PEDAGOGIK ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI
187
UO’K: 633.31:575.1
G’O’ZANING G.HIRSUTUM L TURIGA MANSUB NAV VA NAMUNALARI
ISHTIROKIDA OLINGAN F
1
-F
4
DURAGAYLARIDA BOSH POYA BALANDLIGI
BELGISINING IRSIYLANISHI, O’ZGARUVCHANLIGI VA SHAKLLANISHI.
Matyakubova Gulnoza Arapbayevna.,
1
Madartov Baxrom Kuvandikovich.,
2
Mavlonova Nasiba Umarovna.
2
1
Samarqandat davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va
biotexnologiyalar universiteti, tayanch doktorant.
2
Toshkent davlat agrar universiteti, dotsent.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada g’o’zaning G.hirsutum L turiga mansub nav va namunalari
ishtirokida olingan F
1
-F
4
duragaylarida bosh poya balandligi belgisining irsiylanishi,
o’zgaruvchanligi va shakllanishi bo’yicha olingan natijalar tahlili keltirib o’tilgan. Bunga ko’ra,
bosh poya balandligi bo’yicha, yuqori avlodlarda andoza va boshqa duragay kombinatsiyalardan
ustun bo’lgan F
4
C-6580 x Saenr Pena-85 (M=115,30 sm) va F
4
Nam-77 x Saenr Pena-85
(M=113,80 sm) duragay kombinatsiyalar tanlab olingan va keyingi tadqiqotlarda oila sifatida
o’rganilib boriladi.
Kalit so’zlar:
G’o’za, G.hirsutum L, nav, tur, namuna, duragay, belgi, bosh poya balandligi,
irsiylanish, o’zgaruvchanlik, shakllanish.
Annotation.
This article presents an analysis of the inheritance, variability, and formation of the
main stem height trait in F
1
–F
4
hybrids obtained from varieties and samples belonging to the
cotton species G. hirsutum L. Based on the results, the F
4
hybrid combinations C-6580 × Saenr
Pena-85 (M = 115.30 cm) and Nam-77 × Saenr Pena-85 (M = 113.80 cm), which outperformed
the standard and other hybrid combinations in terms of main stem height, were selected for further
study as breeding families.
Keywords:
cotton, G. hirsutum L., variety, species, sample, hybrid, trait, main stem height,
inheritance, variability, formation.
Аннотация.
В данной статье приведён анализ наследования, изменчивости и
формирования признака высоты главного стебля у гибридов F
1
–F
4
, полученных с участием
сортов и образцов хлопчатника вида G. hirsutum L. По результатам исследования по
признаку высоты главного стебля были отобраны гибридные комбинации F
4
C-6580 × Saenr
Pena-85 (M = 115,30 см) и F
4
Nam-77 × Saenr Pena-85 (M = 113,80 см), которые превзошли
стандарт и другие гибридные комбинации, и будут изучаться в дальнейшем как
семейственные линии.
Ключевые слова:
хлопчатник, G. hirsutum L., сорт, вид, образец, гибрид, признак, высота
главного стебля, наследование, изменчивость, формирование.
Kirish.
Bugungi kunda paxta yetishtiruvchi davlatlarda mavjud g‘o‘za genofondidan foydalanish
asosida paxtachilikni rivojlantirish, xususan hosildorlikni oshirish va tola sifatini yaxshilashga
doir ilmiy izlanishlar dolzarbligini yo‘qotmagan [2]. Ma’lumki, dunyodagi paxta yetishtiruvchi
PEDAGOGIK ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI
188
davlatlar 100 dan ortiq bo‘lib [3], O‘zbekiston paxta maydoni bo‘yicha 2019-2020 yillarda 6-
o‘rinda, tola hosildorligi bo‘yicha esa, 10-o‘rinda (0,75 t./ga.) joylashgan [4].
G‘o‘za populyatsiyalarining morfologik belgilaridan hisoblangan bosh poya balandligi
ko‘rsatkichlari xo‘jalik uchun alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki, o‘simliklarda bosh poyaning
baland bo‘lishi ularni parvarishlash va hosilini yig‘ib olishda bir qator qiyinchiliklarni keltirib
chiqaradi [1]. Shuning uchun ham genetik-seleksion tadqiqotlarda soha olimlari tomonidan g‘o‘za
o‘simligining bir qator muhim belgilari qatorida uning bosh poya balandligi ko‘rsatkichlariga ham
alohida ahamiyat qaratiladi. Olib borilgan tadqiqotlarda ham g‘o‘zaning bosh poya balandligi
bo‘yicha ota-ona va duragay avlodlarda bosh poya balandligining irsiylanishi, o‘zgaruvchanligi va
shakllanishi alohida yoritiladi.
Tadqiqot usullari va obekti.
Tadqiqotda dala tajribalari ToshDAU ning dala tajriba maydonida
olib borildi. Tadqiqot ob’yekti sifatida mahalliy va xorijiy nav va namunalar hamda ularni juft
duragaylash asosida olingan F
1
-F
4
duragaylari ishtirok etdi. Andoza nav sifatida C-6524 navidan
foydalanildi. Tadqiqotlarda agrotexnik tadbirlar O‘zPITI da ishlab chiqilib tasdiqlangan
agrotexnik tadbirlar doirasida olib borildi [5]. Dala sharoitida chigitlar 60x20-1 tartibda, 3-4 sm
chuqurlikda va har bir uyaga 3, 4 tadan ekildi. Variantlar 3 takrorlanishda, rendomizatsiya usulida
joylashtirildi. Tajribalar asosida olingan natijalar B.A.Dospexov [6] uslubida statistik
ko‘rsatkichlarning katta va kichik tanlanmalarida ishlovdan o‘tkazildi.
Tadqiqot natijalari.
Tadqiqotda G.hirsutum L. turiga mansub nav va namunalarning suv
tanqisligiga bardoshliligini oshirishda sintetitik seleksiya uslublaridan biri - juft duragaylashdan
foydalanildi. Juft duragaylash asosida olingan F
1
-F
4
o’simliklarining morfobiologik belgilari ota-
ona shakllariga va andoza navga taqqoslab tahlil qilindi. Dala tajribalarida ota-ona shakllari va
duragay kombinatsiyalar ikki xil muhitda ya’ni optimal sug’orish va suv tanqisligi rejimada olib
borildi hamda ushbu ikki xil muhitda olingan fenologik va qimmatli xo’jalik belgilari bo’yicha
olingan natijalar statistik tahlil qilinib, qimmatli xo’jalik belgilarini bilan uyg’unlashgan suv
tanqisligiga bardoshli bo’lgan oilalar ajratib olindi.
Tajribada fenologik kuzatuvlar davomida “bosh poya” balandligi tahlil qilindi. Ma’lumki,
g’o’zada bosh poyaning balandligi o’rtacha (100-120 sm oralig’ida) va tarvaqaylanmagan
shoxlanishda bo’lishi (kompaktniy) o’simlikning hosildorligiga ta’sir qiladi va moshina terimiga
qulay bo’ladi. Bosh poya balandligi, gʻoʻzada birinchi ko’chat chiqqandan boshlab 20-30 kun
oralig’ida 10-20 sm atrofida bo’ladi. Vegetatsiya davrining 70 sm gacha åtadi. Gullash va
ko’saklash bosqichida to’liq rivojlangan bosh poya balandligi 100-120 sm ba’zi hollarda 150 sm
gacha åtadi (madaniy tatraploid g’o’za turlarida). O’simlikda bosh poya balandligi navning irsiy
xususiyatiga, agrotexnika tadbirlariga va tuproq-iqlim sharoitiga bog’liq.
Optimal muhitda ota-ona shakllari va F
1
duragaylarida morfo-biologik belgilaridan bosh poya
balandligi belgisining irsiylanishi va o’garuvchanligi tahlili qilindi. Bunga ko’ra, belgi bo‘yicha
o‘rtacha hisobga olinganda eng yuqori ko‘rsatkich andoza C-6524 naviga nisbatan ona
shakllaridan – Saenr-Pena-85 (M=118,27 sm) va Catamarca-811 (M=112,05)
namunalarida
kuzatilgan bo’lsa, otalik shakllari orasida C-6580 navida (M=110,64 sm) qayd etildi. F
1
duragaylari orasida esa, ota -ona shakllaridan ustun bo’lgan duragaylar qayd etilmadi. Eng yuqori
ko’rsatkich F
1
C-6580 x Saenr Pena-85
(M=115,36 sm) hamda F
1
Nam-77 x Saenr Pena-85
(M=115,45 sm) duragay kombinatsiyalarida kuzatilgan bo’lsa, F
1
Sulton x Acala-40
(95,46
sm) duragay kombinatsiyasida boshqa duragaylarga nisbatan past bo’ylilik qayd etildi (1-jadval).
Variatsiya koeffitsenti (V%), boshlang’ich ashyo va duragay kombinatsiyalarda 3,67-14,40%
oralig’ida o’zgarib turdi.
PEDAGOGIK ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI
189
Jadvalda keltirilgan dominantlik indeksining (hp) belgilangan qiymatlari shuni ko‘rsatadiki, 12 ta
F
1
duragay kombinatsiyalar orasidan 7 tasida to‘liqsiz chala dominantlik (0<hp<1), 1 tasida
dominantlik mavjud emas (hp=0) va 4 ta duragay kombinatsiyalarda (F
1
Sulton x Hapicala-19,
F
1
С-6577х4017, F
1
C-6580 x Catamarca 811, F
1
Nam-77 x Hapicala-19, F
1
Nam-77 x Catamarca
811) turli darajadagi geterozis (hp=1) namoyon bo‘ldi va ushbu geterozis holatidagi namunalarni
keyingi bosqich seleksiya tajribalarida hisobga olish muhim hisoblanadi.
F
2
avlod duragay o‘simliklarida bosh poya balandligi bo‘yicha F
1
avloddagiga nisbatan ajralishlar
kuzatildi ya’ni ota-ona shakllariga nisbatan, F
2
C-6580 x Saenr Pena-85 (M=115,67 sm) va F
2
C-
6580 x Acala-40 (118,24 sm) duragay o‘simliklarda boshqa duragaylarga va ota yoki onalik
shakllariga nisbatan ustunlik namoyon bo’lgan bo’lsa, eng past ko‘rsatkich F
2
Sulton x Acala-40
(M=95,67 sm), F
2
Nam-77 x Hapicala-19 (M=100,88 sm) duragay o‘simliklarida qayt etildi.
Ota-ona shakllari va F
2
duragaylarida o‘zgaruvchanlik koeffitsienti (V%) 4,35-17,28% oralig‘ida
kuzatildi (1-jadval).
F
3
avlod duragay o‘simliklarida bosh poya balandligi bo‘yicha ota-ona shakllariga nisbatan yuqori
va past ko’rsatkichlar qayd etildi. Bunga ko’ra, eng yuqori ko’rsatkich F
3
C-6580 x Saenr Pena-85
(M=118,24 sm) va F
3
Nam-77 x Saenr Pena-85 (M=111,23 sm) duragay o‘simliklarda namoyon
bo’lgan bo’lsa, eng past ko‘rsatkich F
3
Sulton x Acala-40 (M=99,0 sm), F
3
Nam-77 x Hapicala-19
(M=105,31 sm) duragay o‘simliklarida qayt etildi.
Ota-ona shakllari va F
3
duragaylarida o‘zgaruvchanlik koeffitsienti (V%) 6,68-16,34% oralig‘ida
kuzatildi (1-jadvalga qarang).
F
4
avlod duragaylarida optimal sug’orish sharoitida bosh poya balandligi quyi avlod duragaylariga
nisbatan bir muncha barqarorlashgani kuzatildi. Belgi bo’yicha
1-Jadval
Ota-ona va F
1
-F
4
duragay kombinatsiyalarida optimal sug’orish sharoitida bosh poya
balandligi belgisining irsiylanishi, o’zgaruvchanligi va shakllanishi
№ Andoza nav, ota-ona va
duragay
kombinatsiyalar nomi
Bosh poya balandligi, (sm)
F
1
F
2
F
3
F
4
M±m
hp
M±m
M±m
M±m
1
S-6524
100,54±1,05
105,00±1,76 105,55±1,43 106,04±0,98
2
Sulton
95,85±1,12
98,24±1,12
100,33±1,04 100,98±1,56
3
C-6580
110,64±0,99
105,98±1,15 108,67±0,95 110,07±0,78
4
Namangan-77
105,10±2,02
105,75±1,56 107,54±1,18 108,67±1,12
5
Saenr-Pena-85
118,27±0,59
120,16±0,47 120,50±0,68 120,78±0,66
6
Acala-40
95,50±1,32
95,50±1,96
98,24±1,00
100,15±1,74
7
Hapicala-19
104,72±2,12
105,65±2,01 105,95±1,56 107,89±1,12
8
Catamarca 811
112,05±1,80
115,78±1,38 117,44±1,21 117,96±1,00
PEDAGOGIK ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI
190
9
Sulton x Saenr Pena-85
110,65±1,41 0,66
115,34±1,00 115,03±1,01 115,99±0,75
10 Sulton x Acala-40
95,46±0,78
-0,11 95,67±0,98
99,00±0,74
101,70±0,59
11 Sulton x Hapicala-19
108,00±1,14 1,37
110,43±1,34 110,48±1,12 110,78±1,09
12 Sulton x Catamarca 811 110,24±0,65 0,89
112,32±0,78 110,45±0,64 111,89±0,77
13 C-6580 x Saenr Pena-85 115,36±1,18 0,62
115,67±1,35 118,24±1,71 115,30±1,33
14 C-6580 x Acala-40
100,47±1,34 0,33
118,24±1,08 112,70±1,24 112,43±1,08
15 C-6580x Hapicala-19
105,46±0,87 0,13
104,54±0,45 105,78±0,70 105,56±0,86
16 C-6580 x Catamarca 811 112,60±0,98 1,00
110,08±0,77 110,96±0,56 108,24±0,62
17 Nam-77 x Saenr Pena-
85
115,45±1,30 0,79
107,98±1,45 111,23±0,98 113,80±0,95
18 Nam-77 x Acala-40
105,89±1,22 0,75
105,35±1,43 108,84±1,36 105,55±0,90
19 Nam-77 x Hapicala-19
110,76±1,08 1,00
100,88±1,66 105,31±1,04 109,07±0,77
20 Nam-77 x Catamarca
811
115,24±1,04 1,00
110,90±1,76 110,05±1,12 110,95±2,01
eng yuqori ko’rsatkich F
4
C-6580 x Saenr Pena-85 (M=115,30 sm) va F
4
Nam-77 x Saenr Pena-85
(M=113,80 sm) duragay o‘simliklarda namoyon bo’lgan bo’lsa, eng past ko‘rsatkich F
4
Sulton x
Acala-40 (M=101,70 sm), duragay o‘simliklarida qayd etildi. O’zgaruvchanlik koeffitsenti (V%)
6,78-17,65 % oralig’ida o’zgarib turdi (1-jadval).
C-6524 navida ushbu belgi bo‘yicha ko‘rsatkich 106,04 sm ni tashkil etib, F
4
duragay
kombinatsiyalarning 80 foizi andozadan ustun va 20% duragay kombinatsiyalar andozadan past
ko‘rsatkichlarni namoyon etdi.
Xulosa.
Demak, bosh poya balandligi bo’yicha xulosa qilinganda, andoza va boshqa duragay
kombinatsiyalardan ustun bo’lgan F
4
C-6580 x Saenr Pena-85 (M=115,30 sm) va F
4
Nam-77 x
Saenr Pena-85 (M=113,80 sm) duragay kombinatsiyalar keyingi tadqiqotlarda oila sifatida
o’rganilib boriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Aliqulov E.O., Ergashev O.R. O‘rta tolali g‘o‘zaning ayrim belgilari bo‘yicha farqlanishi.
International scientific journal science and innovation special issue April 6, 2024. - B.786-789.
2.
Matyoqubov S. K. Turlararo murakkab duragaylarni qimmatli xo‘jalik belgilari bo‘yicha
genetik-sitologik baholash asosida seleksiya
uchun boshlang‘ich ashyo yaratish.
Diss.avtoreferati. Toshkent-2021. – B.
3.
Cotton: Tecnology for 21st Century, 2010
4.
FAS/USDA,Global Market Analysis, 2020
5.
Dala tajribalarini o’tkazish uslublari. // O’zPITI. Toshkent. 2007
6.
Доспехов Б.А. Методика полевого опыта с основами статистической обработки
результатов исследований. – Москва: Колос, 1985.– 416 с.
