Авторы

  • Хожамуратова Роза Тажимуратовна,Жангабаев Данияр Мансурович,Иманмурзаев Адилбек Қалдибаевич ,Омонбоев Шоҳзод Давронбек ўғли
    Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети/Ирригация ва сув муаммолари илмий-тадқиқот институти,Ўзбекистон Республикаси

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.ijsr.107257

Ключевые слова:

сувнинг ирригация сифати коллекторлар тупроқ мелиорация тузларнинг кўчиши.

Аннотация

мақолада Қорақалпоғистон Республикасининг суғориладиган ҳудудларидаги асосий коллектор сувларининг ирригация сифати бўйича ҳисоб-китоб натижалари келтирилган.


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

34

Хожамуратова Роза Тажимуратовна,

География фанлари доктори (ДSc), проф.

Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети

Жангабаев Данияр Мансурович

Таянч докторант

Ирригация ва сув муаммолари илмий-тадқиқот институти,Ўзбекистон Республикаси

Иманмурзаев Адилбек Қалдибаевич

Стажёр ўқитувчи

Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети

Омонбоев Шоҳзод Давронбек ўғли

Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети

ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ СУҒОРИЛАДИГАН ХУДУДЛАРИДА

КОЛЛЕКТОР СУВЛАРИНИНГ ИРРИГАЦИЯ СИФАТИГА ТАЪСИРИ

Аннотация:

мақолада Қорақалпоғистон Республикасининг суғориладиган ҳудудларидаги

асосий коллектор сувларининг ирригация сифати бўйича ҳисоб-китоб натижалари

келтирилган.

Калит сўзлар:

сувнинг ирригация сифати, коллекторлар, тупроқ, мелиорация, тузларнинг

кўчиши.

Аннотация:

в статье приведены результаты расчетов ирригационного качества воды

основных коллекторов орошаемой зоны Республики Каракалпакстан.

Ключевые слова:

ирригационное качество воды, коллекторы, почва, мелиорация,

миграция солей.

Abstract:

The article presents the results of calculations of the irrigation quality of the main

collectors of the irrigated zone of the Republic of Karakalpakstan.

Keywords:

irrigation water quality, collectors, soil, reclamation, salt migration.

Кириш:

Бугунги кунда Ўзбекистон Республикасида сувни бошқариш ирригация ва

мелиоратция жараёнларини ўрганиш, тупроқларнинг шўрланиши ҳамда уларнинг

унумдорлик қобилиятини ошириш бўйича қатор тадқиқотлар олиб борилиб, муайян

ижобий натижаларга эришилмоқда. Шундан келиб чиққан ҳолда, сув ресурсларидан

оқилона фойдаланиш, тупроқларнинг экологик-мелиоратив ҳолатини яхшилаш чора-

тадбирларини ишлаб чиқиш энг муҳим ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси

Президентининг 2019 йил 17 июндаги "Ер ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш

чора-тадбирлари тўғрисида"ги ПФ-57-сон, 2017 йил 25 сентябрдаги "Сув объектларини

муҳофаза қилиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида"ги ПҚ-

3286-сон, 2019 йил 9 октябрдаги "Сув ресурсларини бошқариш тизимини янада

такомиллаштириш, сув хўжалиги объектларини модернизация қилиш ва ривожлантириш

чора-тадбирлари тўғрисида"ги ПҚ-4486-сон ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг

2020 йил 10 июлдаги "Ўзбекистон Республикаси сув хўжалигини ривожлантиришнинг


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

35

2020-2030 йилларга мўлжалланган концепциясини тасдиқлаш тўғрисида"ги ПФ-6024-сон

Фармонлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа мейори хужжатлар.

Долзарблиги:

Қорақалпоғистон Республикаси Амударёнинг қуйи қисмида жойлашган

бўлиб, қишлоқ хўжалиги экинларини суғоришнинг ягона манбаи бўлган дарёнинг энг

чекка сувдан фойдаланувчиси ҳисобланади. Ушбу минтақанинг барча суғориладиган

ҳудуди ўта кучсиз дренажланганлиги билан ажралиб туради ва етарли коллектор-дренаж

тизимининг мавжудлигини талаб қилади.

Тадқиқотнинг мақсади

: коллектор-зовур сувларининг турли гидрологик ва

гидрокимёвий хоссаларини ўрганиш ва сув ресурслари танқислиги шароитида улардан

фойдаланиш бўйича таклифлар ишлаб чиқишдан иборат.

Юқоридаги кўрсатилган мақсадга мувофиқ қуйидаги

вазифалар

ҳал этилди:

2012-2022 йиллардаги коллектор-

зовур сувларининг минерализацияси ўрганилди.

йирик

магистраль

коллекторлар

бўйлаб жойлашган ерларда кучли шўрланган ерларни ювиш ва яйлов-пичанзорларни

суғориш характеристикалари ўрганилган.

Муаммонинг ўрганилганлиги:

кўриб чиқилаётган ҳудуд коллектор-зовур сувларининг

турли хил гидрологик ва гидрокимёвий хусусиятлари турли йилларда қуйидаги

тадқиқотчилар томонидан ўрганилган: Ф.М. Рахимбаев; А.У.Усмонов; Э.И.Чембарисов;

Ш.О.Муродов; Т.П.Глухова; Р.Т.Хожамуратова ва бошқалар.

Асосий қисм:

Одатда минераллашган сувлар халқаро таснифга кўра, уларда эриган

тузларнинг умумий миқдори бўйича қуйидаги градацияга эга:

Градация

Қуруқ қолдиқ миқдори, г/л

Чучук

1 гача

Кучсиз шўрланган

1 - 3

Ўртача шўрланган

3 - 10

Шўрланган

10 - 35

Рассоллар

> 35

Табиий сувларнинг яроқлилигини қуруқ қолдиқ миқдорига қараб баҳолаш етарли эмас,

уларнинг яроқлилигини тўлиқ тасдиқлаш учун уларнинг кимёвий таркиби бўйича ҳам

маълумотларга эга бўлиш зарур. Коллектор оқимлари (магистраль коллекторлар) бўйича

кўп йиллик маълумотларни умумлаштириш ва таҳлил қилиш шуни кўрсатадики,

вегетация даврида дарёнинг сувлилиги ва ташлама миқдорига қараб, коллекторларнинг

минерализацияси зич қолдиқ бўйича 3,0 - 4,5 г/л оралиғида (алоҳида кам сувли йилларда

5,0 - 5,5 г/л гача) ўзгариб туради (1-жадвал).

1-жадвал

Қорақалпоғистон Республикаси бўйича кўп йиллик даврда коллектор-зовур

сувлари минерализацияси

Йиллар

Пл. ост. г/л

Хлор

2012

3,845

0,924

2013

4,222

1,060

2014

3,479

0,811

2015

3,376

0,806


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

36

2016

3,648

0,868

2017

3,05

0,701

2018

3,312

0,757

2019

3,564

0,819

2020

3,45

0,776

2021

3,76

0,802

2022

3,692

0,780

Суғориш сувининг қишлоқ хўжалиги экинларини суғоришга яроқлилиги қуйидаги асосий

омиллар билан баҳоланади:

тупроқ-грунтларнинг шўрланиш хавфи;

иккиламчи шўртобланиш хавфи;

алоҳида ионларнинг токсиклиги.

Дренаж сувлари минерализациясининг шаклланиши тури, даражаси ва шароитларига

қараб, уларнинг сифатини баҳолашда алоҳида кимёвий компонентларни аниқлаш билан

чегараланиш мумкин. Бунда дастлабки кузатувлар билан белгиланган сув олиш стволи

учун ўзгариш диапазони ва минерализация тури, шунингдек дренаж сувларининг кимёвий

таркиби аниқланади. Сувнинг суғоришга яроқлилигини баҳолашнинг энг муҳим мезони

тупроқ-грунтларнинг иккиламчи шўрланиш хавфи ҳисобланади. Аксарият қишлоқ

хўжалиги экинлари ўсиш ва ривожланиш жараёнида сувнинг умумий концентрациясига

(осмотик таъсир) жавоб беради. Аммо баъзи ўсимликлар алоҳида заҳарли ионларга

айниқса сезгир бўлиб, улар учун мутлақ шўрланиш сувнинг суғоришга яроқлилигини

баҳолаш учун етарли мезон бўлмаслиги мумкин. Суғориш сувидаги тузлар миқдорининг

ортиши тупроқ эритмасининг минераллашувининг ортишига олиб келади. Тузларнинг

тўпланиш суръати суғориш меъёрининг ювиш улушининг катталигига боғлиқ. Бошқа

томондан, суғориш суви ювувчи улушининг миқдори ва кимёвий таркиби тупроқнинг сув-

физик, физик-кимёвий хоссаларига, ҳудуднинг сунъий ва табиий дренажланганлигига

боғлиқ. Шунинг учун у ёки бу жараённи ҳисобга олувчи кўплаб таснифлар мавжуд.

Зарурият бўлганда, коллектор сувидан рухсат этилган концентрацияга эришиш учун уни

чучук сув билан аралаштириш орқали фойдаланиш мумкин. Чучук ва минераллашган

сувларнинг энг мақбул нисбати қишлоқ хўжалиги экинларини суғоришда фойдаланиш

учун 1:1 ва ерларни ювиш учун 1:3 ҳисобланади. Минераллашган сувларни суғориш ва

ювиш учун қўллаш шароитларини белгиловчи омилларни баҳолашда энг муҳим омиллар

сифатида қуйидагиларни эътироф этиш лозим:

суғориш объектининг табиий-иқлим шароитлари;

гидрогеологик ва тупроқ-мелиоратив шароитлари;


background image

INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS

ISSN: 3030-332X Impact factor: 8,293

Volume 11, issue 1, April 2025

https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR

worldly knowledge

Index:

google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire.

https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG

https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge

https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X

37

сув хўжалиги шароитлари;

қишлоқ хўжалиги экинларини етиштириш учун қўлланиладиган агротехника комплекси;

етиштирилаётган қишлоқ хўжалиги экинлари таркиби ва уларнинг шўрга чидамлилиги.

Ушбу кўрсаткичларни миқдорий баҳолаш усуллари ҳаммага маълум бўлиб, уларни

аниқлашнинг батафсиллиги тажриба йўли билан белгиланади.

ХУЛОСА

Хулоса қилиб айтганда тузларнинг тўпланиш суръати суғориш меъёрининг ювувчи улуши

катталигига боғлиқ хисобланади. Суғориш суви ювувчи қисмининг миқдори ва кимёвий

таркиби тупроқнинг сув-физик, физик-кимёвий хоссаларига, ҳудуднинг сунъий ва табиий

дренажланганлигига боғлиқ. Истиқболда қайд этилган тузларнинг суғориш сувларидаги

миқдорига нисбатан ошиб кетишининг миқдорий кўрсаткичларини аниқлаш лозим.

Зарурият туғулганда, коллектор сувидан рухсат этилган концентрацияга эришиш учун уни

чучук сув билан аралаштириш орқали фойдаланиш мумкин. Дренаж сувлари

минерализациясининг шаклланиш тури, даражаси ва шароитларига қараб, уларнинг

сифатини баҳолашда алоҳида физик ва кимёвий компонентларни аниқлаш билан

чегараланиш мумкин.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1. Чембарисов Э. И. и др. Многолетние изменения качества речных вод Узбекистана

//Природные ресурсы, среда и общество. – 2020. – №. 3 (7). – С. 55-58.

2. Чембарисов Э. И. и др. Загрязненность воды Амударьи по длине реки //Образование,

наука и технологии: основные проблемы и направления развития: материалы

Международной научно-практической конференции, Москва, ЦПНП. – 2022. – Т. 31.

– С. 230-234.

3. Хожамуратова Р. Т., Жангабаев Д. М., Иманмурзаев А. К. МНОГОЛЕТНИЕ

ИЗМЕНЕНИЯ МИНЕРАЛИЗАЦИИ ГРУНТОВЫХ ВОД НА ОРОШАЕМОЙ

ТЕРРИТОРИИ РЕСПУБЛИКИ КАРАКАЛПАКСТАН //Экономика и социум. – 2024. –

№. 1 (116). – С. 1541-1550.

4. Хожамуратова Р. Т., Кутыбаева Д. К. АНАЛИЗ МНОГОЛЕТНИХ ИЗМЕНЕНИЙ

ВОДНОГО РЕЖИМА РЕКИ АМУДАРЬИ ВО ВРЕМЕНИ //Экономика и социум. –

2024. – №. 6-1 (121). – С. 1424-1427.

5. Imanmurzaev A. Q. et al. TÓMENGI ÁMIWDÁRYA SUW OBYEKTLERINIŃ

GIDROGRAFIYALIQ TÁRIYPI //Hamkor konferensiyalar. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 23-

27.

6. Хожамуратова Р., Далжанов К. Методика комплексной оценки влияния мелиорации

на гидроэкологическое состояние водных ресурсов Республики Каракалпакстан

//Экономика и социум. – 2021. – №. 6-2 (85). – С. 486-488.

Библиографические ссылки

Чембарисов Э. И. и др. Многолетние изменения качества речных вод Узбекистана //Природные ресурсы, среда и общество. – 2020. – №. 3 (7). – С. 55-58.

Чембарисов Э. И. и др. Загрязненность воды Амударьи по длине реки //Образование, наука и технологии: основные проблемы и направления развития: материалы Международной научно-практической конференции, Москва, ЦПНП. – 2022. – Т. 31. – С. 230-234.

Хожамуратова Р. Т., Жангабаев Д. М., Иманмурзаев А. К. МНОГОЛЕТНИЕ ИЗМЕНЕНИЯ МИНЕРАЛИЗАЦИИ ГРУНТОВЫХ ВОД НА ОРОШАЕМОЙ ТЕРРИТОРИИ РЕСПУБЛИКИ КАРАКАЛПАКСТАН //Экономика и социум. – 2024. – №. 1 (116). – С. 1541-1550.

Хожамуратова Р. Т., Кутыбаева Д. К. АНАЛИЗ МНОГОЛЕТНИХ ИЗМЕНЕНИЙ ВОДНОГО РЕЖИМА РЕКИ АМУДАРЬИ ВО ВРЕМЕНИ //Экономика и социум. – 2024. – №. 6-1 (121). – С. 1424-1427.

Imanmurzaev A. Q. et al. TÓMENGI ÁMIWDÁRYA SUW OBYEKTLERINIŃ GIDROGRAFIYALIQ TÁRIYPI //Hamkor konferensiyalar. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 23-27.

Хожамуратова Р., Далжанов К. Методика комплексной оценки влияния мелиорации на гидроэкологическое состояние водных ресурсов Республики Каракалпакстан //Экономика и социум. – 2021. – №. 6-2 (85). – С. 486-488.