalar bo‘lib, ularning ma’nosi tarkibiy
qismlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’nosidan kelib chiqmaydi. Ular metaforik, obrazli va emotsional
xususiyatga ega bo‘lib, ko‘pincha tarixiy, diniy va madaniy konnotatsiyalar bilan boyitilgan. Shu
bois, frazeologik birliklar nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik, sotsiologiya, psixologiya
va tarjimashunoslik nuqtai nazaridan ham o‘rganilishi zarur.
Ushbu bo‘limda frazeologik birliklarning shakllanishiga va semantik tuzilishiga milliy-
madaniy omillarning qanday ta’sir ko‘rsatishi, ularning madaniy ma’nolari, xalq hayoti bilan
bog‘liqligi, hamda frazeologik birliklarning o‘zaro tarjima jarayonidagi o‘rni keng yoritiladi.
Frazeologik birliklarning madaniy asoslari
Frazeologik birliklarning mazmuni bevosita xalqning hayotiy tajribasi, urf-odatlari,
qadriyatlari va ijtimoiy xatti-harakatlari bilan bog‘liq. Ular xalq tafakkurining mahsuli bo‘lib,
tarixiy voqealar, mifologik obrazlar, diniy e’tiqodlar, ijtimoiy institutlar (oila, jamoa, mehnat, urush)
bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi.
O‘zbek xalqining frazeologik birliklarida quyidagi madaniy omillar yaqqol ko‘zga tashlanadi:
Islom dini ta’siri: “sabr kosasi to‘ldi”, “ko‘ngli pok”, “halol mehnat”
Oila qadriyati: “ona yurak”, “ko‘ngli sinmasin”
Mehnatga e’tiqod: “ter to‘kdi”, “qo‘li baland bo‘ldi”
Ingliz tilida esa xristianlik, yunon-rim mifologiyasi, kolonializm, zamonaviy texnologiyalar va
individualizmga asoslangan madaniyat frazeologizmlarga ta’sir etgan:
“to carry the cross” – azob chekmoq
“Achilles’ heel” – zaif nuqta
“Big Brother is watching you” – nazorat ostida bo‘lish
Milliy obrazlar va timsollar
Frazeologik birliklarda ishlatiladigan obrazlar milliy ongda shakllangan timsollar asosida
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
580
yuzaga keladi. Bu obrazlar xalq hayotining ajralmas qismi – mehnat faoliyati, tabiat, hayvonot
dunyosi, urf-odatlar orqali shakllanadi.
O‘zbek tilidagi obrazlar:
Hayvonlar: “itdek xizmat qilmoq”, “quyon yurakli”
Taqdir: “yozuvda bor”, “qismatiga tan berdi”
Mehnat: “qo‘li gul”, “har toshda izim bor”
Ingliz tilidagi obrazlar:
Tabiat: “storm in a teacup” (katta muammo emas)
Hayvonlar: “to smell a rat” (shubhalanmoq)
Ranglar: “white lie” (yengil yolg‘on), “green with envy” (rashkdan yashil bo‘lib
ketmoq)
Bu obrazlar tarjima jarayonida murakkablik tug‘diradi, chunki ular universal emas, balki
xalqga xos madaniy tushunchalarni ifodalaydi.
Madaniyatlararo tafovut va tarjima muammolari
Frazeologik birliklarni boshqa tilda mos tarzda ifodalash uchun tarjimon faqat tilni emas, balki
madaniyatni ham yaxshi bilishi lozim. Har bir iboraning orqasida madaniy kontekst yashiringan
bo‘lishi mumkin. Masalan:
“He kicked the bucket” – inglizcha ibora bo‘lib, o‘zbekchaga “ko‘z yumdi” deb tarjima
qilinadi. So‘zma-so‘z tarjimada ma’no yo‘qoladi.
“Sabr kosasi to‘ldi” – bu iboraning mazmuni islomiy sabr fazilatiga borib taqaladi;
inglizchaga “His patience ran out” kabi funksiya asosida tarjima qilinadi.
Frazeologik birliklarning tarjimasi quyidagi yondashuvlar asosida amalga oshiriladi:
1.
To‘g‘ri ekvivalent topish (agar mavjud bo‘lsa)
2.
Tavsifiy tarjima
3.
Madaniy moslashtirish (adaptatsiya)
4.
Tarjimadan voz kechish (agar to‘liq izoh talab qilinsa)
Frazeologizmlarning o‘rganilishi va o‘qitishdagi o‘rni
Milliy-madaniy jihatlarni hisobga olgan holda frazeologik birliklarni o‘rganish quyidagilar
uchun foydalidir:
1.
Tarjimonlar uchun – madaniy nozikliklarni anglashda
2.
Talabalar uchun – tilning madaniy qatlamini chuqur anglashda
3.
Tilshunoslar uchun – xalq tafakkuri va til o‘rtasidagi munosabatni ochishda
Pedagogik yondashuv sifatida:
1.
Tematik guruhlarga ajratib o‘qitish (sevgiga, mehnatga, hayotga oid
frazemalar)
2.
Madaniy kontekst asosida dialoglar tuzish
3.
Frazeologik birliklarning tasviriy misollar orqali o‘rgatish
4.
Lingvomadaniy kompetensiyani shakllantirishda roli
Frazeologik birliklar talabalarda lingvomadaniy kompetensiyani shakllantirishda asosiy
vositalardan biridir. Bu kompetensiya quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Madaniy konnotatsiyani anglash
Kontekst asosida iboralardan to‘g‘ri foydalanish
Madaniyatlararo muloqotda tushunmovchiliklardan qochish
Til o‘rganuvchi kishi frazeologik birliklar orqali o‘rganuvchi til madaniyatiga yaqinlashadi.
Bu orqali faqat til emas, balki xalq ruhiyati, qadriyatlari va fikrlash tarzini ham anglashga harakat
qiladi.
Xulosa.
Frazeologik birliklar – bu tilning madaniy yadrosidir. Ular xalq tarixining, diniy
e’tiqodlarining, urf-odatlarining, ijtimoiy hayotining aksidir. Har bir frazemaning orqasida madaniy,
tarixiy, ijtimoiy kontekst yashiringan bo‘lib, bu holat ularning o‘rganilishi va tarjimasini
murakkablashtiradi.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
581
Milliy-madaniy xususiyatlarning frazeologik birliklarga ta’sirini chuqur tahlil qilish
tilshunoslikda nafaqat lingvistik, balki madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan ham muhim vazifadir.
Bu yo‘nalishda olib borilayotgan tadqiqotlar frazeologiyaning amaliy va nazariy imkoniyatlarini
yanada kengaytiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М.: Советская энциклопедия,
1969. – 608 с. – Иқт.: с. 155–160.
2. Болдырев Н.Н. Концепт и концептуальная картина мира в языке. – Воронеж: Изд-во
ВГУ, 2000. – 234 с. – Иқт.: с. 73–89.
3. Bobokalonov A. Frazeologizmlar va ularning tarjimasi. – Toshkent: Fan, 2009. – 176 b. –
Iqt.: b. 25–40.
4. Ibragimov J.Y., Substansial-pragmatik yondashuvda nutqning sistemaviyligi va uning
talqini masalasi. “Tamaddun nuri”, № 12. 2023. – B.184-187.
5. Ibragimov J.Y., O‘zbek tilining milliy korpusi. Jamoaviy monografiya / Mas’ul muharrir:
B.Mengliyev. Toshkent: Muharrir, 2023.
6. Камалова Ш.Ф. Узбекская фразеология: Семантика и прагматика. – Ташкент:
Университет, 2010. – 189 с. – Иқт.: с. 55–72.
7. Kunin A.V. Kurs frazeologii sovremennogo angliyskogo yazyka. – M.: Vysshaya shkola,
1996. – 381 s. – Iqt.: s. 88–102.
8. Комиссаров В.Н. Теория перевода: Лингвистические аспекты. – М.: Высшая школа,
1990. – 253 с. – Иқт.: с. 112–120.
