INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
41
Husen Xayrulloyevich Jo‘rayev
Buxoro davlat universiteti Tarix va yuridik fakulteti “Islom tarixi va manbashunosligi,
falsafa” kafedrasi dotsenti, tarix fanlari bo’yicha falsafa doktori
Xosiyat Mirzohid qizi Mahmudova
Buxoro davlat universiteti Tarix va yuridik fakulteti,
Islom tarixi va manbashunosligi yo’nalishi talabasi
MARKAZIY OSIYODA MADANIYATNING RIVOJLANISHIDA QO‘SHNI
MAMLAKATLAR BILAN MADANIY ALOQALARNING MUSTAHKAMLIGI
Annotatsiya:
Ushbu maqolam Markaziy Osiyo mintaqasi va mazkur hudud bilan azaliy
chegaradosh davlatlarning mushtarak tarixi, o’zaro madaniyat va ma’naviyat almashinuvidagi
sermahsul aloqalar ayniqsa ilm-fan, adabiyot, me’morchilik va madaniy sohalarning tarixning
turli davrlarida qay darajada taraqqiy etgani va ijtimoiy ahamiyati qanday bo’lganligini o’zida
mujassam etadi.
Kalit so’zlar:
Markaziy Osiyo, Eron, Afg’oniston, Hindiston, Xitoy, Rossiya, davrlashtirish,
ijtimoiy-siyosiy jarayonlar.
Аннотатция:
В данное статье рассматривается регион Центральное Азии и его
многовековые связи с соседними государствами. Особое внимание уделяется их общей
истории ,взаимному культурному и духовному обмену, а также плодотворным связам,
особенно в области науки, литературы, ремесел и культурных сфер. В статье отражено,
как в различные исторические перыоды ети связи достигали высокого уровня развития и
имели значительное социальное значение.
Ключевые слова:
Центральная Азия, Иран, Афганистан, Индия, Китай, Россия,
государственность, социально-политические процессы.
Annotation:
This article examines the Central Asian region and the common history of its
neighboring states with ancient ties It highlights the rich cultural and spiritual exchanges,
especially in the fields of sciens, literature, architecture and other cultural domains, tracing their
historical development through various periods. The study also explores the extent of their
progress and their socio-political significance.
Keywords:
Central Asia, Afghanistan, India, China, Iran, Russia, periodization, socio-political
processes.
KİRİSH:
Markaziy Osiyo mintaqasida joylashgan davlatlarning tarixi,milliy madaniyati, urf-odatlari,
umummilliy va umuminsoniy qadriyatlarning mushtarakligi uzoq o’tmishga borib taqaladi. Shu
sababli ularning tarixiy ahamiyatini o’rganish, ilmiy tadqiqotlar orqali jahon hamjamiyatiga
qolaversa xalqimizga ushbu hududning moddiy va ma’naviy hayoti ,madaniyati haqida ishochli
ma’lumotlar taqdim etish manbashunoslarning asosiy burchidir. Markaziy Osiyo xalqlari haqida
bitilgan noyob asarlar va arxeologik ashyolar esa so’zimizning dalili hisoblanadi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
42
TADQIQOT MATERIALLARI VA METODOLOGIYA
Avvalo so’zboshida biz “Markaziy Osiyo” atamasining yuzaga kelish tarixi bilan
tanishishimiz lozim.Geografik jihatdan bu hudud yevropalik sayohatchilar va olimlar tomonidan
“Turkiston”, “Movarounnahr”, “Turon” kabi nomlar bilan atalgan ammo “Markaziy Osiyo”
atamasi keng qo’llanilmagan. 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligi tashkil etilgach bu
hududni Markaziy Osiyo deb atash urfga kirdi.Sovet ittifoqi davrida esa (1924-yildan boshlab)
Markaziy Osiyo atamasi o’rniga Sovet O’rta Osiyo va Qozog’iston tushunchasi amalda bo’ldi.
Hozirgi
Qirg’iz
Respublikasi,Tojikiston,Turkmaniston,O’zbekiston
va
Qozog’iston
Respublikalari
mazkur
mintaqada
joylashgan
davlatlar
hisoblanadi.O’zbekiston
Respublikasining 1-Prezidenti Islom Karimov bu atamaning rasmiylashuvida alohida hissa
qo’shgan siyosatchilardan hisoblanadilar.1993-yil yanvar oyida Islom Karimov tashabbusi bilan
rasmiy
“Markaziy
Osiyo”
atamasi
iste’molga
kiritildi
unga
ko’ra
O’zbekiston ,Tojikiston,Turkmaniston,Qirg’iziston va Qozog’iston Respublikalari joylashgan
mintaqa “Markaziy Osiyo” deb ataladi. “O’rta Osiyo” geografik hududiga esa Qozog’iston
Respublikasi kirmaydi .Ikki geografik mintaqaning asosiy farqi Qozog’iston Respublikasining
birida bo’lishida va ikkinchisida bo’lmasligidadir.
Tadqiqotning materiallari haqida so’z yuritadigan bo’lsak quyidagi, o’z davrining dolzarb
asarlarini e’tirof etishimiz mumkin: “Markaziy Osiyo xalqlari tarixi”, “Amir Temur davri
madaniyati”, “Hudud ul-olam”, “Navodir ul-vaqoye”, “Xonliklar davri madaniyati”,
“Mustamlaka va sovet davri madaniyati”, “O’zbekliston - Xitoy munosabatlari tarixidan”.
Arxeologik topilmalar ,qadimiy yozma manbalar hududimizda amaliy san’at va
hunarmandchilik namunalari mezolit davriga borib taqalishini isbotlab bergan.O’tgan
mingyilliklar davomida moddiy ma’naviyat yuksalib borganini shular misolida ko’rsak ,mintaqa
xalqlarining ma’naviy yuksalishi ham tadrijiy ravishda o’sa boshlagan.Buning katalizatori
sifatida biz ushbu xalqlarning turli davrlarda turli dinlarga e’tiqod qilib, mazkur dinlarning
aholining uzviy hayot tarziga ta’sir ko’rsatganini ko’rsatib o’tamiz .Xuddi shu o’rinda Markaziy
Osiyo xalqlari hayotida “Islom’’dining o’rni beqiyosligini ,Aholining aksar qismi musulmon
shariatiga amal qilib ham diniy ham dunyoviy fanlarda mislsiz yutuqlar va olamshumul
kashfiyotlarga erishganini milodiy IX - XII va XIV - XV asrlar miqyosida ko’rish mumkin.
Darhaqiqat , bu ikki davr “Sharq Uyg’onish Renesansi” yoki “Musulmon Renesansi” kabi
nomlar bilan ataladi. Mazkur davrda yaratilgan asarlar va ijtimoiy fikrlarning xilma -xilligi va
insoniyat hayotiga foydali jihatlari faqatgina mintaqa va unga qo’shni mamlakatlarda emas balki
G’arbiy yevropa va Amerika hatto Afrika davlatlariga va ularning rivojlanishiga ijobiy ta’sir
ko’rsatdi.Markaziy Osiyoda ilk davlatchilik tamoyillaridan boshlab ilk o’rta asrlardagi turk-
sug’d konfederatsiyalarigacha ,arablar fathidan so’ng yuzaga kelgan sulolaviy boshqaruv
davlatlari, mo’g’ullar istilosi, Amir Temur va Temuriylar, undan so’ng O’rta Osiyoda vujudga
kelgan xonliklar misolida tanqidiy -tahliliy o’rganish mumkin.
TADQIQOT NATIJALARI VA MUHOKAMA
Markaziy Osiyo mintaqasi hududiy jihatdan shimolda Rossiya ,sharqda Xitoy ,janubda
Afg’oniston va Eron ,g’arbda Kaspiy dengizi bilan chegaralanadi. Markaziy Osiyo davlatlari va
qadimgi Xitoy o’rtasidagi iqtisodiy diplomatik aloqalar bir necha ming yilliklarga borib
taqaladi .Qadimgi Xitoy yozma yodgorliklarida ko’rsatilishicha, Markaziy Osiyo va Xitoy
o’rtasidagi munosabatlar miloddan avvalgi 3-mingyillikning oxirida mavjud bo’lgan.Xitoyga
Turkistondan olib kelingan o’simliklari ko’p bo’lib ,ularning ayrimlari G’arbiy Xan imperiyasi
elchisi Chjang Chyangning Farg’onaga va atrofdagi qo’shni mamlakatlarga kelib ketishi bilan
bog’liqdir.Mosh,sedana,sholg’om
,oshqovoq,turp
kabi
o’simliklar
shular
jumlasidandir.Turkistondan olib kelingan o’simliklar ichida bevosita O’zbekiston hududidan
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
43
tarqalganlaridan biri uzum bo’lsa , ikkinchisi beda hisoblanadi.Somoniylar davrida
markazlashgan davlatga asos o’z navbatida mamlakat ijobiy hayotiga ijobiy ta’sirini ko’rsatgan.
Dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo-sotiq rivojlana boshladi. 751-yilda Xitoy davlati
Markaziy Osiyoni ya’ni “G’arbiy yerlar”ni zabt etish uchun bizning hududlarimizga bostirib
kiradi.Hal qiluvchi jang Talos vodisida bo’ladi va bunda xitoyliklar mag’lub bo’ladi.Natijada
ko’plab hunarmandlar asirga tushishdi.Bu esa xitoyliklardan qog’oz ishlab chiqarish usulini
o’rganib olishga yordam berdi. Shuningdek G’aznaviylar davlati davrida Shoh Mahmud
G’aznaviy o’zining yashin tezligida harakat qiladigan o’z davrining qudratli qo’shiniga
tayanadi.Islom dinini o’ziga g’oyaviy bayroq qilib oladi ,islom yo’lida va himoyasida g’azot
urushlari olib borgan.Harbiy xizmatchilarning barchasi davlat hisobidan yetarli miqdorda maosh
bilan ta’minlangan.Mahmud G’aznaviy erishgan g’alabalar va boyliklar bu sulolaning qudratini
yanada oshirdi.U o’z yurishlarining birida Kanauj shahridan 20 millon dirham, 57000 qul, 350 ta
fil keltirgan .Shu o’rinda biz 1004-yilda Xorazmda tashkil etilgan Xorazm Ma’mun
Akademiyasining madaniy hayotda tutgan o’rni haqida ma’lumotlar keltiraman.Ushbu
akademiyaning faol olimlari fanning barcha turlari bilan shug’ullanishgan.
Suv sathini o’lchash ,yerostidan korizlar chiqarish ,binolar qurishga doir murakkab
loyihalar shular jumlasidandir ammo Mahmud G’aznaviy 1017-yili Xorazmni istilo qilishi bilan
akademiya faoliyati to’xtadi.Olimlari esa G’aznaga olib ketildi.Ilk o’rta asrlarda Markaziy Osiyo
va unga tutash hududlarda Xorazmshohlar davlati ham hukm surgan.Manbalarda hukmdor
saroyida 27 ta davlatning hukmdor yo shahzodalari Xorazmshoh saroyida garovda yoki asirlikda
saqlangan va podshohga alyorlar aytib turgan deyiladi.Ushbu davlatning xotimasini mo’g’ullar
yasab berdi.Dastavvalgi mo’g’ullar boshqaruvi davrida deyarli vayronagarchiliklar kuzatiladi.
Faqatgina XIV asrdan boshlab mo’g’ullar islom diniga kira boshlaydilar.Ushbu xalqlarning
madaniy hayotga ta’siri sezilarli darajada ijobiy bo’ldi deya olmaymiz .XIV asrning 60-70-
yillaridan Movarounnahr mintaqasidagi siyosiy va harbiy harakatlarda Amir Temur muhim rol
o’ynadi.Amir Temur davlati madaniyatining shiddatli va keng doirada yuksalishining ikkita
o’ta muhim omili yuzaga kelgan bo’lib ularsiz bu kabi yuqori cho’qqilarga ko’tarilishning iloji
bo’lmagan.Ularning birinchisi Amir Temur davri mafkurasining asosini Bahouddin Naqshband
tariqatining g’oyalari tashkil etgan bo’lsa,ikkinchisi ,madaniyat va ma’naviyat taraqqiyotiga
bevosita Amir Temurning o’zi boshchilik qilganidadir. Ma’lumki XIV -XV asrlarda O’rta Osiyo
xalqlari madaniyati dunyoda eng oldingi o’rinlardan birini egallagan edi.Madaniy hayotda
bunday taraqqiyot darajasining eng avvalo markazlashgan qudratli Temuriylar davlatining
barpo etilgani tufayli erishildi.XVI asrdan boshlab esa Markaziy Osiyo xalqlari madaniy
hayotidan avvalgi yutuqlarni saqlab qolishning imkoni bo’lmadi.Aksincha madaniy hayotning
orqaga siljishi kuzatildi,uzoq davom etgan turg’unlik davri boshlandi.Bunga esa markazlashgan
davlatning parchalanib ketishi, O’rta Osiyoda hukmron bo’lish niyatida uchchala xonlik o’rtasida
muttasil davom etgan qirg’inbarot urushlar va o’zaro ichki nizolar sababchi bo’lgan.
Ijtimoiy hayotda o’zbek va fors tillari qo’llanilgan.An’anaga ko’ra esa fanda va maktabda
arab tili muhim o’rin tutgan.Madrasalar 3 bosqichli bo’lib, ularda arab ,fors ,o’zbek tili
mukammal o’rgatilgan. Shuningdek fiqh,hisob,handasa ,astronomiya, axloq, falsafa, mantiq,
adabiyot, geografiya, tarix,tabobat o’qitilgan.
Qo’shni mamlakatlar bilan madaniy aloqalarning yo’lga qo’yilishi va mustahkamlanishi
bir nechta omillarga bog’liq.Avvalo tarixiy mushtaraklik bunda Buyuk Ipak Yo’lining ahamiyati
katta.Ushbu savdo yo’li orqali Xitoy, Hindiston, Fors, Arabiston va Yevropa bog’langan
hududlar bir-birining madaniyatidan ta’sirlangan. Bunga qo’shimcha ravishda Islom dini VIII
asrdan boshlab bu mintaqada keng tarqalib, yagona madaniy birlik yaratdi. Ilm-fan va diniy
adabiyotga doir risolalar fors, arab,turkiy tillarda bitilgan. Alisher Navoiy va Jomiy kabi
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
44
adabiyot namoyondalari umumiy madaniy merosning ramzi hisoblanadi.Aholining urf-odat va
bayramlari ham o’zaro umumiylikka ega.Masalan Abu Rayhon Beruniy o’zining “Qadimgi
xalqlardan qolgan yodgorliklar’’ asarida “Navro’z” bayramining 5000 yillik tarixga ega ekanligi
va Fors diyorida shakllanib keyinchalik Markaziy Osiyoga kirib kelganini aytadi va bu bayram
Markaziy Osiyo orqali hatto Xitoyga ham yetib borgan.Fors tili o’rta asrlarda Markaziy
Osiyoning ilm-fan,davlat boshqaruvi va adabiyotida asosiy tillardan biri bo’lgan.Abu Abdulloh
Rudakiy, Firdavsiy, Nizomiy, Jomiy, Sa’diy Hofiz singari forsiy shoirlarning asarlari Markaziy
Osiyo madaniyatiga chuqur ta’sir qilgan. Miniatyura san’ati, gilam to’qish, koshinkorlik
texnikasi Eron madaniyatidan olingan. Buyuk Ipak Yo’li orqali Markaziy Osiyoga Xitoyning
ipak,chinni idishlari,qog’ozi va buddizm madaniyati kirib kelgan.Markaziy Osiyodan esa
Xitoyga otlar,shisha buyumlar va diniy bilimlar yetib borgan .Xitoy tibbiyoti va dorishunosligi
Markaziy Osiyo tabobatiga ta’sir ko’rsatgan. Bunga misol qilib igna bilan davolashni aytishimiz
mumkin.Boburiylar davrida Hindiston va Markaziy Osiyo madaniy aloqalari kuchaygan.Hind
rqaslari va musiqa asboblari Markaziy Osiyoning saroy madaniyatiga kirib kelgan.Bunga
qo’shimcha ravishda hind ziravorlari va matolari ham sotish uchun muntazam keltirilgan.
Buxoro, Xiva, Samarqand,Qo’qon shaharlaridagi naqshinkor me’morchilik fors va turk
madaniyati bilan uyg’unlashgan. Gilamdo’zlik, kulolchilik, zargarlik, san’ati butun Markaziy
Osiyo xalqlarida rivojlangan.
Chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida esa madaniy hayotda o’zgarishlar davri
boshlandi.Ayniqsa Sovetlar hokimiyatga kelgandan keyin
XX asrning 20-yillarida xalq
ijtimoiy hayotining barcha jabhalarida namoyon bo’ldi.Buning ijobiy tomonlari va unga muqobil
ravishda salbiy tomonlari ham bor.
XULOSA
Markaziy Osiyoda hududida moddiy
madaniyatning yuzaga kelishini arxeologik
tadqiqotlar mezolit davridan boshlangan deb hisoblashadi va bu madaniyat vaqt o’tgani sari
takomillashib bir nechta sivilizatsiyalar bilan to’qnashib turli elementlarni o’zida mujassam
etdi.Masalan Makedoniyalik Aleksandr bosqinidan keyin Movarounnahr hududida yunon yer
o’lchov birligi ,tangalari ,sopol idishlar tayyorlash texnikasi kirib keldi ammo Mo’g’ullar
iste’losi davrida deyarli hech qanday o’zgarish bo’lmaydi aksincha ularning kelishi vayronkorlik
bilan boshlandi va ularning hayotida ijobiy o’zgarishlar Islom dinini qabul qilishlari bilan
namoyon bo’ladi.Vaqtlar o’tib O’rta Osiyo xonliklari davrida Forslar yana o’z qo’shinlari bilan
bostirib kelib ma’lum muddat vassallik holatida saqlashdi va shu orada shialik oqimining ta’siri
Markaziy Osiyoda keng yoyildi.Navbatdagi metropoliya esa Chor Rossiyasi hisoblanadi.Chor
Rossiyasining mustamlakachilik siyosati natijasida O’rta Osiyo xonliklari qaram xalqqa aylanib
qolgan bo’lsada , serqirra, fan arbobi Ahmad Donishning “Navodir ul-vaqoye” asarida Chor
Rossiyasi o’lkadagi qulchilikni tugatdi deb yozadi.Darhaqiqat bu o’z davri uchun o’ta muhim
islohot bo’ldi .Bunga qo’shimcha ravishda ma’rifatparvar jadidlar tomonidan yoshlarni
rivojlangan davlatlarga o’qishga yuborish yo’lga qo’yildi garchand mashaqqatli ish bo’lsa
ham .So’zimizning isboti sifatida Buxoro Davlat Universiteti tarixchisi,tarix fanlari doktori
Shodmon Ahmadovich Hayitovning muhojirlikka oid ilmiy tadqiqotlarida keltirilgan quyidagi
ma’lumotlarni keltirish mumkin:Jadid namoyondalarining eng yirik vakili Fayzulla
Xo’jayevning siyosiy boshqaruv faoliyati davrida yoshlardan bir nechta guruhi o’qish uchun chet
elga yuborilgan edi.Xorazm hukumati tomonidan yuborilgan yoshlarga Xorazm hukumati
mablag’ bera olmay ortga qaytishlari uchun rasmiy xat tayyorlashadi va bundan voqif bo’lgan
Fayzulla Xo’jayev Xorazm yoshlarining o’qish xarajatini ham Buxoro hukumati ko’taradi deb
Xorazm hukumatiga birodarlik yoradamini ko’rsatadi.
INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS
ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293
Volume 11, issue 1, April 2025
https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR
worldly knowledge
Index:
google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.
https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG
https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge
https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X
45
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Ahmad Donish. Navodir ul-vaqoye.
2. Alimova R.R. Markaziy Osiyo xalqlari tarixi.
3. Xo’jayeva A., Karimova N., Qo’ldoshev SH., Jumaniyozova F., Azomov X. O’zbekiston-
Xitoy munosabatlari tarixidan. – T.: - 2022.
4. Taniyeva G. Xonliklar davri madaniyati.
5. G’oibov N. Amir Temur davri madaniyati.
6.
Taniyeva G. Mustamlaka va sovet davri madaniyati.
