RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
582
SHAXS QADR-QIMMATINI “KAMSITISH” MA’NOSIGA EGA SO‘ZLARNING
ETIMOLOGIK TAVSIFI
QAXRAMONOVA SEVARA QAXRAMONOVNA
Shahrisabz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
E-mail: qahramonovasevara5@gmail.com, tel: 97 385 64 01
Toshkent amaliy fanlar universiteti professori B.R.Mengliyev taqrizi asosida
Annotatsiya.
Har bir xalq tilshunosligida o‘z ona tilini va uning milliy tabiatini saqlab qolish
asosiy vazifa hisoblanadi. Globallashuv jarayonining jadallashuvi, internetning taraqqiy etishi
natijasida xalqlar o‘rtasidagi madaniy aloqalarning mustahkamlanishi sharoitida o‘zlashma qatlam
so‘zlari, ularning xususiyatlarini o‘rganish dolzarb masalalardan hisoblanadi. Tillarning
madaniyatlararo munosabatlardagi ahamiyati ortib borishi sharoitida ularning o‘z ontologik
xususiyatlarini saqlab qolishi, faol leksikada o‘z qatlam so‘zlari darajasini oshirish, sun’iy intellekt
dasturlarida shu qatlamga oid so‘zlarni manba sifatida qo‘llanishini ta’minlash masalalari
tilshunoslar oldidagi zamonaviy masalalar sirasiga kiradi.
Kalit so‘zlar:
Izohli lug‘at, kamsitish, etimologik, o‘zbek tili, arab tili, fors tili, rus tili,
haqorat, o‘zlashma so‘zlar, affiksatsiya.
Kirish.
Arab tilidan o‘zlashgan ba’zi so‘zlar yakka holda qo‘llanganda “kamsitish” semasini
yuzaga chiqarmasligi, muayyan qurshovdagina shunday xususiyatga ega bo‘lishi mumkin. Masalan,
taloq so‘zi
qiz
yoki
xotin
singari ayol kishini ifodalovchi so‘zlar bilan birga qo‘llangandagina
“kamsitish” semasiga ega bo‘lishi mumkin. Ammo “taloq” so‘zining shu kabi so‘zlarga birikmagan
holda qo‘llanishida kamsitish, haqorat bilan bog‘liq ma’nolar yuzaga chiqmaydi. Xuddi shunday
holatni arab tiliga mansub bo‘lgan “nafs” so‘zida ham ko‘rishimiz mumkin. Bu so‘z arab tilida
“qalb, ko‘ngil; inson; maqsad, intilish; g‘urur, mag‘rurlik” [1:894] ma’nolarini ifodalaydi. Bu so‘z
“nafsi buzuq”, “nafsiga o‘t tushmoq” iboralari tarkibida qo‘llanishi salbiylik bo‘yog‘ining yuzaga
chiqishiga olib keladi. Jumladan, “Nafsi buzuq” iborasi “ovqatdan o‘zini tiya olmaydigan, ovqatni
ortiq darajada iste’mol qiladigan; biror narsa undirib olishga o‘rgangan, tamagir” [2:323] kabi
ma’nolarga ega. Albatta, iboralarning bunday ma’noga ega bo‘lishida
buzuq, o‘t tushmoq
kabi so‘z
birikmalarning salbiy bo‘yoqqa ega ekanligi ham rol o‘ynagan. Xuddi shunday holat arab tilidan
o‘zlashgan “lafz” so‘zining “yo‘q” va “halol” so‘zlaridan qay biriga birikishiga ko‘ra ijobiy yoki
salbiy bo‘yoqqa ega bo‘lishida ham namoyon bo‘ladi. Bunda “lafzi yo‘q” iborasining muayyan
shaxsga nisbatan qo‘llanishi uni obro‘sizlantirishga olib kelishi mumkin. Bu esa so‘zlardagi
muayyan semaning yuzaga chiqishi qurshov bilan bevosita bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Umuman
olganda bunday holatni kompozitsion usulda yasalgan so‘zlarda ham kuzatish mumkin bo‘ladi.
Masalan, arab tilidan o‘zlashgan va salbiy yoki ijobiy bo‘yoqqa ega bo‘lmagan “fe’l” so‘zining “it”
so‘zi bilan birikishi uning salbiy bo‘yoqqa ega bo‘lishi va shaxsga nisbatan qo‘llanganda uni
obro‘sizlantirish uchun qo‘llanishi uchun kifoya qiladi.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili.
Arab tili grammatikasida rod kategoriyasining
mavjudligi bu tildan o‘zlashgan ba’zi so‘zlarning muayyan jins vakillariga nisbatan
maxsuslashuviga xizmat qiladi. Masalan, “kamsitish” semasiga ega bo‘lgan
makkor
va
makkora
so‘zlarida rod kategoriyasi so‘zlarning jins bo‘yicha maxsuslashuviga sabab bo‘layotganligini
ko‘rish mumkin. O‘zbek tilida rod kategoriyasi yo‘q va bu
makkor
so‘zining jins tanlamasligida
namoyon bo‘ladi. Shu sababli bu so‘z uchun keltirilgan lug‘at maqolasida uning muayyan jins bilan
bog‘liq ekanligi haqida ma’lumot berilmaydi:
“MAKKOR [ayyor, hiylagar (odam)] 1 Makr-hiylaga usta; ayyor, dog‘uli. Makkor odam.
Makkor dushman
2 Makr-hiylaga asoslangan, makrli” [3:86].
Shu bilan birga
makkora
so‘zi uchun keltirilgan lug‘at maqolasida uning ayollar bilan bog‘liq
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
583
belgi ekanligiga urg‘u beriladi. Anglashiladiki, bu so‘z o‘zbekcha matnlarda ham ayol jinsiga
mansub shaxslarga nisbatan qo‘llanganda ularni obro‘sizlantirish, kamsitish xususiyatiga ega
bo‘lishi mumkin. Umuman olganda, o‘zbek tiliga o‘zlashgan arabcha so‘zlarning aksariyati san’at,
madaniyat, din, ta’lim bilan bog‘liq bo‘lganligi uchun ularda “kamsitish” semasi kam uchraydi.
Ammo ularga boshqa til so‘zlari qo‘shilishi natijasida hosil bo‘lgan qo‘shma so‘z, birikma,
iboralarda “kamsitish” semasi faol voqelanadi.
O‘zlashgan qatlamning yana bir muhim qismi rus tili, shuningdek, shu til vositasida boshqa
tillardan o‘zlashgan so‘zlardan iborat. Rus tilidan so‘z o‘zlashtirish jarayoni XIX asrning
o‘rtalaridan mustaqillik yillarigacha bo‘lgan uzoq davrni qamrab oladi. Rus tili orqali boshqa
tillardan so‘z o‘zlashtirish borasida quyidagi fikrlarni keltirish o‘rinli bo‘ladi: “Leksema
o‘zlashtirish bir tildan ikkinchi bir tilga bevosita leksema olish yo‘li bilan voqe bo‘ladi. Ammo
bunda ikki hodisani farqlash kerak: bir tilga ikkinchi bir tilning o‘z leksemasi o‘zlashadi yoki
o‘zlashayotgan leksema, o‘z navbatida, o‘sha tilning o‘zi uchun ham o‘zlashgan bo‘ladi” [4:175].
Shu sababli rus tilidan o‘zlashgan “kamsitish” semali so‘zlarni ham ikki guruhga ajratish mumkin: 1)
rus tilining o‘zidan o‘zlashgan so‘zlar; 2) rus tili orqali o‘zlashgan so‘zlar. Rus tilidan bevosita
o‘zlashgan
alkash, quloq, stolba
so‘zlarini keltirish mumkin. Sanalgan so‘zlardan birinchisi
to‘g‘ridan to‘g‘ri kamsitish ma’nosini ifodalaydi. Bu so‘z uchun izohli lug‘atda quyidagi lug‘at
maqolasi berilgan:
“ALKASH [r. “alkogolik” s.dan] s.t. Ichkilikka berilgan, ruju qilgan odam. –
E, hozir
ichmayman, - dedi Ne’mat, - nima bir o‘zim ichib... Alkashmanmi.
“Yoshlik”.
Ular uchun akademik
ham bir, ko‘chada yotgan alkash ham bir.
T.Malik, Shaytanat”[1:89].
Tadqiqot metodologiyasi.
“Alkash” so‘zining izohidan ma’lum bo‘ladiki, bu so‘z etimologik
jihatdan rus tilidagi “alkogolik” so‘ziga aloqadordir. O‘zbek tilida, odatda, ichkilikka ruju qo‘ygan
odamga nisbatan qo‘llanadi. Ammo bu so‘z “ichkilikka berilganlik, unga ruju qo‘yganlik”
xususiyatiga ega bo‘lmagan shaxslarga nisbatan qo‘llanishi orqali “kamsitish” semasini yuzaga
chiqarishi mumkin. Lug‘at maqolasiga kiritilgan illyustrativ misollarning birinchisida “spirtli
ichimlikni yolg‘iz holda iste’mol qilish” orqali shunday kamsitilish darajasini o‘zida aks ettiruvchi
shaxslar qatlami safiga kirib qolish mumkin ekanligi ifodalangan. Anglashiladiki, muayyan
vaziyatlardagina spirtli ichimlik iste’mol qiluvchi shaxslarga nisbatan “alkash” so‘zining qo‘llanishi
munozarali vaziyatlarga sabab bo‘ladi. Shaxs qadrining kamsitilishi, haqorat qilinishini bildiradi.
Rus tilidan o‘zlashgan quloq, stolba kabi so‘zlarning konnotativ ma’nolarida shaxsga nisbatan
“kamsitish” semasi mavjud. Bu so‘zlarning birinchisi eskirgan qatlam so‘zlari sifatida qayd etilsa,
ikkinchisi “kamsitish” semasini so‘zlashuv uslubida va ko‘chma ma’noda qo‘llangandagina
namoyon qilishi bilan ajralib turadi.
Ta’kidlanganidek, rus tili orqali boshqa g‘arb tillaridan ham so‘zlar faol o‘zlashgan. Bunday
so‘zlarning ba’zilari “kamsitish” semasi mavjud bo‘lgan so‘zlar sifatida ajratilishi mumkin.
Masalan,
negr, kobra, bandit, vandal, dezertir, donjuan, zombi, invalid, kontrabandist, meshchan,
monopolist, shantaj, shovinist, shovinizm, egoist, eksplutator, feoadal
kabi so‘zlar boshqa tillardan
rus tiliga va shundan keyin rus tili orqali o‘zbek tiliga o‘zlashgan, deyishimiz mumkin. Jumladan,
negr
so‘zi lotinchadan ispan tiliga, ispanchadan rus tiliga va rus tili orqali o‘zbek tilidan o‘zlashgan.
Bu so‘zning etimologik ma’nosi “qora”ni anglatadi.
Negr
so‘zning “kamsitish” semasi mavjudligiga
ishora qiluvchi biror belgini izohli lug‘atlarda keltirilgan lug‘at maqolalarida ko‘rmaymiz: “qora
irqqa mansub odamlarning ko‘p tillarda qabul qilingan nomi; Afrikaning tub aholisini tashkil
etuvchi qora tanli xalq; zanji; habash”[3:365]. Shu bilan birga ensiklopedik lug‘atda bu so‘zning
shaxslarga nisbatan qo‘llanishida haqorat belgilari mavjud ekanligi haqida aytiladi: “negroid irq
vakillari nomi. Mausulmon Sharqi mamlakatlarida zanjilar deb ham ataladi. Hozirda Amerikaning
qora tanli aholisi bu terminni haqorat deb bilmoqda va o‘zlarini afro-amerikaliklar deb atashmoqda”
[5:135]. Ta’kidlash lozimki, barcha baynalmilal so‘zlar singari
negr
so‘zining qo‘llanishida haqorat,
kamsitish yoki betaraflik ma’nolarining mavjudligi so‘z qo‘llanayotgan hudud bilan bog‘liq.
Masalan, g‘arbda bu so‘z haqoratni ifodalasa, Rossiya singari hududlarda betaraf so‘zlar qatoriga
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
584
kiradi[6]. O‘zbek tilida esa
negr
so‘zi irqiy belgilar bilan bog‘liq hisoblanmaydi, balki shaxsning
tashqi ko‘rinishi, to‘g‘rirog‘i terisining rangi bilan bog‘liq kamsitishni, qadrini pasaytirishni
bildiradi. Umuman olganda, baynalmilal so‘zlar uchun muayyan hududlar kesimida turli semalarga
ega bo‘lish me’yoriy holat hisoblanadi.
Rus tili orqali g‘arb tillaridan o‘zlashgan so‘zlar qatorini
bandit (italyan), vandal (lotin),
dezertir (fransuz), donjuan (ispan), invalid (lotin), kobra (portugal), kontrabandist (italyan),
meshchan (polyak), monopolist (yunon), xameleon (lotincha), shantaj, shovinist, shovinizm, egoist,
egoizm (fransuz), anakonda (ispan)
kabilar bilan davom ettirish mumkin. Albatta, bu kabi so‘zlar
etimologik ma’nosidan uzoqlashgan bo‘lishi ham mumkin. Masalan, meshchan so‘zi polyak tilida
“shaharlik” ma’nosini bildiradi. Ammo meshchan so‘zi uchun izohli lug‘atda keltirilgan lug‘at
maqolasida bu ma’nosidan juda yiroqlashganligini ko‘rishimiz mumkin:
“MESHCHAN 1 Chor Rossiyasida shahar burjuaziyasiga mansub mayda savdogar,
hunarmand va quyi xizmatchilar tabaqasiga mansub shaxs.
2
ko‘chma
Tushunchasi tor, o‘z shaxsiy manfaatlari, xususiy mulkchilik dardi bilan yashovchi
shaxs; manfaatparast”[3:185].
Tahlil va natijalar.
Lug‘at maqolasidagi ko‘chma ma’noni ifodalovchi izoh mazkur so‘z
zamonaviy o‘zbek tilida shaxs qadrini pasaytirish, uni kamsitish maqsadida qo‘llanishi
mumkinligini ko‘rsatadi va bu ma’no “shaharlik” tushunchasidan juda yiroq. Umuman olganda, 2
raqami bilan berilgan izohning “tushunchasi tor”, “manfaatparast” qismlari salbiy bo‘yoqqa ega
deyish mumkin. Chunki bozor iqtisodiyoti nuqtayi nazaridan xususiy mulkchilik va unga intilish
taraqqiyotni belgilovchi vositalardan sanaladi. Shu tufayli lug‘at maqolasidagi ikkinchi raqam
ostida berilgan izoh zamonaviy o‘zbek tilida asosiy ma’no sifatida me’yorlashgan, deyishimiz
mumkin. Lug‘at maqolasida birinchi raqam ostida berilgan ma’no zamonaviylik nuqtayi nazaridan
eskirgan. So‘zning eskirgan qatlamga mansubligi izohda ham o‘z aksini topgan. Anglashiladiki,
ba’zi rus tili orqali o‘zlashgan so‘zlar zamonaviylik bo‘yog‘ini yo‘qotgan bo‘lishi mumkin. Xuddi
shunday fikrlarni
bandit s
o‘zi haqida ham bildirish mumkin.
Bandit
so‘zi italyan tilidan rus tiliga
o‘zlashgan va shu til orqali o‘zbek tiliga kirib kelgan va “bosqinchilik, o‘g‘rilik, kallakesarlik bilan
shug‘ullanuvchi qurollangan shaxs”[1:270] ma’nosini bildiradi. Ammo bu so‘zning qo‘llanishi
zamonaviy o‘zbek tili matnlarida ancha kamaygan. Hozirgi kunda bu so‘z o‘rniga bezori, jinoyatchi,
talonchi so‘zlari ko‘proq qo‘llanadi.
Istiqloldan keyin boshqa tillardan to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘z o‘zlashtirish faollashdi. Bu
mamlakatimizning dunyodagi boshqa davlatlar bilan erkin iqtisodiy, ijtimoy madaniy
munosabatlarga kirishishi natijasidir, deyish mumkin. Natijada o‘zbek tiliga
monopolist,
monopoliya, zombi
kabi “kamsitish” semali so‘zlar to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘zlashtirildi. Keltirilgan
so‘zlar orasida
monopolist, monopoliya
kabi so‘zlar nafaqat shaxsga nisbatan, balki korxona va
tashkilotlarga nisbatan ham kamsitish, obro‘sizlantirish kabi ma’nolarni ifodalashi mumkin.
Monopoliya
so‘ziga o‘zbekcha -
chi
qo‘shimchasini qo‘shish orqali
monopoliyachi
so‘zi hosil
qilinadi. Monopoliyachi so‘ziga izohli lug‘atda quyidagi maqola keltirilgan: “1 Biror sohani
monopoliya qilib olgan, savdo va ishlab chiqarish sohalarida yoki boshqa biror sohada juda katta
huquqlarga ega bo‘lgan shaxs, tashkilot yoki davlat. 2 Yirik kapitalist, ishbilarmon; monopolistik
kapital namoyandasi”[1:225]. Mazkur so‘zning kamsitish semasiga ega ekanligi va noo‘rin
qo‘llanishi munozarali vaziyatlarga sabab bo‘lishi mumkinligini mamlakatimizdagi iqtisodchi va
maishiy texnika ishlab chiqaruvchi korxona o‘rtasidagi muloqot orqali dalillash mumkin[7]. Bu
muloqotda iqtisodchi tomonidan qo‘llangan “monopoliyachi” va “parazit” so‘zlari “kamsitish”
semasiga ega yoki ega emasligi masalasi asosiy o‘ringa chiqqan edi.
Xuddi shunday ingliz tilidan to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘zlashgan
zombi
so‘zining tahlili ham
shaxs(lar)ga nisbatan qo‘llanganda “kamsitish” semasini yuzaga chiqarishi oydinlashadi. Bu so‘z
ingliz tilining ham o‘z so‘zi bo‘lmay, afrika tillaridan o‘zlashgan ekanligi va “muqaddas ilon; afsun;
jodugarlik bilan tiriltirilgan murda” ma’nolarini ifodalshini izohli lug‘atlarda keltirilgan lug‘at
maqolalaridan bilib olish mumkin. Zamonaviy o‘zbekcha matnlarda begona kimsaning ta’sir
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
585
doirasiga tushub qolgan, uning buyruqlarini so‘zsiz bajaradigan va o‘z mustaqil fikriga ega
bo‘lmagan shaxs ma’nosida qo‘llanadi. Muayyan shaxsga nisbatan qo‘llanishi esa uning qadrini
pasaytirish, obro‘sizlantirishiga sabab bo‘ladi. O‘zbek leksikasida mavjud bo‘lgan va “kamsitish”
semasiga ega bo‘lgan so‘zlar, shuningdek, tarkibli bo‘lishi, bunda qismlar ikki farqli tilga mansub
bo‘lishi mumkin bo‘lganlari ham talaydina. Masalan, “kamsitish” semasiga ega bo‘lgan “aroqxo‘r”
so‘zi arabcha (asos) va tojikcha (qo‘shimcha) qismlardan iboratdir.
Xulosa va takliflar.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, o‘zbek tilining izohli lug‘atlariga
kiritilgan va “kamsitish” semasiga ega bo‘lgan so‘zlar etimologik jihatdan turli qatlamlarga mansub.
Bunda fors-tojik, arab va rus tillaridan so‘z o‘zlashtirish xalqimizning siyosiy, ijtimoiy hayoti;
iqtisodiy, madaniy aloqalari ta’sirida ro‘y bergan deyishimiz mumkin. Hozirgi kunda zarurat
tug‘ilgan o‘rinlarda o‘zga tillardan so‘z o‘zlashtirish to‘g‘ridan to‘g‘ri, ya’ni o‘zga til
vositachiligisiz amalga oshirilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati, 6 jildlik, 1-jild, - Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2022. – 894 b.
2.
Rahmatullayev Sh., Mahmudov N., Xolmanova Z., O‘razova I., Rixsiyeva K. O‘zbek tili
frazeologik lug‘ati, – Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2022. – 636 b.
3.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati, 6 jildlik, 3-jild, - Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2022. – 846 b.
4.
Ibragimov J.Y., O‘zbek tili matnlarida so‘zlarning bevosita (kontakt) va bilvosita (distant)
birikuvchilari. “Akademik Vohid Abdullayev va Samarqand adabiyotshunoslik maktabi taraqqiyoti”
mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. – Samarqand, 2022. – B. 428-436.
5.
Ibragimov J.Y., O‘zbek tili matnlarida so‘zlarning bevosita (kontakt) va bilvosita (distant)
birikuvchanligini dastlabki dasturiy modellashtirish. “Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar:
nazariya va amaliyot” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. – № 28. 2022. – B. 497-501.
6.
Турсунов У., Мухторов А., Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили, –
Тошкент: Ўзбекистон, 1992. – 399 б.
7.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 12 жилдлик, 6-жилд, – Тошкент: ЎзМЭ, 2004.
– 706 б.
